Kitap Tahlili: Vahap Candan: Büyük Güçler ve Ermeni Sorunu

Kitap, Osmanl? için Ermeni sorunu yarat?lmadan evvel, H?ristiyan Ermenilerin asl?nda Hristiyan dünyas? içinde nas?l bir sorun olduklar?n? anlatarak ba?lamaktad?r. Bizans hakimiyeti alt?ndaki Ermeni halklar?n dini sebeplerle nas?l bask? ve zulme u?rad?klar? bilim adamlar?n?n sundu?u tarihi belgelerde ispatlan?yor. Türkler 1071’de Do?u Anadolu’ya girdikleri zaman burada Ermenilere ait siyasi bir yap?lanman?n mevcut olmad???, üstelik zulüm görmü? ve zorunlu göçlere tabi tutulmu? Ermeni halklarla kar??la??ld??? üzerinde durulmaktad?r.

Anadolu’da Türk hakimiyeti Osmanl? ile beraber devam ederken Osmanl? yönetimi alt?nda yaln?z Ermeni halklar?n?n de?il, H?ristiyanl???n di?er mezheplerinden olan ya da Yahudi olan halklar?n da nas?l huzurlu ve hukuksal özgürlük  içinde ya?ad?klar? yine belgeleriyle, üstelik yabanc? gözlerin tan?kl??? sunularak ortaya konuluyor. Gayrimüslimlere tan?nan din, vicdan, e?itim, bas?n-yay?n  özgürlü?ü ve de kendi özel hukuklar?n? uygulayabilme olana?? sayesinde  onlar?n kendi dil, din ve kültürlerini koruyabildikleri üzerinde duruluyor. Özetle giri? bölümündeki makalelerle Türk – Ermeni ili?kilerinin ilk dönemleri ve sorunsuz geçmi?leri üzerinde durulmaktad?r.

16. yüzy?ldan itibaren ba?layan sömürgecilik yar???nda s?ra 18. yüzy?ldan sonra zay?flamaya ba?layan Osmanl?’n?n payla??m?na gelince 1071’de Anadolu’da Ermeniler için ba?layan huzur döneminin sonunun nas?l geririldi?i, emperyalist güçlerin kendi idealleri u?runa halklar aras?na nas?l nifak soktuklar? yabanc? kaynakl? tarihsel belgelerle ortaya konmaktad?r.

Bu noktada Osmanl? üzerinde oynanan oyunlardan bahsedilirken; Ermeni halklar?n emperyalist devletlerin Osmanl? üzerindeki amaçlar?na nas?l alet olduklar?, ayr?ca Osmanl? içindeki tüm di?er gayrimüslim halklara sa?lanan kapitülasyonlar?n emperyalist güçlerce sürekli geni?letilmeye çal???larak emperyalist ideallere nas?l alet edildi?i,  resmen sömürge haline getirilmi? di?er uluslarla birlikte Ermenilerin nas?l ac?mas?zca kullan?ld?klar?  anlat?lmaktad?r.

Osmanl? topraklar?nda gerçekle?tirilen misyonerlik faaliyetlerinin gerçek yüzü ve bu vas?tayla kiliselerde ve okullarda çok abart?l? bir Türk ve Müslüman dü?manl???n?n empoze edildi?i    farkl? tarihlerde ya?an?lan olaylar?n belgelerinin sunulmas?yla gözler önüne seriliyor.

Makalelerde s?ras?yla; bir yandan kiliselerde ve misyoner okullar?nda sürdürülen ayr?l?kç? ve nefret uyand?r?c? faaliyetler, yine ayn? bu amaçlarla 1860’lardan itibaren kurulmu? olan Ta?nak ve H?nçak gibi Ermeni komiteleri, bir yandan büyük güçlerin ç?karlar? gere?i sürdürdükleri hamilik politikalar? ve Osmanl?'n?n içi?lerine yapt?klar? müdahaleler anlat?l?rken bir di?er yandan da Osmanl?n?n bunlarla mücadele edebilmek ad?na yapt??? ?slahatlar?n sunulmas?yla Osmanl?’n?n nas?l bir ç?kmazda oldu?u net bir biçimde okuyucuya anlat?l?yor. Osmanl?’n?n içine girdi?i ç?kmaz?n yan? s?ra; 1877-1878 Osmanl?-Rus sava??ndan sonra Berlin'de toplanan konferanstan Ermeni devleti kurulmas?na dair bir sonuç ç?kmamas?, ?ngiltere, Fransa, Rusya  ve di?er devletlerin asl?nda sorunun özüyle u?ra?mad?klar?, sadece ç?karlar? do?rultusunda kendi politikalar?n? uygulad?klar? sonucuna var?lmaktad?r.

