Ermenistan Cumhuriyeti'nin Jeopolitik Analizi

Anahtar Kelimeler: Jeopolitik, Analiz, Ermenistan, Jeoekonomi, RF, ABD, AB, Türkiye, ?ran, Çin, Gürcistan, Stratejik Durum, Teori.

Abstract: The geopolitical analysis, which is an assessment of the national power, sheds light on the conduct manners that should be followed and determines the objectives. Such kind of analyses made so far about the neighbors of the Republic of Turkey have stayed behind the closed doors and could not stepped out of the institutions. This has sometimes caused the “others” not to get the essence of the policies being implemented and these policies have been unfairly criticized. The aim of this study, which has been carried out within the full framework of the author’s own views and comments, is to put forth a new perspective on the Republic of Armenia, the neighbor of Turkey, and to inform the interested parties on the subject.

Keywords: Geopolitics, Analysis, Armenia, Geo-economy, the RF, the USA, the EU, Republic of Turkey, Iran, China, Georgia, Strategic Position, Theory.

Giri?

Uluslararas? ili?kilerin So?uk Sava? sonras? dönemdeki en önemli gerilim alanlar?, jeopolitik ve uluslararas? ekonomi-politiktir. Bu çerçevede d?? ekonomik ili?kileri yönlendiren ekonomi-politik tercihler, genel stratejinin önemli bir unsuru haline gelmi?tir. Bu durum küresel ekonomi-politik rekabetin taraf? olan büyük güçler kadar, bu rekabetin hem aktörü hem de edilgen sahas? konumundaki bölgesel güçler aç?s?ndan da geçerlidir. Jeopoliti?in de?i?en ve de?i?meyen unsurlar?na dayanan bir inceleme, politik sorunlara politik düzeyde öneriler getirmelidir[1].

Jeopolitik, co?rafi gerçeklere dayanarak politika yapma sanat?d?r[2]. Jeopoliti?i; unsurlar?n? ve hudutlar?n? dikkate alarak tan?mlamak gerekirse "Bir milletin, milletler toplulu?unun veya bir bölgenin, mevcut co?rafi platform üzerinde, jeopoliti?in de?i?meyen ve de?i?en unsurlar?n? dikkate alarak, güç de?erlendirmesi yapan, etkisi alt?nda kald??? dünya güç merkezlerini, bölgedeki güçleri inceleyen, de?erlendiren, hedefleri ve hedeflere ula?ma ?art ve a?amalar?n? ara?t?ran, belirleyen bir bilimdir.” diyebiliriz[3].

Jeopoliti?in bir unsuru olan jeoekonomi için hangi halk?n nerede ya?ad???, bu halk?n tarihi, kültürü, gelenekleri gibi konular önemli de?ildir. Önemli olan dünya borsa merkezlerinin, yeralt? zenginliklerinin, ileti?im merkezlerinin büyük üretim merkezlerinin nerede bulundu?udur. Son geli?meler, dünyada ekonomik yap?n?n de?i?mekte ve dünyan?n yeni bir "Ekonomik blokla?maya” do?ru gitmekte oldu?unu göstermektedir.

Do?al kaynaklar içinde ticari mal i?levi ta??yan enerji kaynaklar?, özellikle bu niteli?i ile geçmi?ten günümüze giderek artan oranda siyasal ili?kilerin ve jeopolitik yönelimlerin öznesi durumundad?r. Artan enerji gereksinimi ve kaynaklar?n tükenebilirli?i, do?al kaynaklar?n?n önemini daha da art?rmaktad?r. Özellikle petrol ve do?algazdan olu?an enerji kaynaklar?, hem stratejik nitelikli ticari bir mal hem de stratejik de?erinin zorunlu k?ld??? jeopolitik bir unsurdur.

Enerji havzalar? ayn? zamanda jeopolitik bölgelerdir ve sadece bölgesel de?il küresel güç ili?kilerinin en mücadeleli alanlar?d?r. So?uk Sava? sonras?n?n yenidünya düzeni aray???nda öncelikle tüm enerji havzalar? ve koridorlar? ve di?er do?al kaynaklar stratejik nitelikler ta??yarak, güç mücadelesinin ana unsurlar? haline gelmi?tir[4].

Jeopolitik analiz bir milli güç de?erlendirmesidir. Yap?lan milli güç de?erlendirmesinin di?er ülkelerle/di?er güç merkezleriyle k?yaslanarak yap?lan durum tespiti, takip edilmesi gereken hareket tarzlar?na ???k tutmakta ve hedefler ile amaçlar? belirlemektedir.

Ermenistan’?n jeopolitik durumunu tespit etmek için öncelikle bulundu?u co?rafya olan Kafkasya’n?n da k?sa bir de?erlendirilmesini yapmak gerekmektedir.

Kafkasya;

-    Jeopolitik teorilerin daima içinde olmu? bir co?rafyad?r. Jeopolitik teorilerin (Kara Hâkimiyet, Kenar Ku?ak vs.) merkez bölgesinin s?n?r?ndad?r.

-    So?uk Sava? sonras?nda jeopolitik önemi en fazla de?i?en bölgelerden biridir. 11 Eylül sald?r?lar?ndan sonra ABD'nin 2002'de aç?klanan Ulusal Güvenlik Stratejisi'nde Karadeniz ve Hazar bölgeleri sadece petrol rezervleriyle de?il, Hindistan, Pakistan ve Güney Do?u Asya pazarlar?na aç?lmak için de önemli bir bölge olarak kabul edilmi?tir. Rusya'n?n “yak?n çevre” politikas? ise, Balt?k ülkeleri NATO ve AB üyesi olduktan sonra, Ukrayna, Moldova ve Güney Kafkasya ülkeleri üzerindeki nüfuzunu korumay?, hatta artt?rmay? amaçlamaktad?r[5]. Bu ba?lamda kritik bölge olarak adland?r?labilir.

-     Küresel güç merkezleri aç?s?ndan hem Avrupa’da hem de Asya’dad?r.

-     Karadeniz’in do?u ucundad?r.

-     Kuzey-Güney ve Do?u-Bat? yollar?n?n birle?ti?i bir bölgedir.

-     Orta Asya’n?n ürünlerinin ta??nmas? bak?m?ndan Avrupa ile Asya aras?nda bir köprüdür. Bat? pazarlar?na aç?lan geçittir.

-     Önemli enerji kaynaklar? rezervine sahiptir. Sadece petrolün üretim de?erleri aç?s?ndan de?il ta??nmas? itibariyle de küresel ve bölgesel güçler aras?nda çat??malara, darbe giri?imlerine ve sava? tehditlerine yol açacak kadar önem arz etmektedir.

-     Rusya’y? Basra Körfezi’ne ula?t?racak en k?sa yolun ba??ndad?r.

-     Jeostratejik anlamda Orta Asya’n?n giri?idir.

-     Geni?letilmi? Orta Do?u Projesi ve Geni? Karadeniz Bölgesi içindedir.

-     D?? politikalar?n hedefidir ve bölgede politik egemenlik zay?ft?r.

Kafkasya’da istikrar?n olmas?, Hazar petrolünün ve gaz?n?n kesilmemesi için hayatî önem ta??maktad?r. Hazar Denizi bölgesi (Güney Kafkasya ve Orta Asya) dünya petrol rezervlerinin %3-4’ünü ve dünya gaz rezervlerinin %4-6’s?n? elinde bulundurmaktad?r. Ancak ?ran Körfezi stoklar?n?n güvenilirli?i ve Rusya’n?n enerji da??t?m?n? bir güç malzemesi olarak kullanma olas?l??? konular?ndaki belirsizlik nedeniyle, Hazar ve Orta Asya (Kazakistan ve Türkmenistan) enerji stoklar?n?n Kafkasya üzerinden Bat?ya iletilmesi hayatî önem kazanm??t?r[6].

Kafkasya’da bulunan devletlerin ortak yönü, RF ve ?ran hariç tutulmak kayd?yla, devlet geleneklerinin olmay???d?r. Ayr?ca, bu ülkelerde yerle?ik bir demokrasi kültürünün varl???ndan da söz etmek güçtür.

Jeopoliti?in De?i?meyen Unsurlar? Aç?s?ndan Ermenistan

Ermenistan, Güney Kafkasya’da merkezi bir devlettir. 400° kuzey paraleli ve 450° bat? meridyeni aras?ndad?r. Kom?ular? Gürcistan, Azerbaycan, ?ran ve Türkiye’dir. S?n?rlar?n?n toplam uzunlu?u 1.254 km.dir. Nahçivan’n?n 221 km. s?n?r? da dahil olmak üzere Azerbaycan ile 787 km., Türkiye ile 268 km., Gürcistan ile 164 km. ve ?ran ile 35 km. s?n?r? mevcuttur. Sahas?n?n bat?dan do?uya do?ru uzunlu?u 200 km, kuzey-bat?dan güney-do?uya do?ru uzunlu?u ise 400 km’dir. Ermenistan’?n idari taksimat? 11 vilayetten olu?maktad?r.

Ermenistan, Kafkasya’da Kuzeybat?’dan Güneydo?u istikametine do?ru uzanan dar bir co?rafyaya sahip oldu?undan Türkiye ve Azerbaycan istikametlerinden gelebilecek muhtemel bir askeri tehlikede derinli?in olmamas? bir dezavantaj te?kil etmektedir. Ancak co?rafi durumu bu zafiyeti bir noktaya kadar kapatmaktad?r. Türkiye s?n?r?na yak?n bölgelerde Aras nehrinden ba?ka derin suyolu bulunmamas?, z?rhl? birlik harekât?na imkân vermektedir. Sevan Gölü’nün Azerbaycan istikametinde do?al bir engel te?kil etmesi, savunmas?n? kolayla?t?rmaktad?r. Gürcistan ve ?ran istikametlerinin nispeten dar olmas?n?n cepheyi daraltmas?, savunma muharebeleri için uygun bir durum yaratmaktad?r.

Ermenistan’?n yüzölçümü 29.800 km2 ve tar?ma elveri?li topraklar?n?n oran? yüzde 16’d?r. Ermenistan, volkanik bir bölgede bulundu?undan s?k s?k deprem ya?amaktad?r. Ülkede ortalama s?cakl?k, k???n - 6,8 0C ve yaz?n 20,8 0C dir. Deniz seviyesinden ortalama yüksekli?i ise 1.800 m.dir.

Bizce, Ermenistan, küresel güç odaklar?n?n hedef hatt?ndad?r. Atlantikçilik ve Avrasyac?l?k anlay??lar?n?n kesi?ti?i ve çat??t??? en önemli co?rafyay? temsil etmektedir. Küresel güçlerin Ermenistan’da ula?abilecekleri ba?ar? uluslararas? arenada de?erlerini art?racak ve kendilerine büyük avantaj sa?layacakt?r. Ermenistan’? ilgilendiren gelecek senaryolar?, ba?ta Türkiye olmak üzere bölge ülkelerini de do?rudan etkileyecek önemdedir.

Jeopoliti?in De?i?ken Unsurlar? Aç?s?ndan Ermenistan

Nüfus ve sosyo-kültürel de?erler:

Ermenistan ?statistik Kurumu bilgilerine göre, Ermenistan’?n nüfusu ?öyledir.

 

	2006	2005	2004	2003
Nüfus	3.210.000	3.212.000	3.215.000	3.219.000

Nüfusun 1.219.000 ki?isini 15 - 39 ya? aras?ndaki ?ah?slar meydana getirmektedir. Ya?? 65’ten yukar?da olan nüfus 346.500; 14 ya? alt? ise 664.500’dür. Arta kalan 916.700 ki?iyi 40 - 64 ya? aral??? olu?turmaktad?r[7]. Ancak çe?itli ara?t?rmac?lar, Ermenistan’?n nüfusunun daha az oldu?unu ve Ermenistan Hükümeti’nin nüfusu yüksek gösterdi?ini iddia etmektedirler.

