Tarihi olaylar günümüzde uluslararas? ili?kileri önemli derecede etkilemekte ve ço?u zaman ikili ili?kilere yap?c? biçimde etki etmektedir. Di?er taraftan, tarihi olaylar?n ihtilaflara vê anla?mazl?klara da neden oldu?u s?kça rastlanan bir durumdur. Genel olarak bu gibi anla?mazl?klar, niteli?i bak?m?ndan çok yönlü ve gerçeklerin belirlenmesinin güç oldu?u durumlarda, taraflar?n kendi tezlerini savunduklar?, kar?? taraf?n yanl?? varsay?mlar üzerine tezlerini kurduklar?n? iddia ettikleri örneklerde ortaya ç?kmaktad?r. Bu gibi durumlarda belirli kararlarda uzla?mak oldukça zordur ve dolay?s?yla yaln?z ülkelerin ikili ili?kileri de?il, uluslararas? arenada devam etmekte olan kimi süreçleri de etkilemektedir.

Yukar?da bahsetti?imiz durumun benzeri 1915—19 16 y?llar?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermeni kökenli halk?na kar?? uygulamalar? çevresinde olu?mu? bulunmaktad?r. Türkiye ve Ermenistan aras?nda devam etmekte olan tart??malar, bu iki devlet aras?nda resmi ili?kilerin kurulmas?na engel olmu?tur. Di?er taraftan bu tart??malar, Türkiye’nin AB üyeli?ine yönelik çabalar?n? olumsuz yönde etkilemektedir. Avrupal? siyasetçilerin Ço?u kâh derin inançlar? kah amaçlar?na ula?mak amac?yla, Osmanl? ?mparatorlu?u taraf?ndan gerçekle?tirildi?i iddia edilen toplu Ermeni katliamlar?n?n, sorgulanmaks?z?n soyk?r?m olarak nitelendirilmesi gerekti?ini iddia etmektedirler. Üstelik bu politikac?lar, söz konusu olgunun Türkiye Cumhuriyeti taraf?ndan kabul edilmesini Türkiye’nin AB üyeli?i bak?m?ndan bir ön ?art olmas? gerekti?ini savunmaktad?rlar. Bu görü?ü Fransa ba?ta olmak üzere, birçok Avrupa ülkesi beyan etmi?tir. Bu yarg?, 4 Eylül 2006 tarihinde Avrupa Parlamentosu’nun Türkiye’nin AB üyeli?i çal??malar?n?n ba?ar? oran?n?n de?erlendirilmesine ili?kin raporunda ana unsuru te?kil etmektedir. Söz konusu AB kurumunda, bu konu somut olarak dile getirilmi? olmasa da, raporda Türkiye’nin “geçmi?i ile bar???k olmas? ve geçmi?ini kabul etmesi gerekti?i” sözleri yer alm??t?r. Fransa daha da ileri giderek, 12 Eylül 2006 tarihinde sözde Ermeni soyk?r?m?n?n inkâr edilmesine 1 y?l hapis ve 45 bin Euro para cezas? getiren tasar?y? Parlamentosu’ndan geçirmi?tir.

Amherst Massachusetts Üniversitesi ö?retim üyesi, siyaset bilimci Guenter Lewy 1915-1916 y?llar?nda meydana gelen olaylar?n tek yönlü olarak de?erlendirilmesinin fazlas?yla güç oldu?u kan?s?ndad?r. Lewy, bu tezini, “The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. A Disputed Genoside” (The University of Utah Press 2005) kitab?nda ispat etmeye çaba göstermi?tir.

