Ermenilerin 'Amerika'sı: Worcester

Öz: Ermenilerin 19’uncu yüzyılda ABD’ye göç ettikleri en önemli şehirlerden biri Worcester’dir. Bu şehire gelen Ermeniler, kendilerinden sonra gelenlerin yönlendirilmesi ve ABD’ye yerleşmelerinde önemli rol oynamıştır. Bundan dolayı Worcester, başlangıçta Ermeniler için ulaşılması gereken bir hedef haline gelmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Worcester, Göç, Ermeni, ABD, Amerikan, Osmanlı İmparatorluğu, Sarajian, Mavroyeni, Pinkerton. 

Abstract: One of the most important cities, to which the Armenians emigrated in the USA, is Worcester. The Armenians settling in this city played an important role in orienting and settling other Armenians coming after them. That is why Worcester became an initial target to be attained for the Armenians. 

Key Words: Worcester, Migration, Armenian, the USA, American, the Ottoman Empire, Sarajian, Mavroyeni, Pinkerton. 

Giriş 

Genç bir devlet olan ABD, 19’uncu yüzyılda çeşitli nedenlerle göç etmek isteyen insanlar için bir umut olmuş, yeni bir hayatın başlangıcı olarak değerlendirilmiştir. Bir çok ülkeden varını yoğunu satarak bu ülkeye göç etmek isteyen göçmenler, çok zorlu bir yolculuktan sonra ulaştıkları topraklarda yine zorlu bir hayat mücadelesine başlamak zorunda kalmışlardır. 

Bu esnada göçmenler için tutunabilecekleri en önemli dal akraba ve/ya ırkdaşlarının desteği olmuştur. Önceden gelenler yeni gelenlere iş, barınma ve güvenli bir ortam sağlamak için çaba göstermişlerdir. Zamanla önceden gelenlerin yaşadığı şehirler birer fenomen haline dönüşerek göçmenlerin nezdinde varolmanın dayanak noktası olmuştur. 

19’uncu yüzyılda ABD’ye göç eden Ermeniler için de bu kapsamda değerlendirilecek şehirler meydana gelmiştir. Bu şehirlerden en önemlisi Worcester kasabasıdır. Worcester kasabası Boston’a 70 km. uzakta bir sanayi kasabasıdır ve çalışmaya gelen Ermeni göçmenlerin ilk ulaştığı şehirlerden biridir. 

Worcester’in Ermeniler Açısından Değeri 

15 Ocak 1888 tarihinde Harput’lu Setrak ve Misak Soghigian Philadelphia’ya geldiğinde, onlara yardım etmek isteyen kilim tüccarı Mardiros Nahigian, nereye gitmek istediklerini sormuştur. Nahigian, “Amerika’ya gideceğiz” cevabını aldığında zaten Amerika’da olduklarını söylemesi üzerine “O zaman biz Amerika’da kalmak istemiyoruz, biz Ooster (Worcester)’e gitmek istiyoruz.” cevabıyla şaşkınlığa uğramıştır[1]. Ermenilerin Amerika’daki kökleri Worcester’de atılmış ve oradan diğer bölgelere yayılmıştır. Bundan dolayı Worcester, Ermeniler için çok önemlidir[2]. Hagop Martin Deranian, Worcester Ermeni toplumunun Amerika’daki Ermenilerin “ana toplumu” olduğunu ve Ermenilerin Worcester’e gelinceye kadar Amerika’ya geldiklerini anlamadıklarını ifade etmektedir. Harput’ta görevli misyoner ve Hüseynik Ermeni Evanjelik Kilisesi Pastor’u Assadour Antreassian da Ermenileri öncelikle Worcester’e gitmeye teşvik etmiştir[3]. 

Ermenilerin Worcester’e Yerleşmesi ve Ermeni Kültürünü İnşası 

Worcester’e Harput’tan gelen ilk Ermeni, Misyoner George Knapp’ın evine hizmetkâr olarak 1867 yılında gelen Garo’dur. Garo, daha sonra fabrikalarda daha iyi kazanç olduğunu fark etmiş ve memleketinde bir haftada kazandığı 75 cent günlük ücretle tel fabrikasında çalışmaya başlamıştır. Garo’nun Harput’taki akraba ve arkadaşlarına yazdığı mektuplar Ermenilerin Worcester’e göç etmesine neden olmuştur[4]. 

Worcester’e gelen bekâr Ermeni erkekleri, kalacak yer buluncaya kadar Young Men’s Christian Association (YMCA) binası ile şehir merkezinde olup fabrikalara yakın bir yerde bulunan Young Women’s Christian Association (YWCA) binasında kalmıştır. Buradaki yaşantıları onların sosyal hayata uyum sağlamalarına katkıda bulunmuştur[5].  

Amerika’ya ilk giden Ermeniler, genellikle bekâr erkeklerden oluşmaktaydı. Kadınların göçe iştirak etmemesinden dolayı, pansiyonlarda diğer millet göçmenlerinden farklı olarak kadınlı erkekli ikamete ender olarak rastlanırdı[6]. Worcester’de 1887 yılında tamamı erkek olmak üzere 250 Ermeni yaşıyordu[7]. Worcester’de yaşayan 400 Türk ve Ermenilerin arasında hiç kadın yoktu. Apartman veya ev kiralarlar ve kirayı aralarında paylaşırlardı. Kira bedeli olarak genellikle kişi başına ayda 1,50 – 2,50 dolar düşerdi. Eşi veya kız kardeşi gelenler evden ayrılırlardı. Bazen ayda bir dolar ücretle bir aşçı kiralarlardı. Genellikle aileler için inşa edilen evlerde kapasiteden fazla kişi yaşadığından temiz ve sağlıklı değildi. Yerler yatak ve yastıklarla doluydu ve elbiseler etrafa saçılırdı[8].  

Göç eden Ermenilerin ilk kurdukları müessese kilise olmuştur[9]. Gregoryen Ermeniler ilk günlerde şehirden şehre dolaşıp vaftiz, evlilik ve eğer rastlarsa cenaze işlemleri yapan düzensiz gezgin rahiplerle ibadetlerini sürdürmüşlerdir. Ayrıca kutsal ayin düzenleme ve günah çıkarma işlemleri de yapılmıştır. İlk göçmenler, Protestan Episkopal kilisesinin imkânlarından yararlanmışlardır[10]. 

Amerika’da ilk kurulan Ermeni Kilise cemaati, Worcester’deki “Armenian Apostolic Church of Our Savior”dır. İstanbul Ermeni Patriğinin Amerika’ya gönderdiği Papaz Hovsep Sarajian tarafından 1889 yılında kurulmuştur[11]. Patrik, Amerika’da kendini işine adamış bir şekilde görev alabilecek, istekli ve uygun bir din adamı bulmanın çok zor olduğuna işaret ederek. Amerikan koşullarına, diline ve adetlerine yabancı ve benliğini yitirmeyecek birini göndermiştir. Kilisenin özelliği, meşruluğuna karşı konulamayacak tek Ermeni Kurumu olmasından kaynaklanmaktadır. Amerika’nın özgür ikliminde tartışmalar, demokrasi ve temsil etme terimleri üzerine kurulmuştur. Din adamlarının çoğunluğunun muhafazakâr çizgide olması asileri sinirlendirmiştir. Buna rağmen birkaç din adamını kendi taraflarına çekmeyi başarmışlardır[12]. 

Ermenilerin Amerika’daki ilk ruhani lideri olan Hovsep Vartabed Sarajian, 1889 yılında Worcester’de bir otelde ekmek ve şarap ayinini (Divine Liturgy) yönetmiştir. Bu tanınmış kilise adamı 1849 yılında İstanbul’da doğmuştur. Kudüs’te eğitimini tamamlayarak papaz olmuş ve Van’daki Surp Arakelots manastırında görevlendirilmiştir. Daha sonra Patrik tarafından Amerika’ya gönderilmiş ve Holly Savior (Surp Prgiç) cemaatini oluşturmuştur. Sarajian, Ocak 1891 tarihinde kiliseyi kutsamıştır. Sarajian, Ermeni devrimci hareketine sempati duymayan açıksözlü birisi olarak bilinmektedir. Amerika’dan ayrılarak 1893 yılında İstanbul’a dönmüştür. Daha sonra Amerika’da meydana gelen kiliseler arası karışıklık üzerine Patrik, Sarajian’ı Kuzey Amerika Piskoposu olarak görevlendirip yeniden Amerika’ya (Worcester) göndermiştir. 1899 yılı sonunda Amerika’ya ulaşan Sarajian Haziran 1901 tarihinde ilk piskoposluk meclisini toplamıştır[13]. 