Ermenistan’?n etnik yap?s?n?, Ermeniler yüzde 96, Ruslar yüzde 2, Yezidiler, Kürdler, Ukraynal?lar, Yahudiler vs. yüzde 2 olarak olu?turmaktad?r[8]. Nüfusun yüzde 67,5’i ?ehirde, yüzde 32,5’i k?rsal kesimde ya?amaktad?r. Yüzde 51,5’i kad?n ve yüzde 48,5’i erkeklerden olu?maktad?r. Ba??ms?zl???n ilan?ndan sonra geli?en olaylar neticesinde, yakla??k 200.000 kadar Azeri ülkeyi terketmek zorunda kalm??t?r. Bu nedenle, bugün Ermenistan’da Azeri nüfusu bulunmamaktad?r. Az?nl?klar?n az olmas? ve nüfusun homojen olmas?, jeopolitik aç?dan olumlu sonuçlar do?urmaktad?r. Ermenistan halk? ortak kültür unsurlar?na sahip bir halkt?r. Ortalama ya?am 75 y?ld?r[9]. Nüfus art?? h?z? ise, 2007 y?l? verilerine gore - 0,129’dur[10].Aras havzas?nda nüfus yo?unlu?u di?er bölgelere göre nispeten fazlad?r.

Ermenistan nüfusunun hemen hemen yüzde 100’ü okuma yazma bilmektedir. BM’nin yapt??? bir ara?t?rmaya göre ise nüfusun yüzde 20’si yüksek okul mezunudur.[11]

AG?T Erivan Temsilcili?i yetkilisi Marc Bojanic’e göre, son 15 y?lda Ermenistan'dan 800 bin ile 1,2 milyon ki?i göç etmi?tir.[12] Bu ?ah?slar?n banka kanal?yla ülkeye toplam y?ll?k para transfer miktar?n?n en az 700 milyon Dolar oldu?u tahmin edilmektedir. Bu paran?n yüzde 70’i Rusya Federasyonu(RF)ndan gelmektedir. Birçok Ermeni için RF bir umut ülkesi olarak görülmektedir[13]. 2005 y?l? de?erlerine göre ise yurt d???nda çal??an i?çilerin ülkeye toplam katk?s? 940 milyon Dolara ula?m??t?r.[14] ??çi göçmenlerin %90’? BDT ülkelerine, bunun %87,6’s? ise RF’ye göç etmi?tir. AB ülkelerine gidenlerin oran? %9,9’dur[15].

K?saca ?u söylenebilir: Nüfusun azalmas? Ermenistan için stratejik bir sorun olu?turmaktad?r. Ayr?ca milli güç unsurlar?n? da zay?flatmaktad?r. Ekonomisini düzeltmeden nüfusla ilgili milli güç unsurlar?n? geli?tirmesi beklenmemelidir.

Ermenistan’da ya?ayan Ermeniler ve Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin milliyetçilik anlay??lar?, ortak kültür de?erleri ve Ermenistan topraklar?nda ya?ayan nüfusun homojenli?i Jeopolitik aç?dan Ermenistan’a olumlu yans?maktad?r. Ayr?ca ç?kart?lan çifte vatanda?l?k yasas?n?n da bugün olmasa da gelecekte Ermenistan için olumlu etkiler yaratabilece?i dü?ünülmektedir.

 
Jeoekonomi
 

Eski SSCB ülkeleri aras?nda Ermenistan, h?zl? ve liberal özelle?tirme stratejisini uygulamaya ba?layan ilk cumhuriyetlerden biridir. 1991 y?l?n?n sonlar?na do?ru, tar?m arazilerinin yakla??k olarak %90 k?sm? özelle?tirilmi? bulunuyordu. Ancak özelle?tirmeler, do?al afetler ve sava? nedenleriyle ba?lang?çta ba?ar?l? olamam??t?r.

SSCB devrinden Ermenistan’a endüstriyel çe?itlilik kalm??t?r. Hafif sanayi, elmaslar?n i?lenmesi ve mücevherat imalat?, makina imalat?, tar?m ve g?dan?n i?lenmesi geleneksel olarak ülke ekonomisinde istikrarla yerlerini muhafaza etmektedir. Bu sahalar bugünkü talep ve ?artlara uyum sa?layarak geli?mektedir. Molibden, bak?r ve alt?n madenleri geli?me imkân?na sahiptir. Kimya sanayi, ileride geli?tirilebilecek bir potansiyele sahiptir. Hizmetler ve turizm sahalar?nda da büyüme gözlemlenmektedir. 1998'den itibaren g?da ve hafif sanayi mallar?, elmaslar?n i?lenmesi ve mücevherat ürünleri, makina ve metalurji sanayii vs. sektörlerde, haz?r g?da mallar? ihracat?nda sürekli art?? görülmektedir. Bugün me?rubat, alkol, sebze, meyve, tütün vs. maddeler de ihracattaki yerlerini kazanm?? durumdad?r. Taze meyve ihracat? da y?ldan y?la artmaktad?r. Ba??ms?z Devletler Toplulu?u (BDT) ülkelerine, g?da mallar? (konyak, vodka, kay?s?, vi?ne vs.), kimyasal ürünler (lateks ve suni kauçuk), hafif sanayi ürünleri (eldiven, elbise tak?mlar? vs.), makina sanayii ürünleri (izole kablolar, elektrik jeneratörler, muharrikler vs.) ve elmasl? mücevherler ihraç edilmektedir.

Ermenistan, ta?, kil ve kireçli maddeler aç?s?ndan zengindir. Ülkedeki kireç ta?? bollu?u, y?ll?k 2 milyon ton çimento ve 1,4 milyon m³ betonarme üretimi temin etmektedir. Ülke, büyük mermer, granit, kaliteli traventen ve kireç ta?? ve az da olsa alç? malzemesi rezervelerine sahiptir.

Ermenistan’da petrol bulunmad???ndan rafineri de mevcut de?ildir. Bu nedenle Ermenistan, tamamen petrol sanayi ürünlerinin ithalat?na ba?l?d?r. Bu ürünler, ülkeye demiryolu ta??malar? ile ya da sarn?çl? kamyonlarla getirilmektedir. Ülkenin co?rafi mevkii ve arazisinin küçüklü?ü sonucunda Ermenistan ekonomisi, her zaman ithalat maddelerine ba?l? kalmaktad?r. Merkezi ekonomik sistemin y?k?lmas?ndan ve esas ticari ortaklar?n? kaybettikten sonra Ermenistan ekonomisi, d?? dünya ile yeni ekonomik ba?lant?lar kurmaya mecbur olmu?tur. Ekonomi geli?tikçe yak?t ve enerji talebi de artmaktad?r.

Yerli halk?n g?da talebinin 2/3 k?sm?, yerli üretim sayesinde temin edilmektedir. Alkollü içkilerin %70-75’i ve konservelerin %55–66 k?sm? ihraç edilmektedir. Taze meyve, peynir, bira, mineral sular, tütün, bal?k vs. mallar?n ihracat oran? gitgide artmaktad?r.

Ermenistan, Gürcistan’a süt ve süt mamulleri, alkol ve hafif içecekler, t?bbi mallar, cam ve cam kaplar ihraç etmektedir.

?ran, Ermenistan’a mineral ve bitkisel ya? ve plastik satmaktad?r. Ermenistan’la kom?u olmas? ve geleneksel olarak iyi ekonomik ili?kilere sahip oldu?u için Gürcistan’?n da Ermenistan’a ihracat oran? oldukça yüksektir. Ermenistan, bu ülkeden bu?day, hububat ve kereste ithal etmektedir.

Ta??mac?l?kta en fazla kullan?lan karayollar?d?r ve tüm ta??mac?l?k hacminin %52 k?sm?n? olu?turmaktad?r. Esas istikametler, ?ran ve Gürcistan’d?r[16].

Üç k?tan?n kara, hava, enerji ve ileti?im hatlar? güzergâh? üzerinde ve üç denize ba?lant?l? bir bölgede bulunmas?, tarihi ipek yolu ve TRACECA (the Transport Corridor Europe – Caucasus – Asia) güzergâhlar?n?n bölgeden geçmesi, Ermenistan’?n önemini art?rmaktad?r. Sovyetler Birli?i dönemine nazaran bugün önemi, stratejik seviyede kat kat artm??t?r. Ermenistan’?n denize k?y?s?n?n olmamas? bir dezavantaj olarak de?erlendirilmektedir.

Ermenistan’?n d?? dünya ile demiryolu ba?lant?s?, Gürcistan, Azerbaycan ve Türkiye üzerinden sa?lanmaktad?r. Avrupa-Asya demiryolu a?? Türkiye'yi a?arak Ermenistan'a gelmekte ve Ermenistan'da üç kola ayr?lmaktad?r. Bunlardan birincisi (Kars-Gümrü-Ayrum-Marneuli-Tiflis yoluyla) Gürcistan'a, ikincisi (?çevan-Kazakh-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a, üçüncüsü (Kars-Gümrü-Erivan-Nahç?van-Me?ri-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a ula?maktad?r. Günümüzde Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas? nedeniyle Avrupa-Asya demiryolu a?? kullan?lamamaktad?r. 1994 y?l?na kadar süren Azerbaycan-Ermenistan sava?? s?ras?nda Nisan 1993'de Türkiye'nin Ermenistan s?n?r kap?lar?n? (Alican Karayolu S?n?r Kap?s? ve Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?) kapatmas?, demiryolu ile Ermenistan üzerinden eski Sovyet cumhuriyetlerine ba?lanan Türkiye'nin söz konusu bölge ile do?rudan demiryolu ba?lant?s?n?n kesilmesine yol açm??t?r.[17] Batum Liman? ise Ermenistan için oldukça önemlidir. Ayr?ca Erivan-Tiflis-Batum Demiryolu hatt? da 01 Haziran 2006 tarihinde i?letmeye aç?lm??t?r. Bu olumsuzluklara ra?men Türkiye’nin Ermenistan’a olan ihracat?, 150 milyon Dolar kadard?r. Bu rakam?n Türkiye’nin tüm ihracat? içindeki oran? yüzde 0,15’dir[18].

Ermenistan, 1.871 km boru hatt?, 828 km.si elektrikli olmak üzere 845 km. demiryolu ve 7.673 km. kara yoluna sahiptir. Trans Asya-Avrupa fiber optik hatt? Erivan-?ran hatt?ndan geçmektedir.

Ermenistan’?n 2006 y?l? itibar?yla toplam borcu 546,2 milyar dram; bu borcun 54,4 milyar? iç borç ve 491,8 milyar? (1,1 milyar Dolar) d?? borçtur. En fazla kredi sa?layan kurumlar ise yüzde 68,3 ile Dünya Bankas? ve yüzde 16,1 ile ?MF’dir. 2006 y?l? büyüme h?z? % 7,5 ve 2007 y?l?nda %6 büyüme beklenmektedir. Ki?i ba??na dü?en gelir artmaya devam etmektedir[19]. Ermenistan’da ki?i ba??na dü?en gelir 2000 y?l?nda 660 Dolardan 2005 y?l?nda 1.470 Dolara ula?m??t?r[20]. 2006 y?l?nda 1.600 Dolar olan ki?i ba??na dü?en gelirin, 2007 y?l?nda 1.700 Dolara ula?mas? beklenmektedir. Enflasyon oran? da % 3’dür[21].

Ermenistan’?n önemli sorunlar?ndan biri de enerji sorunudur. Ülkedeki hidroelektrik santrallerden ba?ka nükleer enerji kapsam?nda Medzamor Nükleer Santral?, eski teknolojisi ve tehlikelerine ra?men kullan?lmaya devam edilmektedir[22]. Çevreye oldukça zarar veren santral?n görevini üstlenecek yeni bir santral yap?m? planlanmaktad?r. Medzamor Ermenistan’?n yan?nda çevre ülkeleri de tehdit eder durumdad?r.

 
RF ile Ekonomik ?li?kiler
 

RF Ba?kan? Vladimir Putin ve Ermenistan Cumhurba?kan? Robert Kocharian’?n 24 Ocak 2007 tarihinde Sochi’de yapt?klar? toplant?da Putin, Rus ?irketlerinin iki y?l içerisinde Ermenistan’a 800 milyon Dolar?n üzerinde yat?r?m yapmaya haz?r olduklar?n? söylemi?tir. Bu miktar son 10 y?l içinde RF’nin Ermenistan’a yapt??? yat?r?mlara e?it bir miktard?r. Ermeni yetkililerin aç?klamalar?na göre Ermenistan, RF ve ?ran ile birlikte ?ran s?n?r?ndaki Megri ?ehrinde 1,7 milyar Dolara mal olacak bir rafineri in?a etmeye karar vermi?tir. Ayr?ca Megri ile Tebriz demiryolu ile birbirine ba?lanacakt?r. Kafkasya’da yat?r?m yapan Rus ?irketleri (VympelCom telecomunikasyon ?irketi, Gazprom ve Rusya Demiryollar?) Ermenistan’da da yat?r?m yapmaya devam etmektedir[23].

