K?TAP TAHL?L?: Ar?iv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914- 1918 Cilt: VII

Ankara, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Ba?kanl??? Yay?nlar?, 2007, 713 sayfa

Toplam sekiz cilt olmas? planlanan “Ar?iv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 - 1918” ba?l?kl? Belge-Yay?n?n yedinci cildi ara?t?rmac?lar?n hizmetine sunulmu?tur. Yay?n, Genelkurmay Ar?ivinde bulunan 1915 Olaylar?na ili?kin belgelerin ara?t?rmac?lar?n anlayabilece?i ?ekilde yay?mlanmas?ndan ibarettir. Eser iki bölümden olu?maktad?r. Birinci bölümde belgelerin günümüz Türkçe’si ve ?ngilizce tercümeleri; ikinci bölümde ise belgelerin t?pk?bas?mlar? ve çevrim yaz?lar? bulunmaktad?r.

Ar?iv belgelerinin tarihi gerçekleri anla??l?r hale getirmesi aç?s?ndan önemi büyüktür. Belgenin do?ru yorumlanmas? ve kamuoyunun bilgisine sunulmas? da en az belgenin kendisi kadar önemlidir. Bu eser, Ermeniler taraf?ndan Türk Ar?ivleri ile ilgili iddialar?n bir cevab? olarak, ar?iv belgelerinin Ar?ivlere ara?t?rma ba?vurusu yapma zahmetine katlanmayan ara?t?rmac?lar?n aya??na kadar götürülmesi anlam?n? da ta??maktad?r. Bu belgelerin ara?t?rmac?lar taraf?ndan yorumlanmas? ve analiz edilmesi, gerçeklerin aç??a ç?kar?lmas? ve tarihe olan sorumluluklar?m?z aç?s?ndan da önem arz etmektedir.

Eserde, Ermeni Örgüt üyelerinin dönemin yürürlükte olan ceza kanunlar?na göre yarg?lan?rken usul yönünden bütün a?amalara özen gösterildi?i ve hukukun prensiplerine riayet edildi?i belgelerle aç?klanm??t?r. Hukukun üstünlü?ü prensibinden de taviz verilmemi?tir. (s. V)

Ermeni örgütlerinden Ta?naksütyun’un 1916 y?l?nda, ?stanbul’daki faaliyetleriyle ilgili olarak ele geçirilen örgüt üyelerinin alt?nc? ciltten devam eden ve bu cildin içeri?inde bulunan ifadeleri, örgütlenmenin amac?n? ve yöntemini aç??a ç?karmaktad?r. Özellikle gazeteci Sevari? Misakyan’?n sorgulamas? önemli bilgilere ula??lmas?n? sa?lamaktad?r. Misakyan’?n Ta?naksütyun örgütünü 1915 y?l?nda ?stanbul’da yeniden etkin hale getirmek maksad?yla kanunsuz faaliyetlerde bulundu?u ve Ermenileri isyana te?vik etti?i kan?tlanm??t?r. Örgüt mensuplar?, uydurma ve yalan haberlerle yabanc? ülkelerdeki siyasi merkezlere ?ikayet mektuplar? yazm??t?r. Misakyan ve di?er yanda?lar?n?n a??r cezay? gerektiren suçlar i?ledikleri tespit edildi?inden a??r suçla yarg?lanmas?na karar verilmi?tir. Karar temyiz edilerek bozulmu? ve yeniden yarg?lanma için Divan-? Örfi’ye gönderilmi?tir. (ss. 61-66) Daha sonra da affedilmi?lerdir. (s. 69)

Eserde dikkat çeken önemli hususlardan biri de Me?rutiyetten önce cezaevine konulan baz? suçlular?n Me?rutiyetin ilan?ndan sonra hapisten ç?kmay? ba?ard?klar?n?n anla??lmas?d?r. (s. 36)