Worcester’de 1889 yılındaki ilk kilise ayininde Papaz Hovsep Sarajian, Amerika’da olduklarını, Amerikalıların tarz ve adetlerine uymaları gerektiğini, fakat “Ermenistan”ı unutmamalarını söylemiştir. Birlik mesajları vermiştir. Kilisenin Ermeniler için önemini anlamak adına bir Ermeni göçmeninin, “kilisenin kurulmasından sonra tel fabrikasında çalışırken daha az acı duyduğunu” ifade etmesi iyi bir örnek oluşturmaktadır[14]. 

1890 yılında Washington Sefareti, Ermenilerin Worcester’de bir kilise kurmak için teşebbüse geçtiğini bildirmiştir. Ermeniler Protestan telkinatını engellemek için kilise kurmak istemektedir. Bu maksatla Tophaneliyan adında bir Ermeni yardım toplamak için Avrupa’ya gidip Marsilya’da 2.500 frank toplamıştır. Hastalanması üzerine seyahatini yarıda keserek ABD’ye dönmek zorunda kalmıştır. Worcester Ermenileri 3.000 Dolar ve kilise arsası için de yeterli miktarda para toplamışlardır. Toplanan para sadece kilise binasının inşası için kullanılmıştır[15]. Kuruluşundan 50 yıl sonra kilise binası Amerika’da ilk Ermeni stili kilise olarak yeniden inşa edilmiştir[16]. 

İlk Evanjelik toplantı Amerika’ya eğitim için gelen genç erkekler tarafından yapılmıştır. Bu durum özel evlerde dua toplantılarını başlatmış ve resmi cemaatlerin kurulmasını sağlamıştır. Dua toplantıları ve cemaat teşekkül tarihleri aşağıdadır[17].                       

Kuzey Amerika’da oluşturulan ilk Protestan Ermeni cemaati, Worcester’de 1881 yılında kurulan “Armenian Congregational Church of the Martyrs”dir. Amerika’daki bütün Ermeni Congregationalistler Anadolu’dan gelmiştir. İbadete çok düşkünlerdi ve bir kilise etrafında toplanmak istiyorlardı[18]. 

“Armenian Congregational Union of California”, Mayıs 1908 de California’da kurulmuş, ancak Ermeni Presbiterien kiliselerinin katılımı sonucu ismi “Armenian Evangelical Union of California” olarak değiştirilmiştir[19]. 

“The Armenian Missionary Association of America”, Worcester‘de 1918 yılında “Armenian Evangelical Union of the Eastern States” tarafından kurulmuştur. Daha sonra “Armenian Evangelical Union of California” ile birleşmiştir[20]. 

7 Haziran 1918 tarihinde Worcester’de “Armenian Missionary Association of America (AMAA)” kurulmuş ve Ermeni Evangelistleri Board’un Orta Doğu üzerindeki görevini yavaş yavaş üstlenmiştir[21]. 

Worcester’deki Protestan misyonerleri, 4.000 işçinin çalıştığı dünyanın en büyük tel fabrikası Washburn and Moen Manufacturing Company’nin sahipleri sanayici Philip Moen ve Charles Washburn ile irtibat halindeydi ve gelen göçmenlere iş sağlamaktaydı. 1889 yılına kadar 300 Ermeni’nin iş bulması sağlanmıştır. Worcester’deki diğer iş yerleri ise şunlardır: Crompton and Knowles fabrikası, Assonet Manifacturing Company, Winslow Skate Manifacturing Company ve Norton Abrasive Company. Boston limanına yakınlığından dolayı Hood Rubber Company en çok Ermeni’nin çalıştığı işyeri haline gelmiştir[22]. 

Oscar Kalenian, 1892 yılında Hop Brook/Worcester’de 1800 yılında inşa edilmiş en eski değirmeni satın almış ve bulgur sanayini kurmuştur[23].

Worcester’de kadınların çalıştığı fabrika The Denholm and McKay Company’dir[24]. Ermeni genç kızlar ise ilk işlerine Front St.’deki F.W.Woolworth mağazasında başlıyorlardı[25]. Ermeni erkeklerin çoğunluğu İsveç göçmenlerinin çalıştığı Norton Company’nin Ermenilere kapalı olduğu zamanlarda, daha sonra “American Steel and Wire Company” olacak olan “Washburn Moen Company”de çalışıyorlardı[26]. Washburn şirketi Ermenilerin başlangıçta Lake kasabasına, fabrikanın taşınmasından sonra Waukegan’a gelmelerine neden olmuştur[27]. 1867 yılında Worcester’e gelen Aaron Yenovkian, bu fabrikada çalışmaya başlamış ve arkadaşlarına gelmeleri için mektuplar yazmıştır. Gelenlerin bazıları ihtiyaç duyulan tecrübeli işçi, tenekeci/kalaycı ve metal işçileriydi. İngilizce bilenler büro işlerine alınmıştır[28].  

Sosyal kurumlar, Ermenilerin bir arada kalmasını sağlayan önemli müesseselerdir. Geldikleri yabancı ülke sokaklarında yaşadıkları şaşkınlıktan kurtulmak ve kendileri gibi göçmenlerle tanışıp yardımlaşmak amacıyla, iş çıkışlarında Ermeni lokantaları ve kulüplerinde toplanmışlardır. Buralarda kendilerini memleketlerindeymiş gibi hissetmişlerdir. Evlerinden ve yeni iş olanaklarından haberler almışlardır[29]. Worcester’de, 20’inci yüzyılın ilk yıllarına kadar en az dokuz kahvehane ve lokanta resmi olmayan iş ajansları olarak çalışmıştır. Aynı zamanda bekâr erkeklerin toplandığı bir mekân olarak görev yapmıştır[30]. Ermeniler, Amerika’da mümkün olduğu kadar aynı memleketliler aynı şehirde toplanacak şekilde dağılmışlardır.  

The Worcester Theater, Ermeni ailelerinin en popüler eğlence yerlerinden biriydi[31]. Institute parkında kayak yapmak ve hokey oynamak Worcester’de yaşayanlar için her zaman en popüler kış sporları olmuştur[32]. 

Ermenilerin yaşamında olmazsa olmazlardan biri de pikniklerdir. Bu sayede hem gelenek ve göreneklerini devam ettirme şansı buluyorlar, hem de milli benliklerini muhafaza için akrabalık bağlarını devam ettiriyorlardı. Doğal olarak piknikler, müzik ve folklorun yaygın olarak kullanıldığı etkinliklerdir. Ermeniler, her gittikleri şehirde mutlaka piknik yapacakları, kiliselerine yakın yerler seçiyorlardı. Worcester’de daha sonra başka alanlar da bu maksatla kullanılmasına rağmen Our Savior kilisesine yakın olan Institute Park önemlidir[33].

1895 yılında Worcester Ermenileri, merkezi Worcester’de veya New York’ta olmak üzere birleşik bir Ermeni derneği kurulması için Amerika’daki Ermenilere müracaat etmeye karar vermişlerdir[34]. 1896 yılında kurulan Worcester Bisiklet Kulübü, Ermenilerin bir arada olmalarını sağlayan diğer bir organizasyondu[35].

Worcester Ermenileri İle Osmanlı Devleti İlişkileri 

New York Başşehbenderi, 1890 yılında Harput’lu Serkis Bogosyan, Simon Yağdıkoğlu ve Serop oğlu Bogos’un memleketlerine dönmek amacıyla pasaport almak için geldiklerinde, Worcester’deki bazı dostlarından, Marsilya’ya ulaşınca 12 Osmanlı Lirası verdiklerinde kendilerine yardım edebileceğini ve Osmanlı Ülkesine girmesi yasak olan gazeteleri Harput’a götürmeleri maksadıyla mektup aldıklarını ihbar etmişlerdir. Ayrıca “Panatlıyan” adında bir Ermeni’nin Worcester’de bir kilise kurmak için teşebbüste bulunduğunu da haber vermiştir. Ancak Washington Sefiri, bahsedilen kişinin adının “Tophaneliyan” olduğunu Hariciye Nezaretine bildirmiştir[36]. 

New York Başşehbenderliği, Ağustos 1890 tarihinde Worcester’de “Vatanperver” adıyla bir örgütün bazı Ermenilere imzasız mektup göndererek 25–50 Dolar para istediği, vermeyenleri Osmanlı Devleti gözünde asi duruma düşürmek için Anadolu’daki evlerine “Armenia” gazetesini adlarına göndermekle tehdit ettikleri ihbarını aldığını bildirmiştir. Worcester’de 500 kadar Ermeni vardır ve her hafta 20 kadar göçmen gelip çeşitli şehirlere dağılmaktadır. Ermeniler, ihbarlar yüzünden istedikleri halde memleketlerine dönmekten korkmaktadırlar. Ayrıca New York Başşehbenderliği tarafından Worcester’de bir şehbenderlik kurulması teklif edilmektedir[37]. 