1997 y?l?nda Ermenistan Devleti ve Gazprom’un yüzde 45’er ve Kanadal? bir petrol ?irketinin yüzde 10 ortakl???nda ArmRosGazprom(ARG)un kurulmas? sa?lanm??t?r. Ticaret Bakanl???na göre ARG, Ermenistan’da 60 milyon Dolar yat?r?m yapm??t?r Ermenistan’?n en büyük ?irketi olan ARG, Gürcistan üzerinden do?algaz ithal eden tek ?irkettir. Be? bin ki?inin çal??t??? ?irket y?lda 1.685 milyon metreküp do?algaz ithal etmektedir. 2006 y?l? itibar?yla 360.634 abonesi bulunmaktad?r.

Ermenistan’?n do?algaz tedari?inden ba?ka eletrik tedari?i de RF’nin kontrolu alt?ndad?r. 2002 y?l?nda özelle?tirilen Armenian Electricity Network (AEN) ?irketi, 2006 y?l?nda Midland Resources Ltd taraf?ndan Ermenistan’?n protestolar?na ra?men resmi onay? olmadan Rus Inter RAO UES ?irketine 75 milyon Dolara sat?lm??t?r. Devlet ?statistik Kurumundan yap?lan aç?klamada; Ermenistan Atom Enerji kurumunun, 2007’nin Ocak - Eylül döneminde ülkenin elektrik üretiminin yüzde 49,14 ünü kar??lad???, Hrazdan ve Erivan termik santrallerinin toplam elektrik enerjisi üretiminin yüzde 19,65 ini kar??lad???, hidroelektrik santrallerinin üretiminin ise, toplam üretimin yüzde 31,17 sine denk geldi?i, ayr?ca Pu?kin Da??nda bulunan rüzgâr enerjisi santralinden toplam 1,7 milyon KW/Saat elektrik (% 0.04) üretimi yap?ld??? belirtilmi?tir[24]. Sevan-Hrazdan Hidroelektrik santral?n?n yüzde 55’i ArmRosGazprom vas?tas?yla RF’nin kontrolundad?r. Ayr?ca Metsamor nükleer santral? da 2003 y?l?nda yap?lan anla?ma gere?i be? y?ll???na Rus Inter RAO UES ?irketinin yönetimine b?rak?lm??t?r. Bu durum Ermenistan’?n enerji sektörünün yüzde 70’ine tekabül etmektedir[25].

Lori bölgesinde bulunan Alaverdi ?ehrindeki Bak?r ??leme Fabrikas?, özelle?tirme sonras? Manes-Valex ?irketi taraf?ndan Armenian Copper Program (ACP) ad?yla yeniden i?letmeye aç?lm??t?r. ACP, 1997 y?l?ndan itibaren Moskova’da ya?ayan Ermeni Valeri Mezhlumian taraf?ndan i?letilmektedir. Ba??ms?zl?kla birlikte kapanan ve 11 y?ldan beri çal??mayan fabrika, 2000 y?l? ba??nda bak?r üretmeye ba?lam??t?r. Sovyet döneminde y?lda 40 bin ton bak?r üreten fabrika, yedi milyon Dolar yat?r?mla y?lda ancak 10 bin ton bak?r üretebilecek hale getirilmi?tir. Ayr?ca Lori bölgesinde bulunan Vanadzor’daki kimya fabrikas?, fiber fabrikas? ile birlikte 1998 y?l?nda Ermeni Senik Gevorkian’?n sahibi oldu?u Rus Zakneftegazstroy-Prometey ?irketine sat?lm??t?r. Üretiminin ço?unlu?unu RF’ye ihraç eden i?letmeye toplam 20 milyon Dolar yat?r?m yap?lm??t?r[26].

Rus alüminyum ?irketi RUSAL, ARMENAL alüminyum fabrikas?n? yenilemek için 25 milyon Dolar yat?r?m yapm?? ve yat?r?m?n? toplam 70 milyon Dolara ç?karmaya karar vermi?tir[27].

Bütün bunlara ra?men Ermenistan, RF taraf?ndan te?vik edilen ekonomik birlik (BDT Gümrük Birli?i, Avrasya Ekonomik Birli?i gibi) tekliflerini kabul etmemektedir. Bunun yerine Dünya Ticaret Örgütüne girmeyi (2000) tercih etmi?tir[28]. Ticaret ve Ekonomik Geli?im Bakan? Gnel Mayilian, RF’nin yat?r?mlar?n?n Ermenistan için çok önemli oldu?unu vurgulam??t?r. 2005 Ocak ay?nda yap?lan bir istatisti?e göre Ermenistan’da 689 Rus yat?r?m ?irketi bulunmaktad?r. Ayr?ca ayn? y?l RF ile Ermenistan “Yat?r?mlar? Muhafaza ve Kar??l?kl? Te?vik” anla?mas?n? imzalam??t?r[29].

 
ABD ?le ?li?kiler
 

1998–2000 y?llar? aras?nda Ermenistan’a yap?lan y?ll?k do?rudan yabanc? yat?r?mlar? (FDI), 120 milyon Dolardan 230 milyon Dolara yükselmi?tir. 2001 y?l?nda ABD Dünya Ticaret Örgütüne 11 Eylül tarihinde yap?lan terörist sald?r?dan sonra 75,9 milyon Dolara dü?mü?tür. 2002 y?l?nda artarak tekrar 85 milyon Dolara ç?km??t?r. Yabanc? yat?r?mlar?n büyük ço?unlu?u ABD, RF, ?ran, Fransa, Yunanistan, Birle?ik Krall?k, Almanya ve Suriye’deki Ermeni Diasporas? taraf?ndan yap?lmaktad?r. 1998 y?l?ndan sonra “the Lincy Foundation of Armenian American Kirk Kirkorian” taraf?ndan KOB?’lere yap?lan destek miktar? 165 milyon Dolar? geçmi?; turizm deste?i 2000 y?l?nda 20 milyon Dolar, altyap? onar?m? 2002 y?l?nda 60 milyon ve 2003 y?l?nda 80 milyon Dolar olarak gerçekle?mi?tir[30]. Ermenistan’a yard?m program? kapsam?nda ABD, 2008 y?l?nda 58,5 milyon Dolar yard?m yapmay? planlam??t?r. Ayr?ca Yukar? Karaba? için de programda 3 milyon Dolar yard?m planlanm??t?r.[31]

Ermenistan Meclis Ba?kan? Artur Ba?dasaryan’?n ABD’nin Avrupa Avrasya ?li?kileri Genel Sekreter Yard?mc?s? Mathew Bryza ile 08 Mart 2006’da Erivan’da yapt??? görü?mede; Ekonomik yard?m, Ermenistan-ABD aras?nda i? birli?i, Ermenistan’da demokrasinin geli?tirilmesi ve Yukar? Karaba? bar?? görü?meleri ele al?nm??t?r. ABD’nin önümüzdeki be? y?l için Millenium Challenge Account (MCA) program? kapsam?nda; 235,65 milyon Dolarl?k ek ekonomik yard?m yap?lmas? konusundaki anla?ma 27 Mart 2006 tarihinde Washington’da imzalanm??t?r. Yard?m?n ço?unlu?unun (146 milyon Dolar) yeniden in?a ve Ermenistan’?n kullan?lmaz haldeki sulama ?ebekesinin yap?m?na harcanmas? ve geri kalan?n?n k?rsal alandaki yollar?n onar?m?na harcanmas?na karar verilmi?tir.

Ermenistan ilk ?kili Yat?r?m Anla?mas?(BIT)n? ABD ile 1992 y?l?nda imzalam??t?r. Daha sonra Almanya, Arjantin, Avusturya, Belçika, Beyaz Rusya, Birle?ik Krall?k, Bulgaristan, Çin, Finlandiya, Fransa, GKRY, Gürcistan, Hindistan, ?ran, ?srail, ?sviçre, ?talya, Kanada, K?rg?zistan, Lübnan, M?s?r, Romanya, RF, Tacikistan, Türkmenistan, Ukrayna, Vietnam ve Yunanistan ile ikili yat?r?m anla?malar? imzalanm??t?r[32]. USA?D deste?inde Ermenistan’da 46 küçük hidroelektrik santral? in?as? devam etmekte ve iki-üç y?l içerisinde 429 milyon kw/s enerji üretilecektir.

ABD’li Global Gold Corporation adl? madencilik ?irketi, Ermenistanda sat?n ald??? zengin uranium ve alt?n rezervlerine sahip geni? bir araziden ç?kard??? uranyumu i?leyerek ihraç etmeyi planlamaktad?r.

 
Avrupa Birli?i ile ?li?kiler
 

Ermenistan ile AB aras?nda politik, ekonomik ve kültürel i? birli?ini sa?layan Ortakl?k ve ?? Birli?i anla?mas? 1999 y?l?nda imzalanm??t?r. Ermenistan ayn? zamanda TRACECA, INOGATE(Interstate Oil and Gas Transport to Europe) gibi TAC?S (Ba??ms?z Devletler Toplulu?u ve Mo?olistan için Teknik Destek) bölgesel programlar?n?n da üyesidir[33]. Ermenistan, 2006 y?l?nda AB’den “Drasega” plan? çerçevesinde Erivan Tiflis Demiryolunun yeniden in?as? için iki milyon avro yard?m alm??t?r. Ayr?ca Avrupa Kalk?nma ve Geli?me Bankas?, Ermenistan’?n dört ticari bankas?na ilaç sanayii, sigorta ve enerji alanlar?n?n geli?tirilmesi için 20 milyon avro kredi vermi?tir.

Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) ile ili?kiler

ÇHC, Kafkasya’ya özel önem vermektedir. Kafkasya’da ise en geli?mi? ili?ki, Ermenistan ile kurdu?u ili?kidir. Ticari ili?kilerinde daima fazlal?k veren ÇHC’nin ithalat ihracat dengesi, 2005 y?l?na kadar Ermenistan ile ili?kilerinde dengeli sürmü?tür. O y?ldan sonra da süratle geli?mi?tir. ÇHC, 2004 y?l?nda Ermenistan’a kar??l?ks?z 1,2 milyar Dolar ekonomik yard?m yapm??t?r. ÇHC’nin Ermenistan politikas?, Türkiye ve Azerbaycan’? da yak?ndan ilgilendirmektedir. Çünkü ÇHC, pantürkizm’den dikkat çekici bir ?ekilde endi?e duymaktad?r[34].

 
Di?er Yabanc? Yat?r?mlar
 

Yabanc? yat?r?mlar, IMF de?erlerine göre 2004 y?l?nda 217 milyon Dolara ula?m??t?r. Ba?l?ca yabanc? yat?r?mc?lar RF, Yunanistan, Almanya, Arjantin, Lübnan, Fransa ve ABD’dir. 2005 y?l?nda Ermenistan’a yap?lan yat?r?mlar?n büyük ço?unlu?u Almanya, RF, Lübnan ve Yunanistan taraf?ndan yap?lm??t?r. Alman ?irketi Cronimet, Ermenistan’?n en büyük Bak?r-Molibden i?letmesine 2005 y?l?nda 29,2 milyon Dolar yat?r?m yapm??t?r. Cronimet, i?letmenin yüzde 60’na sahiptir ve dört y?l içerisinde i?letmeyi geli?tirmek için 150 milyon Dolar daha yat?r?m yapmay? taahhüt etmi?tir. Lübnanl? cep telefonu i?letim ?irketi K-Telecom (Vivacell), 20,7 milyon Dolar yat?r?m yaparak Ermenistan’?n ikinci büyük cep telefonu ?irketi haline gelmi?tir. Ermenistan Ticaret Bakanl??? verilerine göre, Yunanl?lar?n sahip oldu?u ArmenTel ve Vivacell'in 2005 y?l? ilk alt? ay?ndaki yat?r?mlar? 58 milyon Dolar? bulmu?tur[35].

Yabanc? yat?r?mlar, 2006 y?l? ilk alt? ay?nda 178,5 milyon Dolara ula?m??t?r. Ermeni Milli ?statistik Kurumu verilerine göre, yat?r?mlar?n yüzde 33,1’i ileti?im sektörüne, yüzde 14,3’ü maden sektörüne ve yüzde 9,4’ü hava ta??mac???na yap?lm??t?r. 2006 y?l? ilk alt? ay?ndaki ba?l?ca yat?r?mc?lar ?unlard?r: Lübnan 49,6 milyon Dolar, Yunanistan 37,9 milyon Dolar, Arjantin 17,2 milyon Dolar, RF 19,2 milyon Dolar, ABD 14,8 milyon Dolar ve Almanya 12,1 milyon Dolar[36].