Lewy’nin kitab?nda i?ledi?i biçimle, bu konuyu ara?t?rmakta olanlar, genellikle 191 5— 1916 hadiselerinin var olan iki tezinden birini savunurlar. Ermeni tezi yanl?lar? (ki bu görü?lerin kimi yank?lar?n? birçok Avrupal? politikac?lar?n beyanlar?nda duymak mümkündür) Vahakn Dadrian ve Richard Hovannisian’?n ba??n? çekti?i Ermeni ara?t?rmac?lard?r. Frans?z bilim adam? Yves Ternon ve Polonya Tarih Enstitüsü çal??an? Gregorz Kucharczyk onlarla hem fikir olanlar aras?ndad?r. Bu ki?ilere göre, yüz binlerce Ermeni’nin yerlerinden sürülmesi I. Dünya sava??ndan çok önce planlanm?? bir soyk?r?m hareketiydi. Bu teze göre, ?ttihat ve Terakki F?rkas?’n?n önemli rol oynad??? Osmanl? Hükümeti, ideolojilerini hayata geçirmek u?runa çok kültürlü Osmanl? devletinin homojen bir Türk toplumu haline getirilmesi politikas?n? gütmü?tür. Hovannisian’a göre, Türkiye’nin zor kullanarak homojen bir toplum haline getirilmesi metodu, soyk?r?m olarak tan?mlanmak zorundad?r. Ermeni halk?n?n kasten yok edilme çabas? k?y?m?n boyutlar?yla desteklenmekte, kaynaklar?n birço?unda ölü say?s?n?n 1.5 milyon oldu?u iddia edilmektedir.

“Türk yanl?s?” görü?leri savunanlar ise Ankara Avrasya Stratejik Ara?t?rmalar Merkezi ve Salahi Sonyel ile Yusuf Halaço?lu gibi yazarlard?r. Bu listeye Amerikal? bilim adamlar? Justin ve Caroline McCarthy’yi de eklemek gerekir. Bu ki?ilerin hepsi de, 1915—1916 olaylar?n?n, genç Türk yönetimi taraf?ndan, Ermeni halk?na kar?? planlanm?? bir soyk?r?m oldu?u tezini çürütmektedirler. Bu yazarlar kendi çal??malar?nda, Ermenilere kar?? gerçekle?tirilmi? uygulamalar?n s?ra d??? bir nitelik ta??d???n? ve Rusya ile i?birli?i yaparak Osmanl? ?mparatorlu?u’nun çökü?ünü h?zland?rmak amac?yla Türk ordusunun arka cephesinde isyan ç?kartmak isteyen Ermeni isyanc?lar?n eseri oldu?unu ispat etmeye çal??maktad?rlar. Osmanl? Hükümeti, isyanc?lar? s?radan Ermeni vatanda?lar?ndan ay?rmaks?z?n vaktiyle az?nl???n ülkenin iç kesimlere do?ru göç ettirilmesi karar? alm??t?r. Türk görü?üne göre, Ermeni halk?n?n tehciri Osmanl? topraklar? dahilinde olan Do?u Anadolu’ya ve Suriye’ye yap?ld???ndan bu hareketlerin s?n?r d??? edilme olay? biçiminde alg?lanmas? do?ru de?ildir. Tarihçilerin ço?u, bu sürgün esnas?nda Ermeni vatanda?lar?n?n ölümüyle sonuçlanan üzücü olaylar?n meydana gelmi? oldu?unu kabul etmektedirler. Ancak gerçek ?u ki Osmanl? Hükümeti, katliamlar?n önüne geçme ve suçlular? cezaland?rma yönünde çaba harcam??t?r. Bu tez yanl?lar?n?n kanaatince genel olarak ölü say?s? 300 bin ki?i olmu?, dolay?s?yla k?y?m a??r? derecede büyük boyutlara ula?mam??t?r. Bu verilere göre e?zamanl? olarak 1915—1916 olaylar?nda çok say?da Müslüman vatanda? da hayat?n? kaybetmi? oldu?undan, söz konusu geli?meleri I. Dünya Sava?? esnas?nda ya?anm?? bir iç sava? olarak de?erlendirmek mümkündür.

