K?TAP TAHL?L?: Osmanl? Belgelerinde Ermenilerin Sevk ve ?skan?

Haz?rlayanlar: Recep Karacakaya, Ümmihani Ünemlio?lu, Salih Kahriman, Seher Dilber, Cafer Durmu?, Y?lmaz Karaca, Hüseyin Özdemir, Aziz Mahmut Uygun, Numan Yekeler, Mustafa Çak?c?, Ahmet Semih Torun,

Ankara, Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Yay?nlar?, 2007, 1224 Sayfa

“Osmanl? Belgelerinde Ermenilerin Sevk ve ?skân?” adl? bu çal??ma Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ünce haz?rlanm??t?r. Ermeni Meselesinin uluslararas? bir boyut kazand??? tarih olan 1878 Berlin Antla?mas?ndan 1920’ye kadar olan dönemi kapsayan 411 belge, on bir ki?ilik geni? bir çal??ma grubunca tarih s?ras? gözetilerek aktar?lm??t?r. Bu çal??ma iki bölümden olu?maktad?r: ilk bölümde, tasnif edilen belgelerin Türkçe transkripsiyonlar? verilmi? ikinci bölümde ise belge as?llar?n?n fotokopileri s?ralanm??t?r. Fotokopileri takiben haz?rlanm?? olan Belge Referanslar? bölümü, aktar?lan belgelerin hangi fonlara ait oldu?unu tespit etmek aç?s?ndan oldukça yararl? olmu?tur. Eserin sonuna eklenen ve Ermenilerin 1915-1916 y?llar?ndaki sevk ve iskân?n?n güzergâh?n? gösteren harita ise karayolu ve demiryolu ile gerçekle?tirilen sevk ve iskân?n hangi illerden ba?lad???n? ve hangi istikamete do?ru ilerledi?ini göstermesi aç?s?ndan oldukça önemlidir.

Osmanl? Ar?ivlerinde Ermenilerle ilgili pek çok kayda rastlamak mümkündür. Ar?ivlerdeki bu kay?tlar Defter Fonlar? ve Belge Fonlar? olarak iki ayr? grupta incelenebilir. Ermenilerle ilgili kay?tlar?n bulundu?u defterler; Mühimme Defterleri, Tahrir Defterleri ve Gayri Müslim Cemaatlere ait defterlerdir. Ermeni Meselesi ve Tehcir uygulamas? ile ilgili Belge Fonlar? ise; Hariciye Nezareti Belgeleri, Dâhiliye Nezareti Belgeleri, Y?ld?z Saray? Ar?ivi Belgeleri, Sadaret Belgeleri, Bab-? Ali Bünyesindeki Dairelere ait Belgeler, Zaptiye Nezareti Belgeleri ve Devlet Salnameleridir. Bu çal??mada, Belge Fonlar? içerisinde yer alan Dâhiliye ve Hariciye Nezareti Belgeleri ile Y?ld?z Saray? Ar?ivi Belgelerinden yararlan?lm??t?r.

Eserin içeri?ini olu?turan belgelerle ilgili bir s?n?fland?rma yap?ld???nda konunun üç ana noktaya odakland??? görülür. ?lk k?s?m iskân öncesinde geli?en olaylar? içermektedir. ?kinci ve üçüncü k?s?mlar ise s?ras?yla Ermenilerin sevk ve iskân? ile ilgili durum ve Ermenilerin tehcir sonras? geri dönü?leri olmak üzere tasnif edilmi?tir. ?lk k?s?m, 1878 y?l? itibariyle aktar?lmaya ba?lan?lan belgeleri içerir. Ermeni komitelerinin faaliyetleri, Ermenilerin ihtilal haz?rl?klar?, Mara? ve Zeytun’da meydana gelen olaylar, Ermeni Patrikhanesi görevlilerinin uygunsuz davran??lar?, Ermeni fesatç?lar?n Mu? ve çevresinde Müslüman k?yafetleri giyerek Ermenileri öldürmeleri, H?nçak komitesinin faaliyetleri ve bunun gibi birçok olay? içeren, sevk ve iskân öncesi meydana gelen olaylar hakk?nda bilgileri içeren belgeler yer al?r. Bu belgeleri takiben ikinci k?s?mda yer alan 1915 ve 1916 y?llar?na ait belgeler ise sevk ve iskân?n sebepleri, sevk ve iskân?n yap?ld??? bölgeler, sevk edilen Ermenilerin say?lar?n?n ve isimlerinin bildirilmesi, Katolik ve Protestan Ermenilerin sevk edilmemesi, Antalya Ermenilerinin sevk edilmemesi, k?? sebebiyle kimsesiz Ermeni kad?n ve çocuklar?n?n sevk edilmemesi, sevke tabi tutulan Ermenilerin geride b?rakt??? mal ve mülklerinin durumu ile sevk ve iskân edilen Ermenilerin durumlar? ile ilgili çe?itli belgelerdir. Konu itibariyle üçüncü k?s?mda ise 1918-1920 y?llar?na ait birçok belge yer almaktad?r. Bu k?s?m,  Ermenilerin geri dönmesine izin verildi?ini gösteren belgeleri ve geri dönen Ermenilerin durumlar? ve mallar?n?n iadesini gösteren belgeleri içermektedir.

?çerik ve ?ekil aç?s?ndan tan?t?lmaya çal???lan “Osmanl? Belgelerinde Ermenilerin Sevk ve ?skân?” adl? eser, neredeyse yar?m as?rl?k bir süreci ayd?nlatmakta ve belgenin tan?kl???na dayanarak yap?lacak çal??malar için e?siz bir kaynak te?kil etmektedir.