?ran, Ermenistan’a toplam maliyeti 4 milyon avro olan bir ticaret merkezi kurmay? ve bu merkez vas?tas?yla ?ran’da üretilen mallar?n Ermenistan piyasas?na girmesini sa?lamay? planlamaktad?r. Yeni kurulan ?ran - Ermenistan do?algaz boru hatt? da Ermenistan’?n ihtiyac? olan alternatif enerji hatt? olarak çal??maya ba?lam??t?r[37]. Ermenistan Enerji Bakan? Armen Movsisyan, Ermenistan’?n ?ran-Ermenistan do?algaz boru hatt?n?n Avrupa’ya geni?letilmesine de prensipte kar?? olmad???n? aç?klam??t?r[38]. Movsisyan, ?ran'?n Avrupa ülkeleri ile do?algaz arz? konusunda gerekli mutabakat? sa?lamas? durumunda Ermenistan üzerinden ?ran do?algaz?n?n Avrupa'ya ula?mas?n?n en k?sa ve en verimli yol oldu?unu iddia etmektedir[39].

Ermenistan’a yap?lan do?rudan yabanc? yat?r?mlar?n ço?u “diaspora” ermenilerine aittir. Ermenistan’a 1991–2002 y?llar? aras?nda yap?lan do?rudan yabanc? yat?r?mlar ?unlardan olu?maktad?r (X1000 ABD Dolar?)[40]; RF 234.750, Yunanistan 266.941, ABD 130.898, Fransa 96.715, Kanada 121.028, ?ngiltere 56.205, Lüksemburg 29.877, ?sviçre 21.895, GKRY 21.706 ve ?talya 13.536.

K?saca, Ermenistan yoksul bir ülkedir ve kaynaklar?n?n azl??? ekonomisini geli?tirmesini engellemektedir. Uygulad??? yanl?? politikalar nedeniyle stratejik kurumlar?n? da güçlü devletlere kapt?rm??t?r. Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin çabalar?yla da ayakta durmaya çal??maktad?r. Ancak ekonomisindeki mevzi iyile?meleri geni?letmeyi ba?armas? ve kom?u devletlerle ili?kilerini düzeltmesi halinde halk?n?n refah?n? ve güvenli?ini sa?layabilece?i dü?ünülmektedir.

Politik De?erler

Ermenistan ba??ms?zl???n? 21 Eylül 1991’deki referandumla ilan etmi?tir. ?lk anayasas?n? 1995 y?l?nda parlamento seçimleriyle e? zamanl? olarak referanduma sunmu?tur. Anayasa ile Cumhurba?kan? ve parlamentonun yetkileri belirlenmi?tir. Milli Meclis 131 sandalye olarak belirlenmi?tir. Cumhurba?kan?na ba?bakan ve hükümetin di?er üyelerini görevden alma ve son alt? ay?nda meclisi feshetme yetkileri verilmi?tir. 2003 y?l? May?s ay?nda insan haklar?, yasama yetkileri ve yarg? ba??ms?zl???na dayal? anayasa reformu referandumu yap?lm??t?r[41]. Ermenistan’?n politik partilerinin yap?s? eski Sovyetler Birli?i döneminde oldu?u gibi askeri bir hiyerar?iye benzer ?ekilde devam etmektedir[42].

Ermenistan’da 74 adet siyasi parti faaliyet göstermektedir[43]. Henüz demokratik de?erler, siyasi ortamda hayat bulamam??t?r[44]. Muhalefet partileri ortak aday belirleyememekte ve ?aibeli de olsa mevcut yönetimin devam? sa?lanmaktad?r[45]. Her ne kadar bu durum istikrar sa?lanm?? gibi görünse de ekonomik, sosyal ve siyasal sorunlar?n halledilememesi zaman zaman insan haklar? ihlallerine varabilen olaylara neden olmaktad?r[46].

Ermenilerin bak?? aç?s?yla Türkiye’nin milli güvenlik konseptine ba?l? olarak, Ermenistan, Yunanistandan sonra en muhtemel ikinci dü?mand?r ve Türkiye’nin Ermenistan ile silahl? bir çat??mas?n? a?a??daki konular güçlendirmektedir:

-    Ermenistan’?n Türk kar??t? politikalar?yla desteklenen a??r? milli güçleri desteklemesi, mesnetsiz bölgesel iddialar ve Türkiye’yi Ermenilere soyk?r?m uygulamak ile suçlamas? ve tazminat iddialar?,

-    Rum ve di?er Türk kar??t? lobilerle birlikte Ermeni lobisinin, ABD Kongresinde Türkiye kar??t? kararlar ç?kartmas?,

-    Ermenistan’?n Türkiye’nin müttefiki Azerbaycan’a kar?? sald?rgan politika gütmesi,

-    Ermenistan’?n uluslararas? arenada Türkiye’nin muhtemel dü?manlar?yla Türkiye kar??t? bir cephe olu?turmak için yak?n i? birli?inde bulunmas?,

-    Ermenistan’?n Türkiye’ye kar?? hareketlere öncülük eden Rusya ile askeri müttefik olmas? ve topraklar?nda Rus askeri üsleri bar?nd?rmas?,

-    Ermenistan’?n topraklar?nda askeri kamp ve e?itim tesisleri kuran Kürt teröristleri destekleme ve askeri yard?m yapmay? teklif etmesi.

Bu iddialar de?erlendirildi?inde Ermenistan’?n Türkiye ve bölge ile ili?kilerinde yap?c? oldu?u söylenemez.

Yine Ermenistan’?n bak?? aç?s?na göre;

-    Ermenistan ile Gürcistan aras?nda geleneksel olarak iyi kom?uluk ili?kileri mevcuttur ve Gürcistan, Ermenistan için bir tehlike arz etmemektedir. Ancak Ermenilerin iddialar?na göre aralar?nda baz? sorunlar bulunmaktad?r: Gürcistan’?n Ermenistan’a kom?u bölgelerinde Azeri nüfus yo?undur ve artmaktad?r. Azerbaycan yetkilileri ve gizli servisleri bu durumu Ermenistan’a kar?? k??k?rtmalarda, terörist faaliyetlerde, sabotajlarda ve Ermenistan’? abluka alt?na almakta kullanmaktad?r.

-    Türkiye ve Azerbaycan, Ah?ska (Mesket) Türklerini Gürcistan’a, özellikle Ermeni ço?unlu?un ya?ad??? Samtskhe-Javakheti bölgesine döndürmek için bir dizi faaliyette bulunmaktad?r. Gürcistan prensip olarak bunu kabul etmi?tir. Baz? Gürcü politik gruplar?, bunu Türkiye ile ili?kilerin geli?mesi maksad?yla desteklemektedir.

-    Gürcistan, Ermenistan’?n s?n?ra biti?ik kenti Lori’nin terörist faaliyetlerde kullan?ld??? ve Javakheti’de meydana gelen bombalama olaylar? ile ilgili olarak rahats?zl???n? beyan etmektedir.

-    Gürcistan ile Türkiye aras?ndaki ticari ve askeri ili?kiler geli?mektedir. Gelecekte Azerbaycan, Türkiye ve Gürcistan Ermenistan’a kar?? askeri-siyasi bir birliktelik kurabilir.

-    Ermenistan ile ?ran aras?nda ciddi bir anla?mazl?k görülmemektedir. Ancak Azerbaycan’daki a??r? milliyetçilerden etkilenebilecek Güney Azerbaycan Türkleri, Ermenistan’? kayg?land?rmaktad?r[47].

Ermenistan Cumhuriyetinin Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi, 07 ?ubat 2008 tarihinde Cumhurba?kan? Koçaryan taraf?ndan onaylanm??t?r. Çeli?kilerle dolu olan belge istikametini bulamam?? bir zihniyetin eseri gibi görünmektedir. Strateji belgesine göre, Ermenistan için en tehlikeli durumlardan biri Türkiye, Azerbaycan ve Gürcistan aras?nda geli?en ekonomik, ula?t?rma ve askeri ili?kilerin geli?mesidir. ?yi ve do?ru ili?ki kurmay? beceremeyen ve dü?ünmeyen Ermenistan, kom?ular?n?n ili?kilerinin geli?mesini tehdit olarak alg?lamaktad?r. Önemli sorunlardan biri de Karaba?’d?r. Ancak yine yap?c? bir çözüm yerine kendi hakl?l???n? savunmaktad?r. Türkiye ile ilgili konularda Türkiyeyi suçlamakta ve anla?mazl???n Türkiye kaynakl? oldu?unu ileri sürmektedir.[48]

Azerbaycan - Gürcistan - Türkiye - ?srail jeopolitik kutupla?mas?na kar??, ?ran - Ermenistan - Rusya - Yunanistan kutupla?mas?n?n olu?tu?u dü?ünülmektedir. Ermenistan eski D??i?leri Bakan? Serj Serkisyan, askeri i? birli?i yapt?klar? ülkeler aras?nda Yunanistan’?n Rusya’dan sonra ikinci s?rada geldi?ini, iki ülke aras?nda askeri alanda ortak ç?karlar bulundu?unu ve bunu birbirlerinin yarar?na kullanabileceklerini söylemi?tir[49]. Bu dört devletin bir araya gelmesinin en temel nedenlerinden biri, Türkiye’nin Güney Kafkasya’daki etkinli?ini engellemek ve Güney Kafkasya’daki geli?melerde söz sahibi olmakt?r. Yunanistan - Ermenistan yak?nla?mas?n?n temelinde de taraflar?n Türkiye ile ikili ili?kilerinde ya?anan ç?kar çat??malar?n?n yan? s?ra, Türkiye’nin Arnavutluk ve Kosova’da askeri etkinli?inin artmas? ve Türkiye - Azerbaycan ili?kileri olmu?tur. Yunanistan ve Ermenistan askeri, siyasi ve ekonomik alanda birçok anla?maya imza atarak jeopolitik dayan??may? günümüze kadar sürdürmü?lerdir[50]. Bunun en önemli belirtisi, Ermenistan’?n Kosova’daki Yunanistan birli?i içinde sembolik de olsa küçük bir birlikle i?tirak etmesidir.

Ermenistan Devlet Ba?kan? Koçaryan, Nisan 2006 tarihinde AB ile yak?n i? birli?i için haz?rland?klar?n?, ancak AB’ye kat?lmay? bir hedef olarak koymad?klar?n? belirtmi?tir. Azerbaycan ile aras?nda olu?an Yukar? Karaba? Sorununun çözümü için bütün ümitler, AG?T faaliyetlerine ba?lanm??t?r. Ermenistan, AG?T Minsk grubunun çal??malar?n? da Yukar? Karaba? Sorununun çözümsüzlü?ü ba?lam?nda kullanmaya devam etmektedir. Ayr?ca Yukar? Karaba?’a Azerbaycan’?n yapaca?? herhangi bir harekât?n kendisine yap?lm?? olarak kabul edece?ini bildirmi? ve bu ?artlarda silahl? kuvvetlerini savunma amac?yla görevlendirece?ini ifade etmi?tir.

Ermenistan d???nda ya?ayan Ermeniler, Ermenistan’?n d?? politikas?nda oldu?u kadar iç politikas?nda da etkilidir. Bunun en önemli göstergesi 1990 y?l?ndaki Ermenistan’?n Ba??ms?zl?k Bildirgesinin 11. maddesi ile Anayasas?nda bulunan maddelerdir. Ermenistan’da ya?ayan Ermeniler ve Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin ortak de?erlerinin Ermenistan’a yans?mas? olumlu olarak de?erlendirilebilir. Ancak Ermenistan’?n, bunu milli güç unsurlar?na yans?tmakta yeterince ba?ar?l? olamad??? dü?ünülmektedir.

Ermenistan’?n Türk Dünyas?na Kar?? Hareketleri

Ermenistan’?n, As?ls?z Soyk?r?m ?ddialar? vas?tas?yla Türkiye’den nihai olarak tazminat ve toprak (sözde Bat? Ermenistan) talepleri bulunmaktad?r. Bu amaçlar?n? gerçekle?tirmek için, konuyu siyasalla?t?rarak üçüncü ülke parlamentolar?nda Türkiye aleyhine kararlar ç?kartmaya çal??maktad?r. ?ddialar?n? güçlendirmek için Türk dünyas?ndan bilim adamlar?n? da etkilemeye çal??makta ve Türkiye’deki ar?ivlerin kapal? oldu?u propagandas?n? yaymaktad?r.