Birçok ara?t?rmac?lardan farkl? olarak Lewy, ne Türk ne de Ermeni görü?lerini savunmakta, Ermenilerin sürgün ve yok edilmesi ile ilgili Ço?u zaman duymakta oldu?umuz tezi ispat etmek için u?ra? sarf etmemektedir. Lewy çal??mas?n?, siyasi bir etki alt?nda kalmaks?z?n tarihi olaylarla ilgili mevcut her iki yorumun tarafs?zca incelenmesi amac?yla haz?rlam??t?r. Bu ba?lamda yazar, “Ermeni sorununu” do?rudan olarak de?il de, tarihi belgelerin ve di?er tarihçilerin ara?t?rmalar? ?????nda ele almaktad?r. Yazar?n 1915—1916 y?llar? öncesinde ortam haz?rlay?c? unsurlar? anlatt??? s?ra d??? yakla??m?, kitab?n daha ilk bölümlerinde göze çarpmaktad?r. Bu bölümlerde “Ermeni devrimci hareketinin” faaliyetleri, 1894—1896 y?llar?nda gerçekle?mi? olan toplu katliamlar? ve de Osmanl? ?mparatorlu?u’nda vatansever gençler hareketinin çabalar? anlat?lmaktad?r. Ayr?ca bilim adam?, öncelikle “H?nçak” ve “Ta?nak” gibi Ermeni örgütlerin faaliyetlerini ele almaktan da çekinmemektedir. “Ermeni tezini” desteklemekte olan yazarlardan farkl? olarak Lewy, Ermeni örgütlerin yaln?zca savunma hareketleriyle ilgilenmediklerini, ayn? zamanda katliamlar? da provoke etmi? olduklar?n? anlatmaktad?r. Ancak bu olgular, kimi zaman suçsuz insanlar? katletmi? olan Türklerin aklanmas? için kullan?lamaz. Lewy, 1894—1896 y?llar? toplu katliamlar?n? anlatmakla s?n?rl? kalmamakta, ayn? zamanda Osmanl? Türkiyesi’nin belirli uygulamalar?n?n nedenini saptamaktad?r. Bu nedenlerin göz önüne al?nmas? ko?ulu ile Ermeni halk?na kar?? yap?lm?? olan zulümleri hakl? göstermek mümkün olmasa da, anla??lamam?? ya da Ço?u zaman gölgede b?rak?lan konular?n aç??a kavu?turulmas? mümkündür. Bu konular aras?nda yukar?da ad? geçen Ermeni örgütlerinin faaliyetleri, Rusya’n?n ve Bat?l? ülkelerin etkileri ve de Osmanl? Devletinin çökü?ü arifesinde Türklerin milliyetçi dü?ünce yap?lar?n? göstermek mümkündür.

Lewy, eserin sonraki bölümlerinde, konuyla ilgili yukar?da anlatm?? oldu?umuz mevcut her iki görü?ü tart???rken, kimi ara?t?rmac?lar?n kendi do?rular?n? ispat etmek amac?yla, ara?t?rma esnas?nda kullanm?? olduklar? dökümanlar? ne kadar da yanl?? yorumlayabildikleri, kulland?klar? tarihi belgelerde konteksten ç?kar?lm?? al?nt?lara yer verdikleri ya da kendi görü?lerine z?t bilgileri içermekte olan kaynaklarla ilgili sessizliklerini koruduklar? örneklerini getirmektedir. Eserin bu bölümünü incelerken okur, Lewy’nin konuya tarafs?z yakla??m? ilkesinden vazgeçti?ini sanabilir. Böylelikle, yazar?n “Ermeni yanl?lar?n?n” kulland?klar? argümanlar? çok emin bir biçimde çürüttü?ü ve haliyle Türk görü?üne daha yak?n oldu?u izlenimi olu?maktad?r. Ancak Ermeni görü?ünü saptama amac?n?n Lewy’nin ula?abilece?i kaynaklar?n çok olmas? bak?m?ndan çok daha kolay olabilece?ini belirtmeliyim. Yazar, Osmanl? ?mparatorlu?u’nun 19 15—1916 y?llar?nda Ermenilere kar?? net olarak bir soyk?r?m?n planlanm?? oldu?unu iddia etmek için güvenilir kaynaklar?n yoklu?una i?aret etmektedir. Ayn? zamanda ?ttihat ve Terakki F?rkas?’n?n “On ?lke” olarak an?lan direktiflerini ya da bu partinin sözde üyesi R?fat Mevlanzade’nin notlar?n? tam güvenilir olarak kabul etmek mümkün de?ildir. Lewy’ye göre, toplu katliamlara dair planlar hakk?nda bilgi içeren dokümanlar?n do?ruluk pay? konusunda ayn? ?ekilde ara?t?rmalar?n yap?lmas? zaruridir. Burada kastedilenler, Ermeni tezi taraftar? bilim adamlar?nca bile sahte olarak kabul edilen (Osmanl? ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a’n?n telgraflar?n? içeren “Naim Bey’in An?lar?” olarak bildi?imiz Aram Andonyan’?n yazd?klar?) ve orijinalleri bulunamam?? olan 1919—1920 y?llar?n?n askeri mahkemelerine ait dökümanlar?d?r. Yazar ayn? zamanda, Türk görü?ünü de tart??maktad?r. Ona göre, Ermenilerin katledildikleri olaylara kar??anlar?n Osmanl? Hükümeti taraf?ndan cezaland?r?ld???na ili?kin argüman yeterince ikna edici de?ildir. Lewy’ye göre, Ermeni katliamlar?n?n yaln?z ve yaln?z iç sava? neticesinde meydana gelmi? oldu?u tezini savunmak do?ru de?ildir. Yazar biraz banal gelebilecek silahl? bir mücadele sonucu olu?an can kay?plar?n?n, sivil halk?n kay?plar?ndan ayr?lmas? gerekti?i formülünü ortaya sürmektedir.