Kitapta Kiliseler, Misyoner okullar? ve Ta?nak – H?nçak gibi komiteler kullan?larak Müslümanlarla H?ristiyanlar?n dü?man edili?leri ve ç?kart?lan olaylar?n bat? kamuoyuna nas?l abart?larak ve çarp?t?larak aktar?ld??? da belgeleriyle sunulmaktad?r. Ayr?ca sebep olduklar? terör eylemlerinin ard?ndan bu örgütlere mensup ki?ilerin Bat?l? güçlerin bask?lar? sonucu serbest b?rak?lmas? ile ilgili sunulan belgeler de emperyalist güçlerin geli?en olaylar üzerindeki egemenli?inin bir göstergesi olarak okuyucunun kar??s?na ç?kmaktad?r.

Makaleler dizisinde s?ra, I. Dünya sava??nda dört cephede sava? veren Osmanl?’n?n içeride aç?lan be?inci cepheyle, yani Ermeni isyanlar?yla verilen mücadelelerin anlat?m?na geldi?inde  bu dönemde Türk – Müslüman sivillerin verdi?i kay?plar üzerinde duruluyor. Ancak bir yandan da bu kay?plar?n bat?l?larca nas?l görmezden gelindi?i sunuluyor. Bu noktada bat?l?lar?n as?l amac?n?n ne oldu?u ortaya ç?k?yor ve kendilerinin sebep olduklar? bu kar??l?kl? çat??malar  onlar taraf?ndan Anadolu’da Ermeni katliam? olarak lanse ediliyor. Bunlara ek olarak, yine bu sava? y?llar?nda Ermeniler, ?ngilizler ve Amerikal?lar taraf?ndan özel amaçlar için haz?rlanan propaganda kitaplar?ndan bahsedilerek, bunlar?n düzmece olduklar? vurgulan?yor. Ayr?ca okuyucunun, bu kitaplar?n y?llarca Ermeni soyk?r?m? yap?ld???n? iddia eden çevreceler taraf?ndan nas?l kullan?ld???n? görmesi sa?lan?yor.

Sava??n ard?ndan imzalanan Sevr Antla?mas? ile Do?u Anadolu'da Ermenilere çe?itli vaatlerde bulunan büyük güçlerin, Türkiye'nin ba??ms?zl???n? kabul ettikleri Lozan Antla?mas?n? imzalad?klar? s?rada Ermenilere verdikleri sözü unuttuklar? anlat?l?yor. Yani, tarihin aç?k biçimde ortaya koydu?u ?ey; büyük güçlerin I. Dünya Sava?? öncesinde ve sava? y?llar?nda Ermeni meselesini Ermenilerin ç?kar?na de?il, sadece kendi emperyalist amaçlar? u?runa kulland?klar? tarihsel çerçeve içerisinde okuyucuya sunuluyor.

Ard?ndan son bölümlere do?ru s?ra 80’li y?llardan itibaren geli?en terör olaylar?, Ermenilerin 1988'den itibaren Azerbaycan Türklerine yönelik etnik ar?nd?rma faaliyetleri, 1991’de ba??ms?zl???n? kazand?ktan sonra Ermenilerin Yukar? Karaba? ad?na Azeri Türklere yapt?klar? ve tüm bu olaylar?n yine bat?l?larca nas?l kullan?ld??? okuyucuya aktar?l?yor.

Özetle, haz?rlanan bu çal??mada ba?lang?c?ndan bugüne Türk-Ermeni ili?kileri ele al?n?yor. Okuyucuya, yakla??k olarak 9 as?r süren bar?? içindeki birlikteli?in, 19. Yüzy?l sonlar?na do?ru nas?l bozuldu?u, Ermeni meselesinin büyük güçlerce icat edilmi? bir mesele oldu?u,  tarihsel gerçeklerin sapt?r?lmaya çal???ld??? anlat?l?yor. Çal??ma; özellikle, Britanya, Rus, Frans?z ve Osmanl? belgelerinden anla??ld??? gibi; meselenin uluslararas? güç mücadelesinde nas?l bir araç olarak kullan?ld???n? gösteriyor ve büyük güçlerin gerekti?inde Ermenileri nas?l unutuverdiklerini gösteriyor. Bunu Ta?nakc? Ermenilerin dahi itiraf ettikleri Ta?nak’?n ileri gelenlerinden Hovhannes Katchaznuni’nin Ta?nak kongresindeki samimi ifadelerinin aktar?m?yla okuyucuya sunuluyor: “...Biz onlara kendi arzumuzla hizmet ettik; sürüklendik, gerçekte ise onlar?n amaçlar? için çal??m?? olduk...”