As?ls?z “Soyk?r?m” ?ddialar?yla ilgili olarak Osmanl? co?rafyas?nda ya?am?? di?er az?nl?klara da soyk?r?m yap?ld??? konusunda i?birli?i yapmaya ba?lam??t?r. Bu konuda ayr?l?kç? Kürtlerle de irtibat kurabilecekleri de?erlendirilmektedir.

Müslüman Türkiye’nin H?ristiyan bir devlete ambargo[51] uygulayarak H?ristiyanlar? zor duruma dü?ürdü?ü propagandas?n? yaymak suretiyle, Türkiye - Ermenistan s?n?r?n?n aç?lmas? için uluslararas? bask? olu?turmaya çal??maktad?r.

Türkiye ve Azerbaycan’? çevrelemek amac?yla RF, ?ran, Suriye ve Yunanistan ile anla?malar yapmaktad?r.

Azerbaycan Cumhuriyetine ba?l? Karaba? özerk bölgesi dahil olmak üzere Azerbaycan’?n %20’si Ermenistan taraf?ndan i?gal edilmi? ve “Denizden Denize Ermenistan” ülküsünü gerçekle?tirmek amac?yla bölgeyi terk etmemek için dünya kamuoyunu oyalamaktad?r. Azerbaycan’?n i?gal alt?ndaki bölgeleri ile ilgili politikas? için, Ermenistan d???nda ya?ayan Ermeniler vas?tas?yla Bat? dünyas?n?n, Ba??ms?z Devletler Toplulu?u (BDT) vas?tas?yla Rusya Federasyonu (RF)nun deste?ini almaya devam etmektedir.

Ermenistan’?n, “Büyük Ermenistan” ülküsü kapsam?nda Nahç?van ile ilgili talepleri de bulunmaktad?r.

Gürcistan topraklar?ndan Stalin taraf?ndan sürülen Ah?ska Türklerinin ya?ad??? Javakheti bölgesinde bugün nüfus ço?unlu?unun Ermeni olmas? nedeniyle, öncelikle otonomi, daha sonra ba??ms?zl?k talebiyle Büyük Ermenistan ülküsünü sa?lamaya çal??maktad?r. Bu nedenle vatanlar?na dönmek isteyen Ah?skal?lar?n dönü?ünü engellemeye çal??maktad?r.

Ermenistan, topraklar?ndaki Türk kültür eserlerini yok etmeye çal??mas?na ra?men, çevresindeki ülkelerde bulunan Ermeni kültür eserlerinin yok edildi?ini iddia etmektedir.

Bize göre; Ermenistan, iç politikas?nda henüz denge sa?layamam?? bir devlettir. Yolsuzluklar, adaletsizlik ve insan haklar? ihlalleri güvenilirli?ine gölge dü?ürmektedir. Kom?ular?na kar?? uygulad??? sald?rgan d?? politikas?yla, korku ve tedirginlik ya?amaktad?r. Bu nedenle, Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin iç ve d?? politikas?n? etkilemesi ve yönlendirmesine kar?? koyamamaktad?r.

Ermenistan’?n bir enerji koridoru olan Kafkasya’da bulunmas?, jeopolitik önemini art?rmaktad?r. Ancak Ermenistan, bu avantaj?n? bölge ülkelerine uygulad??? tehdit politikas? nedeniyle kullanamamaktad?r.

Askeri De?erler

Çe?itli tahminlere göre, Sovyetler Birli?i döneminde Azerbaycan s?n?r? ve Yukar? Karaba?’da yakla??k 5.000 asker bulunmaktayd?. 1990 y?l?nda yap?lan ilk i?, Ermenistan ?ç ??leri Bakanl???na ba?l? 400 ki?ilik özel Alay?n kurulmas?d?r. 1991 y?l? ba??nda Alay, dört tabur kuvvetine ve 1.000 ki?ilik mevcuda ç?kar?lm??t?r. Ayn? zamanda gönüllülerden olu?an alt? veya sekiz bölük asker Azerbaycan s?n?r?nda bulunmaktad?r. Sovyetler Birli?i’nin da??lmas? üzerine Ermenistan, eski Parlamento Savunma ve Güvenlik Komisyonu Ba?kan? Vazgen Sarkisian’?n görevlendirildi?i Savunma Bakanl???n? kurmu?tur. Daha sonra Ermenistan, RF ve Ba??ms?z Devletler Toplulu?u’nun politik ve askeri liderli?ini kabul etmi?tir.

1992 y?l?nda RF, Ermenistan topraklar?ndaki üç motorize Tümen’den ikisini Erivan’a ta??yarak konu?land?rm??t?r. Sovyet Silahl? Kuvvetlerinde görevli Tu?general Norat Ter-Grigoryants, 1991-95 y?llar? aras?nda Savunma Bakan? birinci yard?mc?s? ve Genelkurmay Ba?kan? olarak silahl? kuvvetlerin geli?mesinde büyük katk?da bulunmu?tur. Ermenistan Hava Kuvvetleri ise 1993 y?l?nda kurulmu?tur[52].

Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?ndan sonra, eski Sovyetler Birli?i Cumhuriyetlerinde konu?lanm?? askerî üslerin ittifak devletleri aras?nda payla??m?n? öngören ve 15 May?s 1992’de imzalanan Ta?kent Anla?mas? gere?ince Ermenistan, Rusya Savunma Bakanl???’n?n Ermenistan’da konu?lanan 7. Muhaf?z Ordusu’na ba?l? 16. ve 17. Tümenleri ile 250 tank, 220 z?rhl? araç, 285 topçu sistemi, 100 sava? uça?? ve 50 sald?r? helikopterini devralm??t?r. Ermenistan, eski Sovyetler Birli?i co?rafyas?nda ki?i ba??na dü?en millî gelire göre en yüksek savunma bütçesine sahiptir. Ermenistan’?n 2002 y?l?nda askerî bütçesi 75 milyon, 2003 y?l?nda 82 milyon Dolar olmu?tur[53]. 2004 y?l?nda ise 98,5 milyon Dolar olarak gerçekle?mi?tir[54]. 2007 y?l? itibar?yla Ermenistan Silahl? Kuvvetleri 48.160 personel ve 1.000 milisten olu?maktad?r[55].

Sovyetler Birli?i döneminde Ermenistan’da, K?z?l Ordu’nun ihtiyac? olan askeri elektronik malzemenin yüzde 40’?n?n üretimi yap?lmaktayd?. Bunlar, hava savunma otomatik kontrol sistemi (Razdanmash), hava savunmas? için ba??ms?z yak?t sistemi (Armelektromash), çe?itli uzay sistemleri (Galaktika) ve hava savunma sistemlerinin elektronik parçalar?(Elektron)d?r. Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?ndan sonra üretim kapasitesi oldukça dü?mü?tür.

Ermenistan’?n savunma endüstrisi, 5.45 ve 7.62 mm. hafif silah mühimmat?, portatif anti tank lançeri, hafif havan ve mühimmat? üretebilmektedir. Silah sanayii geli?mektedir. Tank, z?rhl? araç, hava savunma sistemleri ve hafif silahlar?n? onarma ve geli?tirme imkân?na sahiptir. Ayr?ca Ermenistan, BDT Kolektif Güvenlik Anla?mas? kapsam?nda Rus askeri malzemelerini fabrika fiyat? üzerinden tedarik edebilmektedir[56].

Sovyetler Birli?i da??lmadan önce Ermenistan’da bulunan ve Rusya’ya terkedilen, Gümrü ve Erivan’daki iki askerî üssün hukuki statüsüne Ermenistan ve Rusya aras?nda 21 Ekim 1994’de imzalanan anla?ma ile aç?kl?k getirilmi?tir. Ermenistan, bu üsleri ulusal ba??ms?zl???n?n garantörleri olarak gördü?ünden, bu konuda Rusya’ya sorun ç?karmam??t?r. Bu konuda ikinci bir anla?ma da, 16 Mart 1995’de imzalanm??t?r. Anla?ma gere?ince, Gümrü’de bulunan 102. Rus askerî üssüne yakla??k 4.300 ki?iden olu?an bir birlik, 74 tank, 158 z?rhl? araç, 84 roket, M?G–23 sava? uça?? filosu, hava savunma birlikleri ve S–300 roketleri konu?land?r?lm??t?r.

Batum 12. Rus Askeri Üssü ve Ah?lkelek Üssünün bo?alt?lmas? karar?ndan sonra, bu üslerdeki malzemelerin Ermenistan’daki 102. Rus Askeri Üssüne ta??nmas? karar? al?nm?? ve 2008 y?l? içerisinde tamamlanm??t?r. 2005 y?l? Ekim ay?nda Ermenistan Ordusu, Cumhurba?kan? Koçaryan’?n “devam eden karde?lik” anlay??? ba?lam?nda s?n?rlar?n?n korunmas? amac?yla, RF Birlikleri ile Ermenistan’da mü?terek bir tatbikat yapm??t?r[57]. Ermenistan’da konu?lanan 102. Rus askerî üssü ve Ermenistan ordusu da s?k s?k ortak askerî tatbikat düzenlemektedir[58].

Ermenistan, 10 ?ubat 1995’te “Kolektif Güvenlik Anla?mas?’na Üye Devletler Aras?nda Kolektif Güvenlik Konsepti” adl? anla?may? kabul etmi? ve Kas?m 1995’te bu anla?may? onaylam??t?r. Ermenistan, BDT çerçevesinde “Hava Savunma Sistemi Koordinasyon Komitesi” ve “Askerî Teknik Komite” olmak üzere iki askerî organda temsil edilmektedir. ?kili stratejik i? birli?i kapsam?nda Ermenistan, RF ile 29 A?ustos 1997 tarihinde “Rusya Ermenistan Dostluk, ?? Birli?i ve Kar??l?kl? Yard?m Anla?mas?”n? imzalam??t?r[59].

Ermenistan - ?ran ve Ermenistan - Türkiye s?n?rlar?n?n Rusya S?n?r Kuvvetleri Komutanl??? taraf?ndan korunmas? hakk?ndaki anla?ma, ?ubat 1992’de imzalanm??t?r. Bu anla?maya göre, Ermenistan S?n?r Kuvvetleri Komutanl???’nda yakla??k 1500 Rus subay? görev yapmaktad?r. 2000 y?l?nda ise Ermenistan ve Rusya aras?nda Gümrü’de konu?lanan Rus askerî üssünün gayrimenkullar? ile birlikte kar??l?ks?z olarak 25 y?ll???na Rusya’n?n kontrolüne verilmesini öngören bir anla?ma imzalanm??t?r. Ermenistan, Rus s?n?r koruma kuvvetlerinin masraflar?n?n % 30’unu kar??lamaktad?r. Anla?man?n imzalanmas?ndan sonra Rus bas?n?nda konu ile yap?lan yorum ve de?erlendirmelerde, Ermenistan s?n?rlar?n?n BDT ve Rusya s?n?rlar? oldu?u ifade edilmi?tir.

Ermenistan ve Rusya aras?nda 27 Eylül 2000’de “Ortak Güvenli?in Sa?lanmas? Aç?s?ndan Ortak Askerî Birlikler/Güç Kullan?lmas? Hakk?nda” anla?ma imzalanm??t?r. Ermenistan ve Rusya, aralar?ndaki askerî i?birli?inin stratejik önemi oldu?unu ve bölgede her iki devletin de siyasî ve askerî ç?karlar?na hizmet etti?ini çe?itli vesilelerle dile getirmi?lerdir[60]. Ermenistan Savunma Eski Bakan? Serj Sargsyan, Trend Ajans?’na verdi?i bir demeçte; “Ermenistan’da bulunan Rus askerî üslerinin varl??? bizim ulusal güvenli?imizin ayr?lmaz bir parças?d?r” ifadesini kullanm??t?r. Ermenistan, kendi topraklar?nda konu?lanan Rus askerî üslerini bir denge unsuru olarak görürken, Rusya, hem Kafkasya s?n?rlar?n?n güvenli?inin korunmas? aç?s?ndan, hem de bölgeyi kontrol etmek aç?s?ndan askerî i?birli?inin önemini vurgulamaktad?r.