Lewy, 1915— 1916 olaylar?na ili?kin anla?mazl?klar?n tamam?n? çözme amac? edinmemi?tir. Ona göre, yeteri kadar tarihi belge bulunmad???ndan böyle bir çözüm zaten imkâns?zd?r. Yazar, ender ve de?erli aç?klamalar içermesi bak?m?ndan önemli olan kitab?n?n bir sonraki bölümünde kendi tezini ispat etmektedir. Bu bölümde Amerikal? tarihçi, ele?tirel bir de?erlendirmeyle konunun çözümünde i?e yaray?p yaramamas? bak?m?ndan, “Ermeni sorununa” ait çok say?daki tarihi belgeyi sistemli bir biçimde ele almaktad?r. Lewy, belli ba?l? kaynaklar?n kullan?lmas? esnas?nda ortaya ç?kan sorunlar? çok net bir biçimde inceler. Zorluklar Türk ar?ivlerinde dokümanlar?n incelenmesi s?ras?nda da ortaya ç?kmaktad?r.

Öncelikle belirtmemiz gereken Osmanl? kaynaklar?n?n ço?u I. Dünya Sava?? esnas?nda imha edilmi?tir. ?kinci mevzu ise günümüze ula?m?? evraklarda, siyasi tercihlere göre seçilmi? belirli konular anlat?lmaktad?r. Bu nedenle Ermeni örgütlerin faaliyetlerine yer vermekte olan Türk kaynaklar?n?n önemi küçümsenmeyecek ölçüde büyüktür. Bununla birlikte, söz konusu kaynaklarda Ermeni malvarl?klar?na el konulmas? olaylar?na nadiren de?inilmektedir. Üçüncü mevzu ise Bat?l? ara?t?rmac?lar?n ar?ivlerden yararlanma imkânlar?n?n k?s?tl? olmas?d?r ve yazar?n kendisinin de bu konuda belirli deneyimleri olmu?tur. Dördüncü mevzu, tercüme edilmi? Türk kaynaklar?, hem tercüme kalitesinin dü?ük olmas? hem de yukar?da da de?indi?imiz gibi siyasi yanl?l??? bak?m?ndan yararlanmaya elveri?li de?ildir. Ayn? ?ekilde Lewy, H?ristiyan misyonerlerini a??r? yanl? davranmalar?ndan ötürü ele?tirmektedir. Lewy, Amerikan ar?ivleriyle Almanya D??i?leri Bakanl??? ar?ivlerinin daha çok de?erli dökümanlara sahip oldu?u kan?s?ndad?r. Alman ar?ivleri, Osmanl? Hükümeti’nin Ermenilerin toplu katliamlar?ndan kesin olarak sorumlu tutulabilece?i tezlerinin ortaya at?lmas? için yeterli de?ildir. 1916 y?l?nda Büyük Britanya Parlamentosu taraf?ndan yay?nlanm?? olan “Mavi Kitap”la ilgili benzer ele?tiriler dile getirilmektedir. Siyasi unsurlar?n etkisi ve Ço?u zaman kulaktan dolma bilgilerle konuyu ö?renmi? olan ki?ilerin anlatt?klar?n?n en önemli tarihi kaynak olarak kullan?lmakta oldu?u gerçe?i söz konusu tarihi belgelerin hepsi için bir eksi de?er te?kil etmektedir. Katliamlardan sa? ç?km?? Ermenilerin anlatt?klar? da ba?ka bir Çetin meseleyi te?kil eder. Onlar?n an?lar? oldukça s?k olarak gerçekle?mi? olaylarla çeli?mektedir. Bunlar?n nedenlerini Ço?u zaman ?ahitlerin ki?iliklerine, onlar?n dünya görü?üne deneyimlerine ve de ya?ad?klar?n? uzun y?llar sonra anlatt?klar?na ba?lanabilir. Böylelikle bu olgular tarihte meydana gelmi? olaylarla ilgili gerçeklerin net olarak saptanmas? önünde bir engel olarak mevcuttur.