Washington Sefiri Mavroyeni Bey, 6 Şubat 1891 tarihinde Worcester’de ikamet eden bir Ermeni’den bir ihbar mektubu aldığını, Amerika’ya göç eden Ermenilere İstanbul’da Tasmajaran ve oğlu ile Harput yakınlarındaki Hüseynik’li Gaspar Nahigian’ın yardımcı olduğunu bildirmektedir[38]. 

Mavroyeni Bey’in 4 Şubat 1892 tarihinde Hariciye Nezaretine gönderdiği raporda şu bilgilere rastlamaktayız: Massachusetts eyaletine bağlı Boston şehrinden demiryoluyla bir saat uzaklıktaki Worcester kasabası bir endüstri şehridir. İşçi olarak çalışan çok sayıda Ermeni’nin yanı sıra az sayıda Müslüman işçi de şehirde yaşamaktadır. Sayılarının çokluğundan İstanbul Ermeni Patriği, şehre Varadjian isimli bir papazı görevlendirmiştir. Ermenilerin sayısı giderek artmaktadır. Worcester’e bir Osmanlı memuru görevlendirilmesi uygun olacak ve aylık 500 dolar yeterli olacaktır.  

15 Mart 1892 tarihinde Mavroyeni Bey, Worcester’deki Ermeni gruplaşmasından bahsetmektedir. Nahigian isminde bir şahsın, Amerikan Kongre Üyesi Walker’e başvurarak bir referans mektubu ile vize başvurusunu sekreteri vasıtasıyla sefire ulaştırılmıştır. Mektupta, Nahigian övülmekte ve Worcester şehrinde hakkındaki kötü söylentilerin düşmanı Tophanelian tarafından çıkarıldığından bahsedilmektedir. Worcester’de iki karşıt Ermeni grubunun olduğu, Nahigian’ın mensubu olduğu grubun devlet yanlısı ve Tophanelian grubunun dini bir grup olup Gregoryen Ermenilerden oluştuğu öğrenilmiştir. Mavroyeni Bey iki grubu da tanımadığını ve bu kişilerden hiçbiriyle görüşmediğini belirtmektedir. Ayrıca Mavroyeni Bey, Nahigian hakkında yeterli bilgi alamadığından dolayı Nahigian’a vize vermediğini de bildirmektedir[39]. 

Göçmen topluluğunun ulusal uyanışı, Mıgırdıç Portakalian’ın Amerika’yı ziyaretiyle başlamıştır. Portakalian’ın, 3 Ekim 1888 tarihinde Worcester Amerikan Protestan Kilisesinde bir konuşma yapması planlanmıştır. Muhafazakâr bir vaiz olan Asadour Antreasian’ın Portakalian’ın kilisede konuşma yapmasına karşı çıkması üzerine kilise papazı konuşmayı iptal ettirmiştir. Portakalian konuşmasını başka bir yerde yaparak dinleyicilerin dikkatini başkalarının insafına muhtaç olmamak için kendi kurum ve tesislerinin kurulmasına ihtiyaç olduğuna çekmiştir. Düşüncesi hemen uygulamaya konularak “Armenian Academy (Kachar Haykakan)” kurulmuş ve 16 Ekim tarihinde Mikael Tophanelian Akademiye başkan seçilmiştir. Daha sonra Antreasian ile düşman olmuşlar ve O da kendi protestan organizasyonunu kurmuştur. Dinin toleranssızlığı her iki grubu da zor duruma düşürmüş ve toplulukta anlaşmazlıklar artmıştır. Sonunda Antreasian, Washington Sefaretine Ermeni Akademisi’nin devrimci faaliyetler içinde olduğunu ve Osmanlı Padişahı karşıtı propaganda yaptığını iddia ettiği bir dilekçe sunmuştur[40]. Tophanelian, Washington’a gidip Sefirle konuşarak durumu düzeltmeye çalışmıştır. Aynı zamanda 3 Kasım tarihinde Patriğe bir mektup yazarak Sefaret ile arasında aracılık etmesini talep etmiştir. Patrik, 13 Kasım tarihinde Amerikan Ermeni cemaatinde kendisine bağlı papaz bulunmadığı için temsil edemeyeceği cevabını vermiştir. Bunun üzerine Ermeni Akademisi Patrikten sadece Worcester Ermenileri için olmamak üzere bütün Ermenileri temsil edecek bir görevlinin gönderilmesini talep etmiş ve Patrik, Hovsep Sarajian’ı göndermiştir. Protestan Ermeniler ile 13 Şubat 1886 tarihinde New York’da kurulan ve milliyetçi fikirleri yaymaya çalışan Ermeni Birliği örgütü buna karşı çıkmışlardır[41]. 21 Mart 1894 tarihinde “Worcester Daily Spy” gazetesi Hınçak lideri Nişan Karabetyan ile bir ropörtaj yayınlayarak propagandaya yardım etmiştir[42]. 

Harputlu bazı Müslümanların, New York’a gelerek Worcester, Providence ve diğer şehirlere dağıldığı anlaşılmıştır. Boston Şehbenderi Baltacı Efendi’nin bildirdiğine göre; bu Müslümanların 1893 tarihindeki miktarı 60–70 civarında olup bazıları da işsizdir. Şehbender, Ermenilerle Müslümanlar arasında bazı anlaşmazlıklar bulunduğunu, çare bulunmazsa sorun çıkacağını ve Worcester’de bulunan “Ferhat” isimli kişinin bir arbede çıkarmasının beklendiğini bildirmiştir[43]. Washington Sefareti, Hariciye Nezaretine, Ermenilerin Müslümanlara kötü davrandıklarını ve Müslümanların muhitlerinden memnun olmadıklarını bildirmiş ve ABD’ye göç etmelerinin önlenmesini istemiştir[44]. Washington Sefaretinin 28 Mayıs 1894 tarihinde bildirdiğine göre; Worcester fabrikalarında çalışan Müslümanlar, Ermeni tahrikçilerinden şikâyet etmektedirler. Amerika’da bulunan Ermenilerin, Müslümanlarla ilgili her konuda aleyhte bulunmayı alışkanlık haline getirdiklerini bildirmişler ve sefir de bu durumu teyit etmiştir. Sefir, Ermeni örgütü için para toplandığını ancak toplanan miktarın abartıldığını bildirmektedir. Ermenilerin Osmanlı sularına gönderilmek üzere Amerikan Hükümetine iki zırhlı satın aldıkları dedikodusu da bulunmaktadır[45]. Harputlu Nahigian’ın, Müslümanları da Osmanlı Devleti aleyhine faaliyette bulunmak için teşvik ettiği Hariciye Nezaretine bildirilmiştir[46]. 

9 Nisan 1893 tarihinde tespit edilen ilk Müslüman-Ermeni kavgası gazetede yayınlanmıştır. Katolik Ermeniler, Paskalya nedeniyle Müslümanlar ve Yunan asıllıları kutlama için Worcester’in Dungarvan bölgesine davet etmiştir. Hıristiyanlardan birinin masa örtüsüne haç işareti çizmesiyle başlayan tartışma, silahlı bıçaklı bir çatışmaya dönmüştür. Görgü tanıklarının anlattığına göre; kan oluk gibi akmış, on bir kişi kavga nedeniyle tutuklanmıştır[47]. Mavroyeni Bey, 15 Mayıs 1893 tarihinde Worcester polis tutanaklarını Hariciye Nezaretine göndermiştir. Raporlarda, Ermenilerden de Türk diye bahsedilmektedir. 1 Nisan 1893 tarihinde, Bloomingdale Caddesinde bir grup Türkün toplandığı ve polislerin olay yerine gelerek kalabalığı dağıtmaya çalışırken arbede yaşandığı ve yaralananlar olduğu rapor edilmiştir. Tutuklananların isimleri şunlardır; George Visara, Akel Haddad, İsak Bisara, George Mekeol, Selim Martin ve V(?). Abdno[48]. Tutuklananlar aslen Türk asıllı olmamalarına rağmen resmi tutanaklara Osmanlı vatandaşlığının Amerika’da algılandığı şekliyle, Türk olarak kaydedilmiştir. 

1893 tarihinde, rahip Çitciyan’ın devlet aleyhinde faaliyette bulunduğu tespit edilerek kim olduğu, ne zaman Worcester’e gittiği ve ne ile meşgul olduğu konusunda New York Şehbenderinden araştırma yapılması istenmiştir[49]. 

1895 yılından itibaren Osmanlı Devleti, özellikle Ermeniler için önemli bir yerleşim merkezi olan Worcester’i izlemeye başlamıştır. Rahip Derunyan ve Tophaneliyan başta olmak üzere Worcester’deki Ermeni liderleri, Osmanlı Sefaretinin dikkatle takip ettiği, en çok önem verdiği kişiler olmuştur[50]. 