18 ya??n? tamamlam?? her sa?lam Ermeni genci, 18 ay askerlik yapmakla yükümlüdür[61]. 18 ya??ndan itibaren gönüllü askerlik hizmeti için de ba?vurulabilmektedir. 2005 y?l?nda tahmini olarak askerli?e uygun erkek nüfus (18–49) 551,938 ve kad?n nüfus (18–49) 656,493’dür. Y?lda yakla??k 30 bin Ermeni genci askerlik ça??na ula?maktad?r[62].

1993-1994’de Ermenistan, Askeri Lise, Havac?l?k Meslek Okulu, Yüksek Okul seviyesinde bir y?ll?k Subay kursu, Vazgen Sarkisian Askeri Okulu ve Silahl? Kuvvetler E?itim Ünitelerini kurarak kendi e?itim sistemini geli?tirmi?tir. Askeri hizmet ile gönüllülük hizmeti birle?tirilmi?tir. Askerlik 24 ay ve gönüllü hizmeti ise 3–15 y?ll?k sözle?meli haline getirilmi?tir[63]. Subay olmak isteyen 14 - 16 ya?lar?ndaki gençler okuldan mezun olduktan sonra Rusya, Ukrayna, Beyaz Rusya, Yunanistan Savunma Bakanl??? ve Ermenistan Savunma Bakanl??? aras?nda imzalanm?? anla?maya göre, bu ülkelerin askerî okullar?nda veya askerî akademilerinde e?itimlerine devam etmektedir[64].

Ermenistan, ba??ms?zl???n? ilan ettikten hemen sonra BDT’ye (Ba??ms?z Devletler Toplulu?u) üye olmu?, Rusya ile ekonomik, siyasî ve özellikle de askerî ili?kilerini geli?tirmeye çal??m??t?r. Ermenistan hem millî ordu kurarken hem de Azerbaycan topraklar?n?n i?gal edilmesinde Rusya’n?n askerî ve siyasî deste?ini alm??t?r[65].

Ermenistan, BDT’ye üye devletlerin Ta?kent’te May?s 1992’de imzalad??? “Kolektif Güvenlik Örgütü”ne kat?lm?? ve 7 Ekim 2002’de kabul edilen tüzük, Ermenistan Parlamentosu taraf?ndan onaylam??t?r. Üye devletleraras?nda askerî-politik i?birli?ini öngören BDT Devlet Ba?kanlar? Komitesi’nin kabul etti?i “BDT Entegre Çal??malar?n?n Genel Yönleri” adl? memorandum Ermenistan taraf?ndan desteklenmi?tir[66]. Kollektif Güvenlik Örgütü, Ocak 2006 tarihinde yapt??? aç?klamada “üye ülkelerden birisine yap?lan sald?r?n?n di?er ülkelere de sald?r?lmas? anlam?na gelir” maddesine göre, Azerbaycan’?n Ermenistan’a sald?rmas?n?n di?er örgüt üyelerine sava? ilan etmesi anlam?na gelece?ini bildirmi?tir. Azerbaycan, söz konusu anla?may? imzalamam?? ve Kolektif Güvenlik Örgütü’ne kat?lmam??t?r.

11 Eylül sald?r?s? öncesi ABD, Ermenistan ile Azerbaycan aras?nda ya?anan sorundan dolay? silah sat??? yapmam??t?r. Ancak daha sonra terör ile mücadele kapsam?nda, Ermenistan’?n Irak’a asker göndermesi silah sat??? imkânlar?n? açm??t?r[67]. Terörle mücadele konusunda Türkiye ile ili?kilerine gelince, Ermenistan’?n PKK terör örgütüne destek oldu?u baz? yazarlarca iddia edilmeye ba?lam??t?r.

Son y?llarda Ermenistan ile ABD aras?nda da yak?nla?malar meydana gelmi?tir ve bu kapsamda ABD, Ermenistan’a 2002 y?l?nda 20 milyon Dolar askeri yard?m yapm??t?r. Ermenistan ayn? zamanda Bat? ile de askeri kurumlar?n? uygun hale getirmek istemektedir. Bu kapsamda, 2004 y?l?nda NATO’nun “Individual Partnership Action Plan” dahilinde “Bar?? ?çin Ortakl?k (B?O) - Partnership for Peace (PfP)” program?na kat?lm??t?r[68]. Ermenistan Devlet Ba?kan? Koçaryan, Nisan 2006 tarihinde yapt??? aç?klamada Ermenistan’?n NATO’ya kat?lmayaca??n?, ancak güvenlik alan?nda NATO ile i? birli?i içerisinde olacaklar?n? belirtmi?tir. ABD’nin yapt??? 130 bin Dolar maddi yard?mla Ermenistan’da kurulan S?n?r Muhaf?z Kuvvetleri E?itim Merkezi 22 Mart 2006 tarihinde aç?lm??t?r. ABD, Ermenistan’a 1990 - 2007 y?llar? aras?nda toplam 42.922.000 Dolar askeri yard?m yapm??t?r[69].

Ermenistan’?n 2006 bütçesinde Savunma Bakanl???na ayr?lan pay, 160 milyon Dolar’d?r. Bu pay, 2004 bütçesinde 82 milyon Dolar, 2005 y?l?nda ise yakla??k 100 milyon Dolar civar?ndad?r. Ayr?ca Ermenistan Hükümeti, Gümrü’deki Shirak Havaalan?n?n modernizasyonu için 67,5 milyon Dolar ödenek ay?rm??t?r. Ermenistan Savunma Bakan? Mikhael Harutyunyan’?n aç?klamalar?na göre Ermenistan’?n 2008 y?l? savunma harcamalar? ödene?i 2007 y?l?na göre yüzde 20 oran?nda art?r?lm??t?r. Ermenistan, bütün olumsuzluklara ra?men silahlanmaya devam etmektedir[70].

Sonuç olarak, Ermenistan, ya?ad??? sava? ortam? nedeniyle besleyebilece?inden daha büyük bir ordu kurmak zorunda kalmaktad?r. Bu zaafiyetini biraz olsun giderebilmek için, güvenli?ini i?galci gibi de?erlendirilebilecek ba?ka bir devletin ellerine b?rakm??t?r. Bugün yarar?na i?leyen mekanizman?n gelecekte nas?l bir fonksiyonu olaca?? belli de?ildir.

Di?er Kültür De?erleri

Ermenistan’?n, kültürel de?erler aç?s?ndan her ne kadar H?ristiyan kültürüne yak?n oldu?u dü?ünülse de Bat? Kültür Çevresinden daha çok Do?u Kültür Çevresine yak?nd?r. Kabilecilik anlay???, rü?vet, kan davalar? gibi do?uya özgü de?erler halen toplumdaki önemini sürdürmektedir. Bütün bunlara ra?men Ermenistan, Bat? Kültür Çevresine girebilmek için çabalamaktad?r. Bu durumda en belirleyici faktör Ermenistan D???nda Ya?ayan Ermeniler olmaktad?r.

Eski siyasal yap?n?n uzant?s? olarak, lider sultas? alt?nda ya?amak al??kanl???ndan kurtulamam??lard?r. Ba??ms?zl?ktan bu yana yap?lan siyasal seçimlerde hile iddialar? ve son seçim hariç olmak üzere bu durumu uluslararas? örgütlerin de teyit etmesi, henüz demokratikle?menin gerçekle?medi?inin en önemli göstergesidir. Ayr?ca sonucu ve kaybetmeyi kabullenememe, Ermenilerin art?k gelenekselle?en tedhi?çi karakterini de beslemektedir. Parlamento bask?n?, medya ve siyasi parti mensuplar?na yap?lan suikastler art?k s?k rastlanabilir hale gelmi?tir.

Soyk?r?m iddialar?n?n, halka deh?et hisleriyle anlat?lmas? ve küçük ya?tan itibaren zorunlu bir e?itim olarak alg?lanmas? travmatik bir toplumun yarat?lmas?na yol açm??t?r. Her ne kadar toplumu bütünleyici bir etkisi olsa da bireysel ve kurumsal aç?l?mda üçüncü ki?i ve kurumlar?n istismar?na neden olmaktad?r. Ermeniler aç?s?ndan ba?ar? olarak görünse de son karar a?amas?nda tarih boyunca görüldü?ü üzere, Ermeniler yine yaln?z b?rak?lmakta ve kendilerini koruma güdüsünün pasifize edilmesine neden olmaktad?r. Bu durumdan da en çok Ermeniler zarar görmektedir.

Co?rafyan?n psikolojik etkisi (Jeopsikoloji) de?erlendirilirken, tarih boyunca az?nl?k olarak ya?ad?klar? co?rafyaya sahip olma duygusunun, mili bilinci kaybetme ve yok olma korkusundan kaynakland??? dü?ünülebilir. Çünkü içinde ya?ad?klar? her topluma kolayca uyum sa?lamalar? ve asimile olmalar? bu korkuyu yaratm??t?r. Bu korku, Ermeni toplumunun ve Ermenistan?n kom?ular?ndan “derin ve sürekli” bir korku duymas?na da neden olmu?tur[71]. Ermenilerin, varl?klar?n?n amac? haline gelen Ermeni Davas? (Hay Dat) olu?tu?u taktirde (her ne kadar modern bilim varsay?mlar üzerine de?erlendirme yapmasa da) üç denize (Hazar-Karadeniz-Akdeniz) ba?l? Büyük Ermenistan topraklar?n?, hangi nüfus ve te?kilat ile yöneteceklerini dü?ünmeleri gerekmektedir. Çünkü, geleneksel bir devlet tecrübelerinin olmamas? nedeniyle bugünkü küçük Ermenistan devletinde bile idari, siyasi ve ekonomik sorunlar ya?anmaktad?r.

Bütün bu olumsuzluklara ra?men din olgusu, bir noktada Ermenilerin ekonomik ve siyasal anlamda desteklenmesi için bir sebep gibi görünmektedir. Ermenistan da iki Müslüman kom?usuyla ya?ad??? olumsuzluklar?, “H?ristiyanlara ambargo uygulanmas?” söylemiyle a?maya çal??maktad?r. Ancak tarih göstermi?tir ki, ticaret kapitalizminin kurallar? din olgusundan bask?n ç?kmaktad?r.

Kafkasya bölgesinin ba??ms?zl?k fenomeni, henüz olgunla?mad???ndan bölge ülkeleri taraf?ndan da sindirilememi?tir.

K?saca; Bat? Kültür Çevresi ile Do?u Kültür Çevresi aras?nda bulunan Ermenistan, özellikle Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin kültürel çat??mas?n? a?mak durumundad?r. Henüz milli bilinç aç?s?ndan küresel olarak homojen bir Ermenilikten bahsetmek mümkün de?ildir. Milliyetçilik anlay???, neo-milliyetçilik ile geleneksel milliyetçilik aras?nda s?k??m?? durumdad?r. Bu durum, küresel güçler taraf?ndan yumu?ak güç uygulamas? yap?lan Ermenistan’?n kültürel yap?s?n? da etkileyebilecektir. Bu konuda yumu?ak geçi?in sa?lanmas?n?n, ç?kar?lan çifte vatanda?l?k yasas? ile bir noktaya kadar ba?ar?labilme ihtimali bulunmaktad?r. Gelecekte Ermenistan’?n sonu, kültürel sömürgele?meye de gidebilecektir.

Ermenistan’?n Jeopoliti?in Zaman Unsuru Kapsam?nda De?erlendirilmesi

Ermenistan, bugün Atlantikçilik ve Avrasyac?l?k görü?lerinin aras?nda s?k??m?? durumdad?r[72]. Tek kutuplu dünya düzeninin kaos ortam?nda yönünü bulmaya çal??maktad?r. Ortam?n de?i?meden devam etmesi halinde Ermenistan, karars?z vaziyetini devam ettirmeyi ba?arabilecektir. Yukar?da bahsedilen görü?ler dünyada bir kutupla?man?n olu?umuna neden oldu?u taktirde, Ermenistan için zor dönem ba?layacak ve bir taraf? seçmek zorunda kalabilecektir.