Lewy taraf?ndan yap?lan ara?t?rmada, esas al?nacak kaynaklar?n seçimiyle ilgili çeli?kilerin anlat?lmas?n?n ve 1915—1916 olaylar?yla ilgili belli ba?l? konular?n bilinçli bir ?ekilde yorumlanmas?n?n ne kadar da büyük önem ta??d??? gösterilmektedir. Yukar?da bahse konu kaynaklara dayanarak Lewy, 1915—1916 olaylar?n?n öyküsünü ç?kartarak gerçekten meydana gelmi? olarak kabul edilebilecek hadiseleri, ?u an itibariyle henüz bilinmeyen ve ara?t?rmaya tabi olan olaylar? ve büyük olas?l?kla hiç bir zaman gerçe?in ne oldu?u anla??lamayacak konular? incelemektedir. Burada özellikle kastedilen, Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermenilerin ya?ad?klar? yerlerden sürülmeleri, katliam sorumlular? ve ölü say?lar?d?r. Yap?t?n bu bölümünde en de?erli unsur, yazar?n olaylar?n bütünlü?ünü anlatma çabas? içerisinde olmas? ve Türklerin Ermeni ahaliye kar?? hareketlerinin kuru bir betimlemesiyle s?n?rl? kalmamas?d?r. Sürgün konusunu incelerken Lewy, özellikle bu gibi meselelerin karma??kl???n? gösterme çabas?ndan yola ç?kmaktad?r. Ona göre farkl? bölgelerde sürgünler farkl? nedenlerle ve farkl? ?ekilde gerçekle?ti?inden genel bir ç?kar?m olas?l??? zorla?maktad?r. Bu arada Türk taraf?ndan olaylar?n ana sorumlular? da farkl? roller oynam??t?r. Ço?unlukla katliamlarla ilgili kararlar? merkezi yönetimden ziyade kendi politikas?n? uygulamakta olan ve merkezin talimatlar?na uymayan yerel yönetimler alm??lard?r. Bu gibi durumlar özellikle sürgünlerin son a?amalar?nda ya?anm??t?r. Sayesinde çok say?da Ermeni’nin ölümden kurtuldu?u yerel halkla ilgili tek tarafl? de?erlendirmelerin yap?lmas? kabul edilemez. Kürt ahalinin yapt?klar? özellikle dikkate de?er bir konudur. Bu olaylar? ara?t?rmakta olan di?er ara?t?rmac?lardan farkl? olarak Lewy, baz? olaylar?n ayr?nt?l? anlat?m?ndan çekinmemektedir. Konunun her türlü ayr?nt?lar? ve çok say?da kaynaklara at?flarla anlat?m?, incelenmekte olan belgelerden yeni bir ç?kar?m yap?lmas?na yard?mc? olmas? durumunda hiç ku?kusuz önemli bir anlam te?kil etmektedir. Ne yaz?k ki Lewy, özellikle sürgünleri ve Ermenilerin yerle?tirildikleri yeni bölgeleri anlat?rken bu ilkeye ba?l? kalmam??t?r.