Worcester’de yaşayan Ermenilerin yaptıkları miting ve toplantılarda söyledikleri “Sason Feryadı” isimli Ermenice şarkı, 1895 yılında Washington Sefaretince Fransızcaya çevrilerek Hariciye Nezaretine gönderilmiştir. Tercüme bürosunun Osmanlıcaya çevirdiği şarkı şöyledir:

“Sason Feryadı

Ağla ey bedbaht Sason kazâsı ağla. Sana “ne için ağlıyorsun” diyecek kimse yoktur. Tali-i na-sazın ağlamaktır. Senin hal-i yeis-i alüd yine teselli bahş olacak ferd-i aferide mefkuddur.

Ey garik-i hüzün ve keder Sason toprağı heyhat senin gözlerinden efşandır. Ben senin ah u iniltini işitiyorum. Nale ü feryadın beni dilhun ediyor.

Pir-ü masume izhar-ı rahm ve şefkat olunmayarak biçare yavrularım hak-i pak-i vatan üzerinde bilarahm helak edildiler.

Validesinin aguş-u şefkatinde izhar-ı şebaşetle tebessümnişar olan bir tıfl-ı masumun tebessümüne düşman kalbini mukabele etti.

Ötede beride (…..) olan vatan (….) sadaları vasıl-ı zaman dehşet olunca hedef-i tiğ-i düşman oldu.

Zalimler genç kızları bir mahalle cem ile tebdil-i din etmelerini teklif verdi. Muvafakat görmeyince bikirlerini izale ediyorlar.

O biçareler biz Hıristiyan geldik, Hristiyan kalacağız. Toprak üzerinde sürünen bu vücutlardan başka bir şeyimiz yoktur. Bizi katl ediniz demekle iktifa ediyorlar.

Biçare kızlar ve daha sair birçok kesan suret-i barahmanede itlaf olunuyor.

Elli Ermeni bir mahalde toprağa yatırılarak üzerlerine çalı çırpı yığılmış ve ateşe verilerek ve diri diri ihrak olunmuştur.

Biraz sonra sağ olarak meydana çıkan bir Ermeniye vay daha sağ Ermeni kalmış denilerek parça parça edilmiştir.

Yalnız köy çobanıyla bir rahip(………………..) namında biri masum ve itaatkar ad olunarak tüme-i şimşir olunmadan korunmuştur.

Caniler kimseye merhamet etmiyorlar. Bir rahibin boynuna zincir geçirerek bir dağdan diğerine sürükledikten sonra kesmiştir.

Memalik-i Şahanede katl ve şenayi icra olunmakta orada Ermeni ecdadıyla memlü kanlı bir nehir cereyan etmektedir.

Osmanlı askeri, Ermeni itlaf eder ise bunu makam-ı iftiharda beyan eylemekte diğeri yüz kişi katl eylediğini söylemektedir.

Ey cemiyet-i beşeriye Ermenilerin duçar bulundukları sefalet ve mezelleti görmüyor musunuz? Ne zamana kadar gayri müteessir kalacaksınız? Kulaklarınız sağır mıdır, işitmiyor musunuz? Bu nida ve niyaz hep Ermenilerindir.

Ey Cenab-ı Hak, ümidim yalnız sendedir. Sen adilsin. Ahkam-ı ilahiyyen (……….) Sen müntekimsin. Elbette Ermenilerin düşmanlarını görür ve intikam alırsın[51].”  

Anlaşılan Ermeniler, kendi milletine de asılsız iddialarla ilgili olarak propaganda faaliyetlerini başarıyla yürütmüşlerdir. Bu toplantılara katılan yabancıların da etki altında kalmamaları mümkün görülmemektedir. Ermeniler, masum millet rolünü başarıyla oynamışlardır. Bu propaganda sadece Worcester’de kalmamış Ermenilerin bulunduğu her yere yayılmıştır. 

Washington Sefiri Mavroyeni Bey, 27 Aralık 1892 tarihinde Hariciye Nazırı Sait Paşa’ya gönderdiği yazıda Ermenilerin en büyük toplantılarından birinin Worcester Lorell St.deki Ermeni Kilisesinde G. Giragos’un başkanlığında toplandığını ve amacın Nisan ayında Worcester’de, Amerika’da bir Ermeni kongresinin yapılması kararının verildiğini bildirmiştir. Toplanacak kongrenin amacı, Amerika’daki Ermenileri entelektüel, sosyal ve politik yönden yükseltmenin tartışılmasıdır. Kongrenin Worcester’de toplanmasının nedeni de diğer şehirlere nazaran daha çok Ermeni’nin bu şehirde yaşamasıdır[52]. Yine 1895 yılında Worcester Ermenileri, merkezi Worcester’de veya New York’ta olmak üzere birleşik bir Ermeni derneği kurulması için Amerika’daki Ermenilere müracaat etmeye karar vermişlerdir[53]. 

Worcester’de 1895 yılında yapılan bir toplantıda ise, Amerikan kamuoyuna hitaben bir beyanname yayımlamaya karar verilmiştir. Beyanname sadece Worcester gazetelerinde yayımlanmıştır[54]. 

Worcester’de görevlendirilen Pinkerton Dedektiflik Bürosu, Ermeni komitelerinin her Pazar toplanarak Osmanlı memurlarına dayandırılan asılsız mezalim ile ilgili görüştüklerini bildirmiş, dışarıdan başka birinin bu topluluğa girmesinin zor olduğunu, çünkü Ermenilerin sadece kendi millettaşlarıyla iş yaptıklarını tespit etmiştir[55]. 

Washington Sefareti, New York Ermenilerinin Worcester Ermenileriyle birlikte, Londra’da bulunan Sason’lu üç Ermeni’yi masraflarını karşılayarak Amerika’ya getirtmek istediğini öğrenmiştir. Ermeniler, Amerika’ya gelecek Ermenileri kullanarak Ermeni davasına yardım edeceklerini düşünmektedir. Bunu en çok destekleyenler Seron, Sekayan, Derunyan ve Barakyan isimli Ermenilerdir. Mitinglerle daha önce Fransa, Rusya ve İngiltere’nin Osmanlı Devleti’ne teklif ettikleri ıslahatı reddedip bağımsızlık talep etmektedirler. Rahip Filip Maksum (?), Rahip Frederik Gadin (?) ve Rahip Frank (?) gibi Ermeni yanlıları ile Kulasyan(?) isimli Ermeni Osmanlı Devleti aleyhinde nutuklar söylemektedir. Amerikan Hükümetinden, Ermenileri destekleyen İngiltere’nin faaliyetlerini desteklemesini istemektedirler. Ayrıca “Terkibat-ı Faaliye Cemiyet-i Milliyesi” kâtibi rahip Frank (?)’ın Gladston ve Bryce’a yazdığı bir yazının imza kampanyasının sürdürülmesi Protestan rahiplerden rica edilmektedir. “Dük Darjil” ve “Dük de Westminister” gibi Osmanlı Devleti aleyhinde bulunanların desteğini almayı ummaktadırlar. 

Yine 1895 yılında Rahip Marshall, Hallway, Miks(?), Gold tarafından, Worcester’de düzenlenmesi planlanan mitingin düzenlenememesi üzerine, Protestan rahiplerinden Ermeni mezalimi hakkında vaazda bulunmaları tavsiye edilmiştir. Artık Ermeni meselesi kamuoyunda dini bir sorun haline getirilmiştir[56]. 

Bu faaliyetler ve miting çalışmaları nedeniyle Washington Sefareti, Amerikan Dışişleri Bakanlığına 27 Haziran 1895 tarihinde bir nota vermiştir[57]. 

8 Eylül 1895 tarihinde Worcester Ermenilerinin yaptıkları mitingde, Amerikan Hükümetinden Ermenilerin yaşadıklarına kayıtsız kaldığı, Osmanlı Devleti taraftarı olduğu ve misyonerlerin haklarını korumadığı için İstanbul Elçisi Terrell’in görevden alınmasını istedikleri Washington sefareti tarafından bildirilmiştir[58]. 

Worcester Belediye Başkanı, 1896 yılı başında Amerikan Kızıl Haç Başkanı Bayan Barton tarafından Ermenilere gönderilecek tahılın yükleneceği bir savaş gemisinin Osmanlı Devleti nezdine gönderilmesini Amerikan Kongresinden talep etmiştir. Washington Sefareti, Ermenilere yardım toplamak için daima Osmanlı Devleti aleyhinde faaliyette bulunulduğunu, maksadın yardım toplamak olmadığını ve bunun kabul edilemez olduğunu Amerikan Dışişleri Bakanlığına bildirmiştir[59].  