Devlet, tehcir edilen Ermeniler için, tehcir sürecinde sava? ?artlar?nda kullanabilece?i bütün imkânlar? kullanm??t?r. Bunun için en güzel örneklerden biri Meskene’de 164 yetim için kurulan yetimhanedir. (s. 73) Meskene Lojistik Hat Komutan? Yarbay Galip, yetimlerin peri?an hallerinden etkilenerek onlar?n giydirilmesi ve korunmas? için ihtiyaç duyulan geliri elde etmek maksad?yla bir pazar yeri açt?rm??t?r. Bu i?lemden dolay? da yarg?lanm??t?r. ?fadelerden anla??ld???na göre, Hat Komutan?n?n yetimhanenin aç?lmas? talimat?n? Ba?komutandan almas? da önemli bir tespittir.

?çi?leri Bakan? Talat Bey’in 20 Temmuz 1916 tarihli genelgesi kayda de?er ve çok önemlidir. ?çi?leri Bakan? genelgesinde “...her ne maksatla olursa olsun memlekette ya?ayan herkesin hürriyet haklar?na, mal, can ve ?rz?na en ufak bir sald?r?y? içeren herhangi bir emir ve eylem ?iddetle cezaland?r?lacakt?r. Çünkü bu emir ve uygulama Anayasa ve Me?rutiyet esaslar?na dayanarak hükûmet görevini üstlenen kurulumuzun amac?n? ve iç güvenli?i ihlal say?lacakt?r...” (s. 144) Bu genelge ifadeleri bile Ermeni iddialar?n?n ne kadar dayanaks?z oldu?unu kan?tlayacak bir örnektir.

Ermeni göçmenlerin telef edilmek için susuz çöllerde yerle?tirildi?i iddialar?na da yan?t olarak 13 Aral?k 1916 tarihli belge gösterilebilir. Belge ?u ifadeleri içermektedir: “...Deyr-i Zor merkezinin bat?s?nda, Meskene ve Ebu Hureyre’nin güneyinde gayet geni? ve verimli bo? arazi oldu?u, bu arazinin yüz binlerce nüfusu içine alabilece?i ve ayn? zamanda s?n?rs?z bulunan bu yerin imar ve iyile?tirilmesiyle köy, kasaba olu?turulmas? aç?s?ndan pek elveri?li, su kuyular?n?n da bulunmas? yüzünden ad? geçen araziye Ermenilerin sevk ve iskânlar?n?n uygun olaca??...” (s. 150)

Göç ettirilen Ermenilerin sa?l?k durumlar?yla yak?ndan ilgilenilmi?tir. Askeri hastaneler de göçmenlere hizmet vermeye çal???lm??t?r. (s. 160) Göç ettirilen ki?ilerin sevk masraflar? da devlet taraf?ndan kar??lanm??t?r. (s. 155)

4 üncü Ordunun sorumluluk bölgesine tehcir edilen Ermeni vatanda?lar için yap?lan çal??malar 27 Eylül 1917 tarihli raporda ayr?nt?l? olarak anlat?lmaktad?r. (ss. 156-159) 4 üncü Ordu taraf?ndan yay?mlanan genelge ?u çarp?c? ifadeler gözetilerek haz?rlanm??t?r:

“Her Ermeni, fert olarak vatanda??m?zd?r. Amaç zararl? Ermeni topluluklar?n? zarars?z hale getirmektir. Bu nedenle Ermeni kafileleri emniyet ve huzur içinde nakledilip iskân ve ia?e edileceklerdir.” (s. 159)

Görülmektedir ki Ermenilere kar?? Osmanl? Devleti herhangi bir vatanda??na kar?? davranmas? gerekenden farkl? davranmam??t?r. Bunun yan?nda Ermeni iddialar?yla ilgili o günkü ?artlar ba?lam?nda kontrol edilemeyen bireysel hatalar gerçekle?mi? olabilir. Ancak Devlet taraf?ndan planlanm?? ve yürütülmü? bir faaliyetin olmad??? bu belge-yay?n?n içeri?inden de anla??lmaktad?r.