Kitab?n Ermeni ahali aras?nda ölü say?lar?na ili?kin bölümü, büyük ilgi uyand?rmaktad?r. Lewy, bu olaylar?n boyutlar?na ili?kin bir dizi sorunla ilgili do?ru saptamalarda bulunmaktad?r. 1915—1916 y?llar?nda ölenlerin listeleri yoktur. Böylelikle söz konusu sorunun, Birinci Dünya Sava?? öncesi ve sonras?nda Osmanl? ?mparatorlu?u topraklar?nda ya?am?? olan Ermeni vatanda?lar?n?n say?lar?n?n kar??la?t?r?lmas? yoluyla çözmesi do?ru de?ildir. Öncelikle, ?mparatorlu?un 1914 y?l?na ait Ermeni ahali say?s?na ili?kin bilgiler bulunmamaktad?r. Türkler, Ermeni vatanda?lar?n say?lar?n? azaltmakta ve Müslüman ahalinin say?lar?n?n artt?r?ld??? verileri sunmaktad?r. Ermeniler de tam aksini yapmaktad?rlar. Bu nedenle o zamanlar Osmanl? ?mparatorlu?u’nda ya?ayan Ermenilerin say?s? I milyon 295 bin ile 3 milyon aras?nda dalgalanmaktad?r. ?lk olarak Lewy, 1 milyon 750 bin ölü say?s?n? kabul etmekte, ancak bu hesaplamalar varsay?m üzerine kurulmaktad?r. ?kinci mesele, hayatta kalm?? olan Ermenilerin say?lar?n?n yaln?zca yakla??k olarak belirlenebilmesidir. Burada ilginç bir olguya dikkati çekmek yerinde olacakt?r. Ermeni temsilciler heyeti bar???n sa?lanmas? için yap?lan görü?meler esnas?nda ba??ms?z bir devlet kurma hakk?n? elde edebilmek için Ermeni vatanda? say?s?n? bilinçli olarak daha yüksek göstermi?tir. Lewy, yeniden yapt??? de?erlendirme sonucunda Ermeni vatanda? say?s?n?n I milyon 108 bin oldu?u kanaatine var?r. Bu say?dan hareketle öldürülen ki?i say?s?n?n 642 bin oldu?u ç?kar?m?n? elde eder. Lewy, adil bir biçimde bu de?erlendirmenin yaln?zca bir varsay?m oldu?unu belirtmektedir. Amerikal? ara?t?rmac?, bu verilerin yaln?zca kendisinin ula?t??? bir ç?kar?m oldu?unu vurgulayarak, okurlara di?er uzmanlar?n çok say?daki hesaplamalar?na ve ba?ka metotlara göre kendi de?erlendirmelerini yapma imkân?n? sunmaktad?r. De?erlendirmeler 57 bin ile (Halaço?lu’na göre) 2 milyon 70 bin (Karacan’a göre) aras?nda de?i?mektedir. Lewy, insan kay?plar?n? de?erlendirirken, açl?ktan, hastal?klardan ve Osmanl? ordusuna kar?? sava??rken ölenlerin say?s?yla, toplu katliam ve sürgün sonucunda hayat?n? kaybedenleri ay?rman?n güçlüklerine i?aret etmektedir.

Yazar taraf?ndan saptanan son ç?kar?mlar k?smen hayal k?r?kl???na u?ramam?za neden olmaktad?r. Bu ç?kar?mlar “Ermeni konusu” ile ilgili sorular?n birço?una cevap vermemektedir. Kitab?n daha ilk bölümünde sunulan ana ç?kar?m? ?öyle ifade etmek mümkündür: Mevcut belgeler Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermeni halk?na kar?? 1915—1916 y?llar?ndaki uygulamalar?n?n önceden planlanm?? ve üzerinde dü?ünülerek sistemli bir biçimde uygulanm?? oldu?unu kesin olarak saptamak için yeterli de?ildir. Lewy, Gwen Diner gibi ara?t?rmac?lar?n da görü?lerine yer vererek ?ttihat ve Terakki F?rkas?’n?n ve kurduklar? hükümetin böylesine koordine edilmi? hareketlerin gerçekle?tirilmesi için yeterli bilgiye ve haz?rl??a sahip olmad?klar?n? ispat etmektedir. Böyle bir ç?kar?m, yazar taraf?ndan daha önce beyan edilmi? olan tutuma tutarl? bir biçimde sad?k kald???n? göstermektedir. Hat?rlanaca?? üzere kitab?n ba??nda yazar, mevcut sorunlar?n tamam?n? çözmek gibi bir amac?n?n olmad???n? belirtmi?tir. Böylelikle Lewy’nin ç?kar?mlar? oldukça mütevaz? olarak nitelemekteyim, çünkü ça?da? bilgiler ba?ka bir cevap vermeyi olanaks?z k?lmaktad?r.