1895 yılında İstanbul Ermeni Patriğinin, Sason’da meydana gelen olaylardan dolayı çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan Ermenilere yardım edilmesini, kiliselerde yardım toplanmasını isteyen bir mektubunun açıklandığı İngiliz gazetelerinde yazılmıştır. “Association Fil-Armen D’americ” derneğinin katibi Ayvazyan, Washington’da bulunan rahip Johnston’a ve Worcester Ermenileri, rahip F. E. Clark’a bahse konu yardım kampanyasından dolayı teşekkür etmiştir[60]. Worcester Our Savior kilisesi rahibi Derunyan, İstanbul Ermeni Patriğinin kendisinden Anadolu’da yardıma muhtaç Ermeniler için yardım toplamasını istediğini iddia ederek kilisesinde yardım toplamış ve Worcester’de çıkan “Telegram” gazetesinde haber olarak yayımlanmıştır. Sefaret, zaten fakirlik içinde bulunan Ermenilerden Patriğin böyle bir istekte bulunamayacağını bildirmiştir[61]. Gazete her zaman Ermenileri destekleyici yazılar yazmıştır[62]. Anlaşılan, Derunyan propagandanın her türlüsünü kullanmıştır. 

Anlaşılan kan davaları bile Amerika’ya ulaşmıştır. 1896 yılında Worcester’de Misak Der Sahaciyan, Bağdasar Şivanyan tarafından öldürülmüştür. Şivanyan, Sahaciyan’ı Tarsus’ta Hacı Kiragos ve eşini öldürdüğü için katlettiğini söylemektedir. Sahaciyan’ın avukatı, konunun açıklığa kavuşturulması için Washington Sefaretine başvurmuştur[63]. 

Hariciye Nazırı Sait Paşa, 5 Kasım 1893 tarihinde Washington Sefiri Mavroyeni Bey’den ABD’deki Ermenilerin faaliyetlerinin izlenmesini ve kimlerle irtibatlı olduklarının araştırılmasını istemiştir[64]. 

1894 yılından itibaren belgelerde Osmanlı Devleti’nin görevlendirdiği dedektif bürolarıyla ilgili yazışmalara rastlanmaktadır. 

Osmanlı Sefiri, dedektiflik bürosundan Worcester’de yaşayan Ermeni isyancıların isimleri ile eşkâllerini, Lowell’deki Ermenilerden bazılarının Rusya’ya ve oradan da Osmanlı Ülkesine geçmek için Amerika’dan yola çıkıp çıkmadıklarını araştırmasını istemiştir[65]. Araştırma sonunda Pinkerton dedektiflik bürosunun 1895 yılı Ocak ve Şubat aylarında 53 State St. Boston Massachusetts’deki Osmanlı Şehbenderliğine yazdığı raporlar şunlardır:

“23 Ocak 1895 (Çarşamba) – Sizden aldığım emirler doğrultusunda Worcester’e sabah 11 trenine bindim ve 12.10 da vardım. “Worcester Telegram” muhabiri McCarthy’den öğrendiğime göre Ermeniler Laurel St. Our Savior Kilisesinde ayın 14’ünde toplanmışlar ve gizlilik ve bağlılık yemini eden on kişilik bir komite atanmış. Bu 10 kişi isimlerini sadece kendilerinin bileceği 12 kişi görevlendirecektir. Ocakın 27’sinde Our Savior Kilisesinde buluşacaklar ve 12 kişiyi atayacaklardır.

“Our Savior Kilisesi Ermeni kilisesidir ve şu an sorumlusu rahip Rev. Maghakia Deroonian, iki yıl önce rahip olarak Ermeni patriği ile beraberdi. Bu hareketin liderliğini ve kilisenin sorumluluğunu geçen Mart’ta aldı. Önceki kilise sorumlusu Rev. Hersop (Hovsep) V. Sarajian’ın şu an İran’da bulunduğu rapor edildi.

“Bu hareketin öncülerinden ve Fountain St. de yaşayan zeki Ermeni Elia Boyajian geçen hafta ailesini görmeye gitti ve İstanbul’da yakalandı. Worcester’deki Ermeni kolonisinin sayısı 1.000 civarında ve birbirlerini çok tutuyorlar. Mr. Boyajian’ın tek İngilizce konuşan olduğu söyleniyor ve Our Savior kilisesi rahibi Rev. Maghakia Deroonian İngilizce bilmiyor. Yarın bu hareketle ilgisi olanların isimlerini ve adreslerini temin edeceğim ve Ermenilerin en zekileriyle göreve devam edeceğim.

“24 Ocak 1895 (Perşembe) – Burada Ermenilere ait iki ayrı parti var. Birincisi Hınçakist ve genel merkezi Atina’da. Sekreteri M. B. Seron, 14 Castle St.’de oturuyor. Teknik ressam ve Belmont sokağındaki gece okulunda öğretmen. Seron buradaki Ermeniler tarafından sevilmiyor.

“M. S. T. Hahigian bu hareketteki diğer bir kişi. Hannover sokağında komisyonculuk ve doğu ile ilgili ve matematik kitapları satıcılığı yapıyor. İki yıl kadar önce İstanbul’a gidip dönmüş. Rev. Mr. Kamalian’ın sorumluluğundaki Congregationalist Protestant kilisesine bağlı. Elm sokağındaki YMCA binasındaki Curtis salonunda buluşuyorlar.

“Devrimci (Revolutionary) Parti gizlice Türk kilisesi (Our Savior Kilisesi)’nde toplanıyor ve Deroonian’ın bu hareketin öncüsü olduğu şüphe götürmez bir gerçektir. Bu partinin seçimi Pazar günü olacak ve 12 kişi seçilecek.

“İlişikteki kâğıtlar Boston Globe Ofis tarafından oluşturulmuş ve Worcester’deki diğer gazetelere gönderilmiş, fakat hiçbiri tarafından yayımlanmamıştır. Ofisi Walker binasında olan Avukat Carroll tarafından bir mektup İran’a gönderilmek üzere Paris’teki bir ajansa gönderilmiştir. Mektup oradan da Sasun’a gönderilecektir. Carroll Worcester Ermenilerinin işlerini takip ediyor.

“Dün gece muhabir Mccarthy’i Belmont Sokağı Ermeni okulunda ziyaret ettim ve Seron ile tanıştırıldım. Sonra Our Savior kilisesi bodrumundaki Ermeni okulunu ziyaret ettik. Rahip Deroonian’ı gördük. Bir grup Ermeni evini ve Elm Sokağındaki salonda bir grup genç Ermeni’yi ziyaret ettik.

“Telegram gazetesi bürosunda Mccarthy’den ayrıldığımda saat tam 12.55’ti. Buradaki Ermeniler çok korkaktı. Buralarda casuslar olduğuna inanıyorlardı. Onlara sessizce ürkütmeden yaklaşmam gerekiyor. Her nasılsa bir şekilde güvenlerini kazandım ve Pazar günkü toplantıya davet edildim.

“25 Ocak 1895 (Cuma) – Worcester’deki önde gelen Ermeni tahrikçileri aşağıdaki gibidir:

“Manoog B. Seron; Hınçakistlerin veya Devrimcilerin sekreteri, M. S. T. Hahigian; komisyoncu, 47-1/2 Hanover St., Rev. Maghakia Deroonian; Our Savior kilisesi rahibi, Edward Topanalian; 5 Flint St., Rev. Mr. Chitcian; Boston Protestan Kilisesinden, Worcester Hınçakistlerinin önde gelenlerinden, Rev. K.G. Kamelian; Ermeni Congregational Kilisesinden, John Yazigian; aynı kilisenin Pazar okulu öğretmeni, aynı zamanda Hınçakist liderlerden.

“Worcester’de iki gizli örgüt var. Hınçakist veya Devrimci (Revolutionary) partisi sekreteri Manoog B. Seron. 244 Main St. deki Grange salonunda buluşuyorlar. Toplantı için belli zamanları yoksa da genelde Pazar geceleri toplanıyorlar. Bunlar Worcester’deki Ermenilerin küçük bir kısmını oluşturuyorlar.

“Diğer örgüt, Ermeni Ulusal Ligi 63 Laurel St.’deki Our Savior kilisesine bağlıdır. Marttan beri orada olan ve kilisede yaşayan rahip Maghakia Deroonian tarafından yönetiliyorlar. Pazar akşamları kilisede toplanıyor ve toplantı akşam yediden gece bir-ikiye kadar sürüyor.

“Kilisenin önceki papazı Hersop V. Sarajian, şu an İran sınırında ve ona buradan posta gönderiliyor. Diğer elemanlarca iç kesimlere iletiliyor. Postanın çoğunluğunu Komisyoncu M.S.T. Hahigian gönderiyor, Manoog B. Seron da bazen gönderiyor. Ermeniler davaları için Amerikalıların yardım ettiğine inanmıyor. Burada her Ermeni davaları için 10 dolar yardım yapıyor.

