Fransýz Arþiv Belgeleri Iþýðýnda Doðu Lejyonu'nun Kuruluþu ve Faaliyetleri (Nisan 1918-Aralýk 1918)

Öz: Bu makale Doðu Lejyonu’nun kuruluþu ve faaliyetleri ile ilgili olarak kaleme alýnan bir dizi makalenin beþincisidir ve 1918 yýlýnýn Nisan ayýndan Aralýk ayýna kadar geçen dönemde Doðu Lejyonu ile ilgili geliþmeleri ortaya koymayý amaçlamaktadýr. Bu çerçevede makalede ilk olarak Fransa’daki Suriye Merkez Komitesi’nin (Comité Central Syrien) Baþkaný Dr. Cesar Lakah’ýn Güney Amerika’da gerçekleþtirmiþ olduðu propaganda faaliyetleri ve gönüllü toplama süreci hakkýnda yazdýðý rapor incelenmiþtir. Bunu Birinci Dünya Savaþý’nýn sona ermekte olduðu bu dönemde gerek Ýtilaf gerekse Ýttifak Devletleri’nin ordularýndan kaçan veya ayrýlan Ermeni ve Suriyeli askerlerin durumlarýnýn incelendiði ikinci bölüm takip etmektedir. Makalenin üçüncü ve son bölümünde ise Doðu Lejyonu’nun genel durumu, Osmanlý ordularýnýn Filistin ve Suriye cephelerindeki yenilgileri ve geri çekiliþleri ile Ermeni birliklerinin bu bölgelere sevk edilmesine iliþkin belgeler incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler: Doðu Lejyonu, Güney Amerika, Dr. Cesar Lakah, kaçak askerler, Suriye-Filistin cephesi. 

Abstract: This article is the fifth one of a series of articles regarding the establishment and activities of the Eastern Legion and intends to examine the developments regarding the Legion between April 1918 and December 1918. Within this framework, first of all, a report sent by Dr. Cesar Lakah, the president of the Central Syrian Committee (Comité Central Syrien), which analyzes the propaganda activities and recruitment procedures in South American continent, is examined. This is followed by a second chapter on the situation of the soldiers who deserted the armies of Allied or Entente Powers and who wished to join the Eastern Legion. Finally in the third chapter, the general situation of the Eastern Legion, the retreat of the Ottoman troops from the Syrian-Palestinian front and transfer of some troops of the Legion to this region are covered. 

Key Words: Eastern Legion, Southern America, Dr. Cesar Lakah, Soldiers who deserted their armies, Syrian-Palestinian front.

Giriþ 

Bir önceki makalede 1917 yýlýnýn Kasým ayýndan 1918 yýlýnýn Nisan ayýna kadar geçen süre zarfýnda Doðu Lejyonu’nun yapýsal dönüþümü incelenmiþ ve bu dönemde Lejyonun halen saldýrýya hazýr bir birlik imajý vermekten uzak olduðuna iþaret edilmiþti. Bunun en önemli nedenleri Lejyonun gönüllü toplama ve askere alým süreçlerinde yaþanan aksaklýklar, kurumsal yapýnýn yeterince geliþtirilememiþ olmasý ve Lejyonu oluþturan iki ana topluluðun, yani Ermeni ve Suriyeli/Lübnanlý Hýristiyan Araplarýn kendi aralarýnda yaþadýklarý çatýþmalardý. Yine bu dönemde Lejyona özellikle Ermeni toplumunun kanaat önderleri arasýnda sayýlabilecek bazý önemli isimler katýlmak istemiþ, bu durum Savaþ Bakanlýðý ve Dýþiþleri Bakanlýðý arasýnda bir dizi yazýþmanýn konusu olmuþtu.  

Bu makalede ise ilk olarak Fransa’nýn Güney Amerika kýtasýna gönüllü toplamak üzere gönderdiði Fransa’daki Suriye Merkez Komitesi’nin (Comité Central Syrien) Baþkaný Dr. Cesar Lakah’ýn Güney Amerika’da gerçekleþtirmiþ olduðu propaganda faaliyetleri ve gönüllü toplama süreci hakkýnda yazdýðý rapor incelenecektir. Bu raporunda Lakah hangi ülkelerde ne tür faaliyetlerde bulunduðunu, bu süreçte yaþadýðý zorluklarý ve propaganda faaliyetlerinin sonuçlarýný deðerlendirmektedir. Bu raporun analizi Güney Amerika’da yaþayan Hýristiyan Araplarýn durumlarýný ortaya koymasý açýsýndan da önemlidir.  

Makalenin ikinci bölümü ise genel olarak incelenen dönemde Doðu Lejyonu’na yeni katýlýmlar üzerinde durmaktadýr. Bu çerçevede Birinci Dünya Savaþý’nýn sona ermekte olduðu bu dönemde gerek Ýtilaf gerekse Ýttifak Devletleri’nin ordularýndan kaçan veya ayrýlan Ermeni ve Suriyelilerin Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere Fransýz diplomatik temsilcilerine baþvurmuþlardýr; bu kaçak askerlerin durumu Dýþiþleri Bakanlýðý ile Savaþ Bakanlýðý arasýnda bir dizi yazýþmanýn konusu olmuþtur.  