Teoriler Aç?s?ndan Ermenistan

Kafkasya’n?n, McKinder’in Kara Hâkimiyet Teorisine göre Heartland’da bulunmas?, dolay?s?yla Ermenistan’?n da ayn? konuma sahip olmas?na neden olmaktad?r. Bütünün bir parças? olan bu co?rafya, Spikeman’?n Kenar Ku?ak Teorisine göre de Rimland s?n?r?nda bulunmaktad?r. Ancak bugün de?i?en de?erler ba?lam?nda, Kafkasya’n?n Avrupa’n?n etki alan?nda bulunmas?ndan dolay? yeniden bir de?erlendirme yap?lmas?n? gerektirmektedir. Bu özellik ve her iki jeopolitik teori aç?s?ndan da e? de?erde bulunan Ermenistan’?n, hâlihaz?rdaki konumunu uzun y?llar daha koruyaca?? dü?ünülmektedir.

Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?ndan sonra yeniden tan?mlanan Mahan’?n “emperyalist doktrin ve çevreleme stratejisi (Deniz Hâkimiyet Teorisi)”nin ABD taraf?ndan tekrar uygulamaya konuldu?u, baz? yazarlar taraf?ndan iddia edilmektedir[73]. Çünkü ABD’nin varl???n?n dayand?r?ld??? global stratejinin çekirde?ini, denizler ve deniz kuvvetleri te?kil etmektedir[74]. ABD Deniz Kuvvetlerinin giremedi?i tek deniz olan Karadeniz’e yüklenen Geni? Karadeniz tan?mlamalar? ve Hazar havzas?na verilen önem, bu iddian?n kan?tlar? olsa gerek. Bu kapsamda, Karadeniz’de ve Hazar’da kontrolu sa?layarak çevreleme stratejisini geli?tirmek isteyen ABD için Kafkasya’daki her devlet, ayn? derecede önemli olmal?d?r. Ermenistan da bu kapsamda merkezi devlet konumuna yükselmektedir.

Brzezinski’nin “Avrasya Balkanlar?” olarak tan?mlad??? bölgede bulunan Ermenistan’?n milliyetçili?i, hem yay?lmac? hem de yo?un olma e?ilimindedir ve d?? çat??malar, refah kar??s?nda tehdit te?kil etmektedir. Bölgede etkin olacak devletler de Rusya, Türkiye ve ?ran’d?r[75]. Gelecekte bölgedeki olas? bir istikrar olu?umunda bu üç devletin insiyatifi göz ard? edilemez ve d??lamak büyük bir eksiklik olacakt?r.

Bugünlerde önemi gittikçe artan Karadeniz - Hazar - Orta Asya hatt?nda “Eksen Ülkeler Stratejisi”ne göre eksen ülke durumundaki Türkiye’nin pozisyonu, geni?leyerek Kafkasya’y? da içine alacak ?ekilde de?i?me ihtimalini do?urabilir. Enerji kaynaklar? ve enerji ula??m yollar?, mutlaka yeni ve çe?itli stratejilerin üretilmesine yol açacakt?r.

Asl?nda hidrokarbon yataklar?n? ve ula??m hatlar?n? kontrol etmek demek olan “Yeni Dünya Düzeni”ne göre Ermenistan, hidrokarbon yataklar?na sahip olmasa da ula?t?rma hatlar? üzerinde bulunmas? dolay?s?yla de?erini art?rmaktad?r. Huntington’un Medeniyetler Çat??mas? kavram?na göre Slav-Ortodoks grupta yer almas? gerekmesine ra?men, Bat? kamuoyundaki etkisi ve tercihi, Ermenistan’?n konumunu belirleyen en önemli faktör olacakt?r.

So?uk Sava?’?n sona ermesi, Uluslararas? ?li?kiler Teorilerinde de yeni aç?l?mlara neden olmu?tur. Çok kutuplu dünyan?n güvenlikli ortam?ndan, ba?ar?l? olaca?? meçhul tek kutuplu dünyan?n karma?a ve “anar?i” ortam?na geçi? yap?lm??t?r. Bu ortamda “korku”nun a??rl?k basmas?na neden olunmu? ve özellikle Kafkasya’da “bir devlet di?erleri üzerinde ne kadar fazla askeri avantaja sahipse, o kadar güvenlik sahibidir.” dü?üncesi a??r basmaya ba?lam??t?r. Bunun sonucunda, silahlanma ve askeri ittifaklara yönelim meydana gelmi?tir. Bugün Ermenistan, hem güvenli?ini sa?lama güdüsüyle silahlanmakta ve besleyemeyece?i büyüklükte bir askeri gücü bulundurmaya çal??makta, hem de güvenli?ini ba?ka devletlerin ipote?i alt?na b?rakmak zorunlulu?u hissetmektedir[76].

Buzan’?n Güvenlik Kompleksi Teorisine göre, bölgesel alt sistemlerin varl??? kabul edilmekte ve bu alt sistemleri olu?turan devletler, co?rafi olarak birbirine yak?n bulunmaktad?r. Sistemdeki kar??l?kl? güvenin parçalar? olan devletler için politik ve askeri tehdit unsuru, yak?n mesafelerde uzak mesafelere nazaran daha çok güvensizlik yaratmaktad?r. Bu nedenledir ki Ermenistan, ülke topraklar?n? ba?ka bir devletin güvenlik s?n?r? olarak onaylamak veya güvenli?inin üzerini ba?ka bir gücün “örtme”sini kabullenmek zorunda kalm??t?r[77].

Sonuç

S?radan bir vatanda? için, bir ülkenin jeopolitik önemini kavrayabilmek maksad?yla uygulanabilecek en pratik yöntem, o ülkenin u?rad??? sald?r?lar ve imzalad??? uluslararas? anla?malar?n de?erini anlamakt?r. Ancak bu basit yöntemin aksine Ermenistan, jeopolitik ve jeostratejik önemine ra?men sald?r?ya u?rayan de?il sald?ran devlet konumundad?r. Bunun en temel nedeni, tutaca?? taraf konusunda karars?z kald??? izlenimini vererek zafiyetlerini küresel güçlerin deste?i ile kapatmay? becerebilmesidir. Ermenistan, jeopolitik ve jeostratejik öneminin fark?ndad?r ve jeoekonomisi aç?s?ndan ta??d??? zafiyeti, jeokültürel aç?dan kapatmaya çal??maktad?r. ?ran ile ili?kileri ise, Azerbaycan’?n idealist faaliyetlerinden ve Küresel güçlerin ?ran’? yaln?z b?rakma politikalar?na kar??l?k ?ran’?n Ermenistan’a yakla?mas?n?n sonucunda geli?en ili?kilerdir. Ermenistan, Atlantikçilik ve Avrasyac?l?k anlay??lar?n?n kesi?ti?i ve çat??t??? en önemli co?rafyay? temsil etmektedir. Küresel güçlerin Ermenistan’da ula?abilecekleri ba?ar? kendilerine büyük avantaj sa?layacakt?r.

Nüfusun azalmas? Ermenistan için stratejik bir sorun olu?turmaktad?r. Ayr?ca milli güç unsurlar?n? da zay?flatmaktad?r. Nüfusu ve dolay?s?yla askeri gücü, Ermenistan’?n tek ba??na Kafkasya’n?n sorunlu ortam?nda bugün sürdürdü?ü politikalar? devam ettirmesini sa?layamayacakt?r. Askeri ittifaklara ve sürdürebilir ortakl?klara mahkûm bir devlet olmaktan kurtulamayacak olan Ermenistan, ekonomik özgürlü?ünü de kazanamay?nca modern bir sömürge haline dönü?meye ba?layacakt?r. Bugün en hayati kaynaklar? ve ticari i?letmelerini zaten elinden ç?karmak zorunda kalm??t?r. Yak?n gelecekte milli kimli?i ve kültürü de tehdit alt?na girebilecektir. Ayr?ca As?ls?z Soyk?r?m ?ddialar?n?n, halka deh?et hisleriyle anlat?lmas? ve küçük ya?tan itibaren zorunlu bir e?itim olarak alg?lanmas? travmatik bir toplumun yarat?lmas?na yol açm??t?r.

Ermenistan d???nda ya?ayan Ermeniler, Ermenistan’?n d?? politikas?nda oldu?u kadar iç politikas?nda da etkili olmakta ve Ermenistan’?n gelece?indeki belirsizli?i önemsememektedir. Ermenistan, iç politikas?nda henüz denge sa?layamam?? bir devlettir. Yolsuzluklar, adaletsizlik ve insan haklar? ihlalleri güvenilirli?ine gölge dü?ürmektedir. Kom?ular?na kar?? uygulad??? sald?rgan d?? politikas?yla, korku ve tedirginlik ya?amaktad?r. Bu nedenle, Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin iç ve d?? politikas?n? etkilemesi ve yönlendirmesine kar?? koyamamaktad?r.

Ekonomisinin büyümesine ra?men yoksulluk had safhada devam etmektedir. Ürünlerini pazarlara ta??makta da güçlük çekmektedir. Do?u ve Bat? istikametlerini kullanamamas? ve denize k?y?s? olmamas?, içine kapan?k bir durum yaratmaktad?r. Uygulad??? yanl?? politikalar nedeniyle stratejik kurumlar?n? da güçlü devletlere kapt?rm??t?r.

Ermenistan’?n, kom?ular?ndan Türkiye ve Azerbaycan ile diplomatik ili?kisi bulunmamaktad?r. Bu eksikli?ini, sözde “soyk?r?m” iddialar? ve abluka iddialar? ile Bat?l? devletleri etkileyerek gidermeye çal??maktad?r. Bugün, dünyada birçok ülkede Ermeni az?nl?k bulunmakta ve Ermenistan bu durumu etkili olarak kullanabilmektedir. Türkiye’den bak?ld???nda Ermenistan’?n, dünyada ve özellikle Türkiye’ye çevre ülkelerde aleyhte faaliyetler içinde oldu?u görülmektedir. Türkiye’nin stratejik çevrelemesine ayn? ?ekilde cevap vermeye çal??makta, k?s?tl? olarak da olsa ba?ar?l? oldu?u anla??lmaktad?r.

Çat??ma halinde oldu?u Azerbaycan’?n son y?llarda hidrokarbon ürünlerinden kazand??? paray? ordu kurmaya ve silahlanmaya ay?rmas?, Ermenistan’?n bölgede kendisini “güvenliksiz” hissetmesine neden olmaktad?r. ?ki ülke yöneticileri rasyonel davranmazlar veya uluslararas? bar?? yap?c?/koruyucular iki devlet aras?ndaki sorunu çözmezlerse Kafkasya’n?n hassasiyeti artacak ve bölgesel belki de küresel bar?? aksayabilecektir.

Ermenistan’?n gelece?i, Türkiye ile ili?kilerine ba?l? olacakt?r. Ermenistan’?n, bir an önce Türkiye ile ili?kilerini düzeltmesi kendisi için hayatiyet ta??maktad?r. Türkiye ile ili?kilerini normalle?tirmesi, Kafkasya’n?n da huzuruna olumlu etki edecektir. NATO ve AB ile ili?kilerinin geli?mesi de Türkiye’ye ba?l?d?r.

Jeopolitik analiz göstermi?tir ki; Ermenistan, bugünkü ?artlarda bölgede tam ba??ms?z bir devlet olarak ya?ama imkânlar?na sahip de?ildir. Gerek içyap?s? ve gerekse d?? politikas? aç?s?ndan, daima birilerine muhtaç olacak ve olmaya mahkûmdur. Bulundu?u co?rafyan?n etkisi ile hedef ülke konumunu koruyacakt?r. Ermenistan’?n, yak?n bir gelecekte varolan jeopolitik avantajlar?n? kullanmay? ba?arabilmesi olas? de?ildir. Zamanla mevcut avantajlar?n? kaybetmesi de mümkün görünmektedir. Yak?n gelecekte de yeni avantajlar yaratmas? mümkün de?ildir.

Türkiye için Öneri:

Jeopolitik olarak; Kafkaslar, Anadolu, Basra Körfezi ve Do?u Akdeniz bölgelerini kapsayan hinterland ile, jeoekonomik olarak ise; Hazar bölgesi hidrokarbon ürünleri, Anadolu'nun kaynaklar? ve Irak petrolleri bir bütünlük arz etmektedir. Bu jeopolitik ve jeoekonomik bölgelerdeki geli?meler birbirlerinden soyutlanamaz.