“Worcester’deki Ermeniler hakkında pek fazla bir şey bilinmiyor. Kendilerini çok iyi gizliyorlar. İngilizceyi konuşanların sayısı 18’i geçmiyor. Deroonian çok az İngilizce biliyor. Dışarıdan ilgi gösterenler “Worcester Daily Telegram”dan McCarthy ve McPherson’dur.

“Bu akşam rahip Deroonian’ı ziyaret ettim. Orada yabancı bir Ermeni vardı. Topluluk büyük miktarda gazete ve mektup aldıklarından dolayı oldukça heyecanlıydı. Yabancıyı muhabir McCarthy de tanımıyordu. Sanırım pazar toplantısına katılmayı planlıyordu.

“Avukat Carroll beş yıldır Ermenilerle iş yapıyordu. Şimdi ondan uzaklaştıklarını ve sorumlunun Komisyoncu Hahigian olduğunu düşünüyor. Bu iki adam iyi anlaşamıyor ve Carroll, Hahigian’ın Ermenileri soyduğunu söylüyor.

“26 Ocak 1895 (Cumartesi) – Bu sabah Rev. Alexander H. Vinton’u 13 Ashland St. Worcester adresindeki “All Saints Episcopal Church”de ziyaret ettim. Bana Ermenilerin Worcester’e ilk geldiklerinde ibadet edecekleri bir yerleri olmadığından kendi kilisesine katıldıklarını söyledi. Üç yıldan biraz fazla süre önce, “Congregational” misyoneri Rev Mr. Hitchcock, Ermenice bilmediğinden geriye döndü ve kilisesine bağlı çok sayıda Ermeni’yi Congregational kilisesine götürdü. Yaklaşık o zamanlarda Hersop V. Sarajian geldi ve Ermeni kilisesini kurdu. Kilisenin papazı oldu ve Our Savior kilisesini inşa etti. Doktor, bana Horsep V. Sarajian’ın şimdi İran’da bir yerde olduğunu söyledi. Bana onun rahip elbiseli bir fotoğrafını gösterdi. Doktor Tophanelian isimli birinin hala Worcester’de olup olmadığını sordu. Orada olduğunu söyledim. Bana onun hilekâr biri olduğunu ve bir defasında üç yıl önce Türk hükümeti adına çalıştığı düşünüldü. Para hangi taraftaysa o tarafta yer alabileceğini söyledi. Kilisede gizli planlar hazırladığını söyledi.

“Saat 02.00’de Ermeni çevirmen Armen Kunoony ile buluştum ve birkaç Türk evini ziyaretten sonra 11 Fountain St.’deki evine gittik. Burası 20 Ermeni’nin kaldığı bir evdi. Kunoony’e kendisi ve Worcester’deki önde gelen Ermenilerin isimlerini yazdırdım:

“Maghakia Deroonian; rahip, Kamalian; başkan, M. S. T. Nahigian; ithalatçı, M. Tophanelian; profesör, G. Barakian; başkan, S. Prood; kuyumcu, Vartoogicus; vaiz, E. Boyagian;…

“Önceki raporda bahsedilen kişi Vartoogicus’tur. Ailesi ve evi New York’tadır. Bana 32 yıldır Amerika’da oturduğunu, 7 yıl önce evine gidip ailesini getirdiğini söyledi. Rahip Deroonian ile birlikte kalıyor.

“Bu gece Ermenilerin YMCA binasındaki Curtis salonunda yaptığı toplantıya katıldım. ”Enclosed Song” söylendi ve büyük alkış aldı. Toplantının kapanışında amaçları yararına satış yapıldı. Deroonian’ın Gladston’a yazdığı mektubun cevabını almak üzere olduğunu duydum.

“27 Ocak 1895 (Pazar) – Bu sabah New York Herald gazetesinin birkaç nüshasını alarak Our Savior kilisesine gittim. Kilse yönetim odasında Seron, Deroonian ve Vartoogicus ile görüştüm.

“Akşam, Main St.’deki Grange salonundaki Hınçakist karargâhına gittim. Fakat toplantı yoktu. Sonra Our Savior kilisesinin bodrum katındaki toplantıya katıldım. Konuşma yapmak için çağırıldım ve bir tercüman vasıtasıyla hitap ettim. Gece boyunca Seron benden New York Herald adına çalıştığımı gösteren belgeleri istedi ve ben gösteremedim. New York Herald gazetesi ofisine telgraf çekti ve olumsuz cevap alınca benden açıklama istedi.  İki adam benimle Bay State oteline gelirse onlara belgeleri gösterebileceğimi söyledim. Teklifimi kabul etmediler ve tehlikede olduğuma dair gazete yöneticisine telgraf çekmemi istediler. Toplantı bitinceye dek beni orada tuttular ve toplantı bitince Worcester Telegram muhabirleri McCarthy ve McPherson ile birlikte ayrıldım. Birkaç Ermeni bizi Laurel St. in başına kadar takip etti. Evleri oralarda sanırım. Otele gelince Seron ve diğer Ermenileri beni beklerken buldum. Tekrar benden belgelerimi göstermemi istediler. Onlara bu tarz davranıştan hoşlanmadığımı ve şu an gösteremeyeceğimi söyledim. Yarın (Pazartesi) onları tekrar görüp göstereceğimi söyledim.

“28 Ocak 1895 (Pazartesi) – Worcester’i bu sabah saat 09.32 de terk ettim ve Boston’a saat 10.45 de ulaştım. Ajansa rapor verdim.

“Aşağıdaki rapor Worcester’deki Ermeni liderlerinin bilgilerini kapsamaktadır:

“-Maghakia Deroonian; rahip, 55 yaşında, 1.68 boyunda, iri yapılı, koyu renk gözlü, uzun siyah sakallı, uzun siyah pelerin ve siyah takke giyiyor ve az İngilizce konuşuyor.

“-K. G. Kamelian; Congregational kilisesinin vaizi, 55 yaşında, 1.73 boyunda, orta yapılı, griye dönen saçlı, koyu renk gözlü, gri bıyıklı, gri takım elbiseli ve yumuşak keçe bir şapka giyiyor.

“-M.S.Nahigian; ithalatçı ve komisyoncu, iş adresi 47-1/2 Hanover St. Worcester, 50 yaşında, 1.73 boyunda, iri yapılı, koyu tenli, koyu renk saçlı, koyu renk gözlü, siyah sakallı, koyu renk kıyafetli, altın rengi çerçeveli gözlüklü, siyah keçe şapka giyiyor.

“-M. Tophanelian; profesör, 51 Friends St. Worcester, teknik ressam, 60 yaşında, 1.73 boyunda, koyu tenli, gri saçlı, koyu renk gözlü, kısa kesilmiş gri sakallı, gri elbiseli, arkadaşlarından daha iyi İngilizce konuşuyor.

“-Vartogicus; vaiz, New York’ta oturuyor, 60 yaşında, 1.73 boyunda, orta yapılı, soluk tenli, gri saçlı, gri renk gözlü, kısa kesilmiş sakal ve bıyıklı, siyah elbiseli, konuşurken ellerini ovuşturuyor.

“-Armen Kunoony; 11 Fountain St. Worcester, Ermenice çevirmen, 23 yaşında, 1.68 boyunda, iri yapılı, koyu tenli, kahverengi saçlı, koyu renk gözlü, yeni çıkan sakalları var, gri elbiseli.

“-Boyagian; 11 Front St., 32 yaşında, 1.73 boyunda, ince yapılı, koyu tenli, siyah saç ve sakallı, koyu renk gözlü, gri elbiseli.

“-M. D. Seron; Hınçakistlerin sekreteri, evi 14 Castle St.de, Belmont sokağı gece okulunda Ermenilerin öğretmeni, 45 yaşında, 1.70 boyunda, koyu tenli, koyu renk gözlü, siyah saçlı, siyah bıyıklı, siyah elbiseli, gözlüklü.

“-Sarkis; 11 Fountain St., 22 yaşında, 1.68 boyunda, iriye yakın, koyu tenli, koyu renk gözlü, koyu renk saç ve sakallı, kahverengi elbiseli.

“30–31 Ocak, 1 Şubat 1895 -  Sizlerden aldığım talimatlar gereğince Lowell’e gittim ve üç günlük süre içinde bütün bilet satış yerleri ve komisyoncuları dolaştım. Ermenilere herhangi bir bilet satan birini bulamadım. Bağlantı kuran Ermeni veya Rus ajanlarına ait bir bilgiye ulaşamadım.

“Geçen üç gün boyunca Lowell’i didik didik ettim. Fakat 50 Ermeni’nin Rusya’ya gemiyle gönderilmesine dair hiçbir şey bulamadım.