Makalenin üçüncü ve son bölümünde ise Doðu Lejyonu’nun genel durumu, Osmanlý ordularýnýn Filistin ve Suriye cephelerindeki yenilgileri ve geri çekiliþleri ile Ermeni birliklerinin bu bölgelere sevk edilmesine iliþkin belgeler incelenmektedir. Diðer bir deyiþle Doðu Lejyonu artýk tarihi misyonuna baþlamýþ ve Güney Anadolu ve Suriye bölgesinde konuþlandýrýlmýþtýr. Özellikle Mondros mütarekesinin ardýndan 1918 yýlýnýn Aralýk ayýndan itibaren Güney ve Güneydoðu Anadolu’da Doðu Lejyonu’nun faaliyetleri baþlayacaktýr. Ancak bu bir sonraki makalenin konusunu teþkil edecektir. 

Bu serinin diðer makalelerinde olduðu gibi bu makale de Fransýz Devlet Arþivleri’nden temin edilen belgelere dayandýrýlmaktadýr. Bu belgeler otantik arþiv belgeleri olup, gerek dönemin genel havasýný yansýtmasý, gerekse Fransýzlarýn Ermenileri ve Suriyeleri nasýl algýladýklarýný ortaya koymasý açýsýndan son derece önemlidir. Bu belgeler son derece tarafsýz bir biçimde akademik bir üslup ve sosyal bilim metodolojisi kullanýlarak incelenmiþ ve sonuçlarý büyük ölçüde yorumsuz bir biçimde makalede yer almýþtýr. Ermeni sorunu üzerine gerek Batý’da gerekse Türkiye’de yazýlan birçok eserde maalesef bilimsellik ve tarafsýzlýk geri plana atýlmakta bu da konunun tüm boyutlarýyla analiz edilmesini imkânsýz hale getirmektedir. Bu önemli problemden mümkün olduðunca uzaklaþabilmek için arþiv belgeleri ilk elden kaynaklar olmasý sebebiyle araþtýrmacýya temel malzemeyi saðlamaktadýr. Kýsacasý bu makalede de yalnýzca bu temel malzemeden yararlanýlmýþ ve Doðu Lejyonu’nu ile ilgili 1918 Nisan’ýndan ayný yýlýn Aralýk ayýna kadar geçen dönemde yaþanan geliþmeler sosyal bilim metodolojisinin izin verdiði ölçüde tarafsýz bir biçimde ortaya konmuþtur. 

1.      Dr. Cesar Lakah’ýn Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðýna Sunduðu Rapor 

Daha önceki çalýþmalarda Fransa’nýn Doðu Lejyonuna gönüllü temin edebilmek için Kuzey ve Güney Amerika’ya Ermeni ve Suriyeli yetkililerden, özellikle de Fransa’da örgütlenen Ermeni ve Suriyeli[1] Komitelerin üst düzey isimlerinden oluþan iki delegasyon gönderdiðini vurgulamýþtýk. Bu delegasyonlar gönüllü toplamak üzere Kuzey ve Güney Amerika içlerine hareket ederek daðýnýk halde yaþayan Ermeni ve Suriyeli topluluklarýný aktif hale getirmeyi amaçlamaktaydýlar; ancak çeþitli sorunlar nedeniyle bunda istenilen ölçüde baþarýlý olamamýþlardý. Zaten delegasyonlar bir süre sonra geri döndüler; ancak Yeni Dünya’dan gönüllü sevkýyatý uzun bir süre daha devam etti.  

Ýþte bu makalede öncelikle Güney Amerika’ya gönderilen Suriye delegasyonunun baþýndaki isim olan Dr. Cesar Lakah’ýn 14 Nisan 1918 tarihinde kaleme aldýðý ve doðrudan doðruya dönemin Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a yolladýðý rapor mahiyetindeki uzun bir mektubunu[2] inceleyeceðiz.  

Dr. Lakah ilk olarak Güney Amerika’ya vardýðýnda mevcut durumun nasýl olduðunu yorumlamakla iþe baþlamaktadýr. Buna göre, Cemil Merdam Bey ile Güney Amerika’ya vardýklarýnda amaçlarý bu bölgede yaþayan Suriye ve Lübnan kökenli topluluklarý “kendi ülkelerini Türk boyunduruðundan kurtarmalarýna katkýda bulunmak” (contribuer à libérer leur pays du joug Turc) üzere Fransa yanýnda çarpýþmaya davet etmekti.[3] Bunun için Suriyeli ve Lübnanlýlarýn yoðun olarak yaþadýklarý Bahia, Rio de Janeiro, Sao Paulo, Juis de Fora, San Joa del Rey, Oleviera, Bello Horisonte, Porto Alégre gibi birçok Güney Amerika kentini ziyaret etmiþlerdi. Buralarda özellikle Brezilya, Uruguay, Arjantin gibi Güney Amerika ülkelerinin, Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Osmanlý Devleti’nin yanýnda ve Fransa’nýn karþýsýnda savaþan Almanya ile iliþkilerini kesmelerinin ardýndan kurulmuþ olan bazý yerel komitelerle karþýlaþmýþlardýr. Ancak bu komiteler birbirinden habersiz olarak faaliyet göstermekteydiler ve aralarýnda bir bað bulunmamaktaydý. Dr. Lakah Paris’ten ayrýlýrken böyle bir durumla karþýlaþacaklarýný düþünmediklerini açýkça belirtmekteydi. Dolayýsýyla yapýlacak ilk iþ Fransa’nýn Rio de Janeiro’daki Ortaelçisi Claudel’in de yardýmlarýyla bütün bu daðýnýk komitelerin faaliyetlerini koordine edecek bir Ýdari Komite (Comité Directeur) oluþturmaktý.[4] 