Türkiye için hidrokarbon geçi? istikametlerinin getirece?i ekonomik imkânlar kadar, ilgi ve etki alanlar? üzerinde siyasi nüfuz sahibi olmak aç?s?ndan da Kafkasya son derece de?erlidir. H?zl? büyümenin gerektirdi?i enerjinin temini için çevredeki kaynaklardan optimum düzeyde yararlan?rken, hidrokarbon zengini ülkelerin kaynaklar?n?n dünya pazarlar?na ula?t?r?lmas?ndan do?acak ve bir enerji köprüsü / terminali olmaktan sa?lanacak ekonomik ve politik avantajlar? jeopolitik ve jeostratejik kazanca dönü?türmek gereklidir. Bunu ba?arabilmek için de Kafkasya’da etkin olmak önemli hedeflerden biridir. Bu kapsamda Ermenistan’?n jeopolitik etkisinin olumlu yönde kullan?lmas? için çaba gösterilmelidir.

Bunun için Devlet destekli “Devlet D??? Organizasyonlar (NGO)” te?kil edilerek, Türkiye’nin bölgedeki a??rl???n?n artmas?na imkân veren bir siyasi ortam yarat?lmal?d?r. Bölgesel bir güç olarak Türkiye, Kafkasya’da ikinci derecede politikalar uygulamamal?, sorumluluklar?ndan vazgeçmemeli, giri?imlerde bulunmal? ve aktif politika uygulamak için beklememeli, d?? politikada öngörülü (proaktif) yakla??mlar sergilemelidir. Ermenistan’? Türkiye’ye ba??ml? hale getirebilecek co?rafi, ekonomik, askeri ve siyasi gücün mevcudiyetinden hareketle ili?kiler kontrollü bir ?ekilde geli?tirilmelidir.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Faruk. Sönmezo?lu, Uluslararas? Politika Yeni Alanlar Yeni Bak??lar, ?stanbul: Der Yay?nlar?, 1998, s. 296.

[2] Nejat Eslen, “Enerji ?çin K?yas?ya Kavga”, Radikal Gazetesi, 14.5.2002.

[3] Suat ?lhan, Türkiye'nin Jeopolitik Konumu ve Türk Dünyas?, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Ba?kanl??? Yay?nlar?, 1999, ss 15-16.

[4] Ya?ar Hac?saliho?lu, Yeni Dünya Düzeni Aray??? ve Türkiye, ?stanbul: Çantay Kitabevi, 2001, s.75.

[5] “Karadenizde Güç Mücadelesi”, http://www.tasam.org/index.php?altid=484

[6]  Marcel De Haas ''Current Geostrategy in the South Caucasus'', Power and ?nterest News Report (PINR), 15.12.2006, http://www.pinr.com/report.php?ac=view_report&report_id=595&language_id=1.

[7] Vüqar Məsimo?lu, “Ermənistanda Əhalinin Qocalmas? Prosesi Gedir” 28.12.2006, http://www.azsam.org/modules .php?name=News&file=article&sid=168; C?A’n?n 2007 y?l? tahminlerine göre Ermenistan’?n nüfusu 2.971.650’dir. http.www.cia.gov/library/publications/the_world_factbook/geos/am.htm, 12.12.2007.

[8] Etnik yap? ile ilgili ayr?ca bkz. Y?ld?z Deveci Bozku?, “Ermenistan'?n Demografik Yap?s? ve Ermenistan'da Az?nl?klar”, Ermeni Ara?t?rmalar?, Ankara: Say? 23-24, 2006.

[9] http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=ARM&CCODE=ARM&CNAME

=Armenia&PTYPE=CP

[10] www.cia.gov/library/publications/the_world_factbook/geos/am.html, 12.12.2007.

[11] http://www.state.gov/e/eeb/ifd/2006/61960.htm, 23.11.2007.

[12]  Milliyet, 03 Aral?k 2007.

[13] Haroutiun Khachatrian, “Armenia-Russia Analysis: The Challenge Of Economic Independence And The Risk Of Reliance”, http://www.agbu.org/publications/article.asp?A_ID=203.

[14] http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=ARM&CCODE=ARM&CNAME

=Armenia&PTYPE=CP

[15] Anna Minasyan, Blanca Hancilova, “Labor Migration from Armenia in 2002-2005”; A Sociolagical Survey of Households, OSCE and Advanced Social Technologies NGO, Yerevan, 2005.

[16] Uluslararas? ?nsan Geli?imi Merkezi Bölgesel Ekonomik Çal??ma Grubunun 2 No’lu Raporu.

[17]  Hasan Kanbolat, “Ermenistan devre D??? kal?yor.” Cumhuriyet, 10 Aral?k 2007.

[18] Ömer Engin Lütem, “Ermenistan ?le S?n?rlar?n Aç?lmas?”,  ERAREN, 21 Eylül 2007.

[19] Asian Development Outlook 2006.

[20] http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=ARM&CCODE=ARM&CNAME

=Armenia&PTYPE=CP

[21]  Asian ….

[22]  Süveyda Ç?tt?r, “Ermenistan D?? politikas?n?n Temelleri ve Hedefleri”, yay?mlanmam?? yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2003, s. 94.

[23] Haroutiun Khachatrian, “Armenian Media: Plans For New Russian Investments Raise Hopes And Spark Skepticism”, Eurasianet.org, 13.02.2007.

[24] Arpi Harutyunyan, “Rubles For Resources: Top Russian Investments Exploit Armenia And Energy”, http://www.agbu.org/publications/article.asp?A_ID=205, 01.04.2006. Sovyet Döneminde, Ermenistan’da do?algaz abone miktar? 485,585’dir. 1990 y?l?ndaki do?algaz ve ekonomik kriz nedeniyle azalm??t?r.

[25] Haroutiun Khachatrian, “Armenia-Russia Analysis: The Challenge Of Economic Independence And The Risk Of Reliance”, http://www.agbu.org/publications/article.asp?A_ID=203, 01.04.2006.

[26] Arpi Harutyunyan, “Rubles….

[27] http://www.state.gov/e/eeb/ifd/2006/61960.htm.

[28] Haroutiun Khachatrian, “Armenia-Russia….

[29] Arpi Harutyunyan, “Rubles….

[30] http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Armenia-FOREIGN-INVESTMENT.htm.l

[31]  Azg, 19 Aral?k 2007.

[32] http://www.state.gov/e/eeb/ifd/2006/61960.htm

[33] Samir Mardanov, “Avrupa Birli?i’nin Kafkasya Politikas?”, yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 2006, ss. 40-73; “Country Strategy Paper 2007-2013”, s.13, http://ec.europa.eu/external_relations/armenia/intro/index.htm.

[34]  Kutay Karaca, Güç Olma Stratejisi Çin, ?stanbul: ?Q Kültür ve Sanat Yay. 2008, ss. 220-221.

[35] http://www.state.gov/e/eeb/ifd/2006/61960.htm.

[36] “More Than 10% Of Investments In Armenia Fall On Russia”, Regnum, 04.10.2006.

[37] http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=ARM&CCODE=ARM&CNAME

=Armenia&PTYPE=CP

[38] Agos, 10 Ocak 2008.

[39] Zaman, 25 Aral?k 2007.

[40]  Samir Mardanov, Avrupa…, s. 75; ayr?ca bkz. Manuk Hergnyan, Anna Makaryan, The Role Of the Diaspora in Generating Foreign Direct ?nvestments in Armenia, Yerevan: the Caucasus Resource Research Center, 2006.

[41] “European Neighbourhood Policy”, Country Report 2005, Commision Staff Working Paper, Brussels, 02.03.2005, http://ec.europa.eu/external_relations/armenia/intro/index.htm

[42]  Armenia Political Party Assesment, USA?D, May 2005.

[43] Oya Eren, “2007 Parlamento Seçimleri Öncesinde Ermenistan’da Siyasi Atmosfer”, Stratejik Analiz, Ankara: Mart 2007, s. 8.

[44]  Hatem Cabbarl?, Ermenistan’da ?ktidar Mücadelesi, Ba??ms?zl?ktan Günümüze Çok Partili Sisteme Geçi? Süreci, Ankara: Platin Yay., 2005, ss. 89-91.

[45]  Hatem Cabbarl?, Ermenistan’da…, ss.53-55; Oya Eren, “2007 Parlamento…s. 9.

[46]  Hatem Cabbarl?, Ermenistan’da…, ss. 71-77; Muhalefet Partilerinden Hukuk Ülkesi Partisi Ba?kan aday? Artur Bagdasaryan, ölümle tehdit edildi?ini söylemektedir. Agos, 08.02.2008.

[47] David Petrosyan, “Formation and Development of Armenian Armed Forces”, http://mdb.cast.ru/mdb/6-2002/dp/fdaaf/?form=print

[48]  Enver Ömür Polat, “Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi Üzerine Analitik bir ?nceleme”, Ankara: Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi, Say? 26, Kas?m 2007, ss. 111-132.

[49]  Süveyda Ç?tt?r, Ermenistan…., s.128.

[50] Cavid Veliev, “Yunanistan-Ermenistan Yak?nla?mas?nda Son Nokta”, http://www.tusam.net/makaleler.asp?id= 766., 25.12.2006.

[51] Konu ile ilgili olarak olarak bkz. Ömer Engin Lütem, “Kafkaslar?n Yaln?z Ülkesi:Ermenistan”, Stratejik Analiz, Ankara: Cilt 8, Say? 85, May?s 2007, ss. 37-40.

[52] David Petrosyan, “Formation….

[53] Hatem Cabbarl?, “Ermenistan Silahl? Kuvvetleri “, 11.05.2006, http://www.azsam.org/modules. php?name=News &file=article &sid=86.

[54] David Petrosyan, “Formation…; Lilit Petrosyan, Center For Defence ?nformation, 2007.

[55]  Lilit Petrosyan, Center….

[56] David Petrosyan, “Formation….

[57] http://ec.europa.eu/external_relations/armenia/intro/index.htm.

[58] Sevante E. Cornell, Roger N. McDermott, William O’Malley, Vladimir Socor, S. Frederick Starr, Regional Security in the South Caucasus: the Role of NATO, Central Asia - Caucasus ?nstitute, US, 2004, s.68; http://www.azsam.org+/modules.php?name=News&file=article&sid=86.

[59] David Petrosyan, “Formation…

[60] Sevante E. Cornell, Regional Security….

[61] http://www.azsam.org/modules.php?name=News&file=article&sid=86

[62] CIA World Factbook, 15.05.2007.

[63] David Petrosyan, “Formation….

[64] http://www.azsam.org/modules.php?name=News&file=article&sid=86; David Petrosyan, “Formation….

[65] http://ec.europa.eu/external_relations/armenia/intro/index.htm.

[66] http://www.azsam.org/modules.php?name=News&file=article&sid=86.

[67]  Lilit Petrosyan, Center…..

[68] http://ec.europa.eu/external_relations/armenia/intro/index.htm.

[69] Lilit Petrosyan, Center…..

[70] Y?ld?z Deveci Bozku?, “Ermenistan Silahlanmaya Devam Ediyor”, Stratejik Analiz, Ankara: Eylül 2007, ss. 16-17.

[71]  Ramil Memmedov, “Güney Kafkasya’n?n Güvenlik Sorunlar? ve NATO”, yay?mlanmam?? yüksek lisans tezi, ?stanbul Üniversitesi, 2003, ss. 26-27

[72]  Aleksandr Dugin, Rus Jeopoliti?i, Avrasyac? Yakla??m, 3. b. ?stanbul: Küre Yay., 2004, ss. 366-370.

[73]  Nejat Tarakç?, Sömürgecilikten 21. Yüzy?la Deniz Gücü Mücadelesi, Denizci Stratejinin Tarihi Analizi, ?stanbul: Deniz Kuvvetleri Komutanl??? Yay., 2005, s. 21; ABD, geleneksel olarak ileri stratejiyi kullanmaktad?r. Yani denizdeki gemilerinin di?er k?talara ula?mas?n? sa?lamaya çal??maktad?rlar. Bu durum, potansiyel dü?man?n sava?? ABD sahillerine getirmeden sava??n kabul edilmesidir. Nejat Tarakç?, Sömürgecilikten…,s. 401.

[74]  Nejat Tarakç?, Sömürgecilikten…, s. 405.

[75]  Zibigniew Brzezinski, Büyük Satranç Tahtas?, ?stanbul: Sabah kitaplar?, 1998, ss. 112-134.

[76]  Çi?dem ?ahin, “Güvenlikle?tirme: So?uk Sava? Sonras?nda Türkiye Örne?inde Yeni Bir Güvenlik Analizi”, yay?mlanmam?? yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, 2004, 2. Bölüm, s.53.

[77]  Çi?dem ?ahin, Güvenlikle?tirme…, ss. 86-92.