“Rehberden aşağıdaki listedeki bilet ajanslarını buldum ve hepsini sorguladım: W.L.Moore; 41 Merrimac St., Simon H. Haris; 33 Central St., C.H.Nudd&Co., B.G.Quimby, J.B.Swift; Barrasters’ Hall

“Bankerler arasından şu isimleri buldum: Allen, Whiting & Co.; 53 Central St., F.R.Cordley&Co.; 26 Central St., A.S.Guild; 1 Wyman Exchange, M.Gilbert Perkins; 265 Liberty St.

“18 Appleton St’de nakliyatçı adı altında Dennis Murphy adını buldum. Sipariş ofisi yoktu, fakat rehberi araştırırken Lowell’de Automatic Cartridge Mfg. Co. Şirketinin bulunduğunu öğrendim. İşleri mühimmat üretimiydi. Bunu Rusya’daki isyan zamanında buradan Ermenilerin siparişleri ile bağlantılı olabileceğinden dolayı notuma aldım. Dennis Murphy nakliyatçıyı ziyaretimde biletleri satmış olabileceğinden dolayı gardını düşürebilmek için iyi bir hikâye uydurdum. Onu dükkânında özel bir odaya aldım ve Rudolf Spinoff ve Luther Grotck adlı Union Court, Lynn’de yaşayan iki Ermeni’yi aradığımı söyledim. Onların bir saldırıdan dolayı arandığını ve onları Lowell’e kadar takip ettiğimi ve onların Rusya veya diğer bir ülkeye gönderildiği haberini aldığımı söyledim.  Geçen ay içerisinde Ermenilere veya Rusya’ya veya herhangi bir ülkeye gitmek isteyen birilerine bilet satıp satmadığını sordum. Mr. Murphy ilgileniyormuş gibi yaparak hafızasını yokluyormuş gibi yaptı ve sonra satmadığını söyledi. Memuruna da sordu ve olumsuz cevap aldı.

“Bu yolla başka ofislere de sordum, fakat kayda değer bir cevap alamadım.

“Araştırmalarım esnasında Ermenilerin karargâhı olabilecek iki yer tespit ettim. Biri 353 Market St., diğeri 458 Market St. Bu yerlere bazı Ermenilerin girip çıktığını gördüm. Araştırmalarım bu yerlerin Rus ya da Ermeni ajanlarının yeri olabileceğini ümit ederek derinleştirdim. Bazı Ermenileri takip ettim, fakat Lowel’den akşamüstü saat 04.00’de başarısız bir şekilde ayrıldım. Boston’a saat 04.50’de ulaştım[66].”

Yapılan araştırmada, 50 kadar Ermeni’ye bir Rus memuru tarafından Osmanlı Ülkesine giderek fesat faaliyetlerinde bulunmak maksadıyla maddi yardım yapıldığına dair çıkan söylentiyle ilgili olarak dedektiflik bürosu ve New York şehbenderliği bir bilgiye ulaşamamıştır. Bundan dolayı Sefaret, Ülkeye dönecek Ermenilerin takibi için Liverpool ve Havr şehbenderliklerine talimat verilmesini talep edilmektedir[67].

Amerikalı dedektiflerin Ermenice bilmemelerinden dolayı meydana gelen sorunları gidermek için Pinkerton Dedektiflik Bürosu ile görüşmelere neden olmuştur. Bu durumun iki plandan birinin uygulanmasıyla düzeltilebileceğine karar verilmiştir. 

Birinci plan; dedektiflerden birinin Worcester’de bir dükkan kiralayarak bir meslek sahibi Ermenileri dükkâna çekmeye çalışmasıdır. Ermenilere iş verecek ve Ermenilerle zaman geçirerek tavır ve hareketlerini yavaş yavaş öğrenecektir. Bu yolun işlemesi birkaç ay alacaktır. Masraf, öncelikle dedektif bürosuna 28 dolar, ayrıca dükkân kirası, tefrişi ve memurun yiyip içmesi olacaktır. Uzun vadede bu yol uygundur ve sonuç alınabilir. 

İkinci plan; dedektiflerden birinin Ermenilerin çalıştıkları bir fabrikada iş bulup onlarla ilişki kurmaya ve güvenlerini kazanmaya çalışmasıdır. Bu yol ilki gibi etkili görünmüyorsa da masrafı daha az olacaktır.

Ermenilerin niyetlerini öğrenmek için bir Ermeni bulmak oldukça zordur. En uygun yolun Ermenice bilen birinin görevlendirilmesi olmasına rağmen bu da kolay olmadığına göre İngilizce bilen bir kişiyi görevlendirmekten başka çare yoktur. Bunun için de çok dikkatli davranmak gerekmektedir. Yalnız Ermenilerin bu gün ne söylediklerini ve ne yaptıklarını anlamak değil, doğrudan doğruya kendileriyle ilişkiye girmekten ibarettir. Bunun için de görevlinin bir işte çalışarak onların arasında yaşaması gerekmektedir. 

Bu planlardan başka Avukat Caroll, gazete muhabiri McCarthy veya Tophaneliyan’dan birinin muhbir olarak görevlendirilmesi teklif edilmiş, ancak Sefire göre, bu şahısların güvenilmez olduğuna karar verilmiştir. Çünkü Caroll, adeta Ermenilerin avukatıdır. Tophaneliyan ise iki taraflı çalışacağı ve her iki taraftan da para koparabileceğinden güvenilmezdir. 

Her iki plan için de Sefarete tahsis edilen günlük sekiz dolar tahsisat yeterli değildir. Sefaret, bunun için yeniden tahsisat yapılmasını talep etmektedir[68]. 

Pinkerton Dedektiflik Bürosu, 24 Şubat 1895 tarihinde Ermeni lisanını bilmeyen birinin onlarla beraber bulunmasının bir faydası olmayacağını bildirmiştir. Çünkü Ermeniler, sadece kendi millettaşlarıyla iş yapmaya çalışmaktadırlar. İngilizce bilenlerin kendilerine yaklaşmalarından daima şüphe duymuşlardır[69].  

Sonuç 

Bir noktadan bakıldığında Ermenilerin ABD’ye yerleşmesi, Worcester kanalıyla gerçekleşmiştir. Worcester’in ulaşılması istenen hedef haline dönüşmesi az da olsa göç etme isteği oluşturmuştur. Göçmenlerin yeni bir hayat ve refah ortamını özlemi, akraba ve arkadaşlarının da teşvikiyle ABD’de bir Ermeni toplumunun oluşmasının başlangıcını oluşturmuştur. Topluluk, ABD’de Osmanlı Devleti aleyhindeki faaliyetlerin ve bir açıdan da Amerikan Ermeni Lobisi’nin de itici gücü haline dönüşmüştür. 

Osmanlı Devleti de, ABD’deki Ermeni faaliyetlerini kontrol edebilmek için Worcester Ermeni toplumunu kontrol altında bulundurmanın önemini kavramış ve bu yönde çabalarda bulunmuştur.  

Worcester, bugün de Amerikan Ermeni toplumunun önemli merkezlerinden birini oluşturmakta ve Amerikan Ermeni toplumunu etkileyen faaliyetlerin önemli bir bölümü Worcester’den yönlendirilmektedir. 

--------------------------------------------------------------------------------

[1]  S.,Hagopian, “The Armenian Community of Providence, Rhode Island, up to 1937”, (Ermenice’den tercüme eden James H. Tashjian), Hairenik, Boston, Vol. XV (8–176), (9–177), (10-l78), Haziran, Temmuz, Ağustos, 1937.

[2]  Pamela E. Apkarian-Russell, The İmages of America: Armenians of Worcester, Charleston, Great Britain: Arcadia Publishing, , 2000, s.47.

[3]  Margaret B DiCanio, Memory Fragments from Armenian Genocide: A Mosaic of a Shared Heritage, Lincoln: Universe İnc., 2002, s. 84.

[4]  Robert Mirak, Torn Between Two Lands: Armenians in America 1890 to World War I, Cambridge: Harvard University Press, 1983, s. 41.

[5]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s. 91–92.

[6]  Aynı şekilde, Türkler ve Yunanlıların pansiyonlarında da yalnız erkekler yaşardı. Bir görevlinin raporuna göre; yedi odalı bir evde gündüz 14 kişinin, saat 15.00 de 16 kişinin ve gece de 17 kişinin yaşadığı tespit edilmiştir. Kışın bu sayı daha da artmıştır. Edith Abbott, Immigration:Select documents and Case Records, Chicago: The University of Chicago Press, 1924, s. 530 – 531.

[7] Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s. 96.

[8] Yunanlılar genellikle lokanta veya kahvehanede yemek yerdi. Türkler ise genellikle yatak kullanmazdı. Edith Abbott, Immigration ..., s. 530 – 531; Oshagan Minassian “A History of the Armenian Holy Apostolic Orthodox Church in the United States (1888–1944)”, yayımlanmamiş doktora tezi., Boston University School of Theology, 1974, s. 58.