Eserin son bölümünde Ermeni sorununun ça?da? siyasi anla?mazl?klara ve Türk-Ermeni ikili ili?kilerine etkisi konusunun i?lenmesini olumlu de?erlendirmekte yarar vard?r. Ancak gerçek ?u ki yazar bu konuya gereken ilgiyi göstermemi?tir. Lewy’nin bilim adam? olarak, sorunu yaln?zca anlatmak gibi bir amaç edindi?i dü?üncesinden hareketle konuyu ele alacak olursak, yine de Avrupa devletlerinin yakla??mlar?na yeterince yer vermedi?ini, daha çok Amerika Birle?ik Devletleri üzerinde yo?unla?t???n? belirtmeliyim. Ayr?ca Lewy, Ermeni sorununun, Türkiye’nin AB üyeli?i kapsam?ndaki çal??malara ne ?ekilde etki etti?ini yeterince ayr?nt?l? i?lememektedir.

Guenter Lewy, kitab?n?n söz konusu tarihi olaylarla ilgili belirli bir bilincin olu?mas?na ve daha iyi anla??lmas?na yard?mc? olaca??na ve belki de her iki tezin tek bir uzla?ma noktas?nda bulu?mas?na katk? sa?layaca??n? ummaktad?r. Bu ba?lamda söz konusu çal??ma, yazara göre her iki tarih yorumunu birle?tirici bir unsur olarak yararl? olabilecektir. Bundan öte, kitab?n?n bir nevi izah edici yönünün de kuvvetli oldu?unu kabul etmek zorunday?z. Yukar?da da belirtti?imiz gibi, yazar konunun çetinli?ini tam olarak ortaya koymakta ve olaylar? tüm karma??kl???yla betimlemek için çaba sarf etmektedir. Dolay?s?yla 1915—1916 olaylar?n?n bir bak?ma a??r? genelle?tirildi?i ve sadele?tirildi?i fark edilmektedir. Yay?n?n bir di?er olumlu yönü ise, Ermeni sorunu ile ilgili bilinen ar?iv belgelerinin belirli bir düzen çerçevesinde tertiplenmesidir.

 Lewy’nin çal??mas?, bilinen her iki tutum aras?nda bir nevi uzla?ma noktas?n?n bulunmas?na hiç ku?kusuz yard?mc? olacakt?r. Ancak, bu konuda tek bir eserin yeterli olamayaca?? dü?üncesi ister istemez akla gelmektedir. Buna ba?l? olarak, konuyu her yönüyle olmasa da, s?ras?yla ayr? meseleleri çözme yolunda yard?mc? olacak çok say?da derin, objektif ve yans?z ara?t?rmalarla, makale ve inceleme çal??malar?n?n yap?lmas? ?artt?r. Kan?mca, Lewy’nin çal??mas? di?er ara?t?rmac?lar için bir ça?r? olarak de?erlendirilebilir. Geriye bir tek soru kal?yor, o da bu ve de büyük olas?l?kla, ard?ndan gelecek olan çal??malardan, ça?da? uluslararas? sorunlar? yaln?zca “Ermeni sorunu” kapsam?nda çözmeye cüret edenlerin yararlan?p yararlanmayaca??d?r. Böyle bir senaryo, Türkiye Ba?bakan? Recep Tayip Erdo?an’?n önerisi do?rultusunda Türk ve Ermeni tarihçilerden olu?acak ortak ara?t?rma komisyonunun olu?turulmas? durumunda mümkün olacakt?r. Ancak Ermeni taraf?n?n bu ça?r?ya red cevab? vermesi, böyle bir çal??ma olas?l???n? imkans?z k?lmaktad?r. Ayr?ca, her hangi bir ara?t?rma yay?n?n?n, bu kadar tart??mal? bir konuya objektif yakla?malar?n?n beklenmesi zaten fazlas?yla zor oldu?u politikac?lar?n üzerine, olumlu etki edebilece?i iddias?na ku?kuyla bakt???m? belirtmeliyim.