[9]   Margaret B. DiCiano, Memory Fragments..., s. 2.

[10]  Dennis Papazian, “Armenians in America” Het Christelijk Oosten, 52, No. 3–4, 2000.

[11]  Margaret B. DiCanio, Memory Fragments..., s. 85.

[12] George Byron Kooshian, Jr., ”the Armenian Immigrant Community of California: 1880–1935”, yayımlanmamış doktora tezi, Los Angeles: University Of California, s. 91–92.

[13]  George Byron Kooshian, Jr., the Armenian …, s. 88–89.

[14]  Margaret B. DiCanio, Memory Fragments..., s. 85.

[15]  BOA. HR. SYS. Dos. 2823, No. 15.

[16]  http://www.churcharmenia.com/news_2002/armenian_parish.html, 17.09.2005.

[17]  George Byron Kooshian Jr. the Armenian …, s. 87.

[18] Vahan H. Tootikian, ., “Armenian Congregationalists Flee from Genocide and Find a Home in the U.S.”, 25.04.2005, http://www.ucc.org/aboutus/histories/chap4.htm.; Margaret B. DiCanio, Memory Fragments..., s. 85.

[19] Vahan H. Tootikian, Armenian Congregationalists...

[20] Karl Vartan Avakian, “The Armenian Evangelical Church 1846 – 1996 A Historical Overview”, 23.01.2005, http://www. cacc-sf.org/c-aehistory.htm.

[21]  Vahan H. Tootikian, Armenian Congregationalists...

[22]  George Byron Kooshian Jr. the Armenian …, s. 80, Margaret B. DiCanio, Memory Fragments..., s. 86–87.

[23]  “The Old Mill of Hop Brook”, 12.06.2005,  http://www.armeno.com/store/documents/armenomill.pdf.

[24]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s.96.

[25]  Pamela E. Apkarian-Russell, s.104.

[26]  Pamela E. Pamela E. Apkarian-Russell, s.107.

[27]  http://www.rootsweb.com/~illake/ethnic.html, 25.02.2005.

[28]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of...,  s. 108,128.

[29]  Oshagan Minassian  A History of …, s. 50.

[30]  Margaret B. DiCanio, Memory Fragments..., s. 86.

[31]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s.98.

[32]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s.108.

[33]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s.92.

[34]  Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 26, Belge No. 31.

[35]  Margaret B. DiCanio Memory Fragments..., s. 86.

[36] BOA. HR. SYS. Dos. 2823, No. 15.

[37]  BOA. Y. A. HUS. Dos. 238, No. 53; Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 8, Belge No. 133, 137.

[38]  BOA. HR. SYS. Dos. 2735, No. 29; Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 9, Belge No. 121; Cilt 10, Belge No. 57; Bazı Müslümanların da din değiştirerek misyoner mektuplarıyla ABD’ye gittiklerini bildirmiştir.

[39]  BOA. HR. SYS. Dos. 69, No. 13.

[40]  Söz konusu dilekçe ile ilgili BOA’da bir bilgiye ulaşılamamıştır.

[41]  George Byron Kooshian Jr. the Armenian …, s. 128–130.

[42] Haluk Selvi, “Amerika Birleşik Devletleri’nde Ermeni Faaliyetler (1892–1896)”, Ermeni Araştırmaları: 1. Türkiye Kongresi Bildirileri, III. Cilt, Ankara: ASAM Ermeni Araştırmaları Enstitüsü Yay. 2003, s. 27–37.

[43] BOA. HR. SYS. Dos. 2851, No. 14; 8 Mart 1893 tarihli bir yazıda da ermeni göçmenlerin Müslüman göçmenlere kötü davrandığı bildirilmiştir. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 11, Belge No. 154.

[44]  Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 16, Belge No. 10.

[45]  BOA. HR. SYS. Dos. 2853, No. 3.

[46]  BOA. MV. Dos. 82, No. 86.

[47]  BOA. HR. SYS. Dos. 2735, No. 43.

[48]  BOA. HR. SYS. Dos. 2735, No. 44.

[49]  BOA. HR. SYS. Dos. 2735, No. 40; Mehmet Şükrü Efendi isminde bir Türk, Eleşkirt’te Gegham isimli bir Ermeniye Türkçe öğretmiş ve kendisi de Ermenice öğrenmiştir. Ermeni okullarında Türkçe öğretmenliği yaparken Çevirme köyünde sağlığı pekiyi olmayan Harput Amerikan Koleji öğrencisi Karekin Chitjian ile karşılaşmıştır. İkisi iyi arkadaş olmuşlar ve bir gün Chitjian ile aralarında şöyle bir konuşma geçmiştir.

-          Daha fazla Müslüman kalmak istemiyorsan kendine bütün Hıristiyanlar gibi ikinci bir isim almalısın

-          O zaman Abrahamian olarak çağırılmak isterim. Çünkü ben İbrahim’in oğluyum.

-          Hayır, sen beden olarak İbrahim’in oğlusun, ruh olarak İncil’in oğlusun. Bundan dolayı Aveteranian (İncil’in oğlu) olarak çağırılacaksın.

Aveteranian (Mehmet Şükrü Efendi) Rusya, İsveç, Çin, Almanya ve Bulgaristan’da misyoner olarak çalıştı. 1918 yılında German Orient Mission’dan ayrılarak Richard Shafer ile Potsdam’da Dr. Lepsius’un misyonuna katıdı ve 1919 yılında öldü.

Karekin Chitjian, Harput’ta eğitimini tamamladıktan sonra vaiz olarak bir köye gönderildi. Orada bulunduğu zaman içinde politikaya merak sardı ve Türklerden nefret etmeye başladı. Karısı ve çocuklarını geride bırakarak Amerika’ya kaçtı. Amerika’da Armenian Evangelical kilisesinde vaizliğe başladı. Ermenileri bir arada tutmak için “Voice from the Homeland” adıyla bir dergi çıkarmaya başladı. Amerika’da 20 yıl çalıştıktan sonra Londra’da devrimci Ermeni komitesi toplantısına katıldı. Liberal bir Ermeni toplumunun oyunlarla, düzenbazlıkla ve yanlışlıklarla başarılayacağını sadece barışçıl olarak başarılabileceğini savundu. Çoğunluğun desteğini alarak Dünyada Ermenilerin yaşadığı ülkelere giderek oralardaki Erenilere anlatmasına karar verildi. Bir devrimci Ermeni gazeteci onu insanlık düşmanlığı ile suçladı. İlk olarak Avrupa gezisine çıktı. Bulgaristan’a gitti. Şumnu da Aveteranian ile görüştü. Aveteranian kendisine tehlikede olduğunu, politik partilerle mücadeleyi bırakmasını ve vaiz olarak insanlara hizmet etmesini tavsiye etti. Chitjian, Tiflis’te vereceği konferanstan sonra işine döneceğini söylemiş ancak Odesa’da Ermeni devrimcileri tarafından öldürülmüştür. John Aveteranian, Richard Shafer, John Richard, A Muslim Who Became a Christian, Hartford, England: Autors Online Ltd., 2002, s. 43–46.

[50]  BOA. HR. SYS. Dos. 2739, No. 22.

[51]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 35.

[52]  BOA. HR. SYS. Dos. 2735, No. 36.

[53]  Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 26, Belge No. 31.

[54]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 43.

[55]  BOA. HR.  SYS. Dos. 2855, No. 68.

[56]  BOA. HR. SYS. Dos. 2850, No. 4.

[57]  BOA. HR. SYS. Dos. 2850, No. 3.

[58]  BOA. HR. SYS. Dos. 2838, No. 41.

[59]  BOA. HR. SYS. Dos. 2834, no. 27.

[60]  BOA. HR. SYS. Dos. 2850, No. 22.

[61]  BOA. HR. SYS. Dos. 2834, No. 47.

[62]  Pamela E. Apkarian-Russell, The Images of..., s.116.

[63]  BOA. HR. SYS. Dos. 2859, No. 15.

[64]  Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Cilt 16, Belge No. 18; Konu hakkında ayrıca bilgi için bkz. Bilal N. Şimşir, ”Washington’da Osmanlı Elçisi Alexandre Mavroyeni Bey ve Ermeni Gailesi”, Ermeni Araştırmaları, Sayı 4, Ankara, Aralık 201-Ocak 2002; Bilal N. Şimşir, Ermeni Meselesi 1774–2005, 2. Basım, Ankara: Bilgi Yay., 2005.

[65]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 35; Belgede raporların Osmanlıca özetleri bulunmaktadır.

[66]  BOA. HR. SYS. Dos. 2739, No. 22; raporlar İngilizcedir.

[67]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 35.

[68]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 42.

[69]  BOA. HR. SYS. Dos. 2855, No. 68.