Dr. Lakah’a göre böyle bir komitenin oluþturulmasý çok zorlu bir süreç sonucunda olmuþtu; zira birbirinden habersiz ve ortak bir paydada birleþmeyi fazlaca arzu etmeyen daðýnýk komiteleri bir araya getirmek hiç de kolay deðildi. Bu ülkelerde iþlerin yürümesi Avrupa’da görülmemiþ bir yavaþlýkta olmaktaydý (…les affaires dans ce pays se traitent avec une lenteur inconnue en Europe).[5] Ayrýca Almanya savaþý kaybediyor olmasýna raðmen Güney Amerika’da halen oldukça etkiliydi ve birçok Güney Amerika gazetesini propaganda amacýyla maddi olarak da destekliyordu. Buna karþýlýk Dr. Lakah ve Cemil Merdam Bey de Arapça ve özellikle Brezilya’da konuþulmakta olan Portekizce çeþitli ilan ve broþürler bastýrmýþlar ve Suriyelileri Fransa yanýnda gönüllü olarak çarpýþmaya davet eden bu broþürleri gittikleri yerlerde daðýtmaya çalýþmýþlardýr.[6]  

Bu arada Ýdari Komite Güney Amerika’nýn çeþitli kentlerinde alt komiteler kurmak üzere delegeler göndermeye baþlamýþtýr. Bu süreçte bölgedeki Fransýz Ortaelçisi, konsoloslar ve diðer diplomatik yetkililer bu delegelerin iþlerini kolaylaþtýracak tedbirler almýþlardýr. Bu tedbirler içerisinde en dikkat çekeni ise isteyen tüm Lübnanlý ve Suriyelilerin Claudel’in giriþimi ile Fransýz korumasý altýna alýnmasýdýr.[7] Lakah’a göre eðer tüm bu tedbirler Suriyelileri yeterince harekete geçirmezse, Türk boyunduruðu altýnda ezilmeleri onlarý harekete geçirecektir. Zaten Lakah çabalarýnýn maddi sonuçlarýndan ziyade manevi sonuçlarýný vurgulamaktadýr. Buna göre Suriyelilerin uzun yýllardýr uykuda olan vatanseverlik hisleri uyandýrýlmýþtýr (…nous avons réveillé le sentiment de patriotisme, endormi par de longues années…).[8] Bundan da önemlisi bu vatanseverlik hislerinin Fransa’ya baðlýlýk hisleriyle bütünleþtirilmesi de saðlanmýþtýr. Diðer bir deyiþle, Suriyeliler artýk baðýmsýz ve özgür bir devlete sahip olma hayali içindedirler; ancak tek bir þartla, Fransýz himayesinde olmak þartýyla (sous l’égide de la France)[9]. Bir baþka ülkenin himayesinde nasýl baðýmsýz ve özgür bir devlet kurulacaðý ise Dr. Lakah’ýn raporunda belirtilmemektedir. 

Dr. Lakah bundan sonra Güney Amerika’da yaþayan Suriyeli topluluklarýn aslýnda Fransa için yalnýzca askeri deðil ticari bir önem de taþýdýðýný vurgulamaktadýr. Buna göre, bu topluluklar Fransa’nýn Güney Amerika ticaretinin aracý ajanlarý olabilirler ve özellikle bölgedeki Alman ekonomik nüfuzuna karþý Fransýz ekonomik nüfuzunu güçlendirmek için kullanýlabilirler.  

Brezilya’da yürüttükleri çalýþmalarýn ardýndan Lakah Uruguay’a geçmiþtir. Lakah’a göre Uruguay’da bulunan Suriye-Lübnan topluluklarý kendilerine o güne kadar karþýlaþtýklarý en sýcak karþýlamayý göstermiþlerdir. Lakah Uruguay’daki koloniden övgüyle söz etmektedir; zira bu koloninin anavatanla irtibatý, dolayýsýyla da hem vatanseverlik hem de Fransýz yanlýsý duygularý daha geliþmiþ durumdadýr.[10] 

Uruguay’dan sonraki durak ise Arjantin’dir. Ancak Uruguay’ýn aksine Arjantin Suriye delegasyonu için tam bir hayal kýrýklýðý yaratmýþtýr. Zira bölgede yaþayan Suriyeliler hem heterojen hem de bölünmüþ bir topluluktur. Ancak Dr. Lakah’ý asýl hayal kýrýklýðýna uðratan þey, kendisi de Suriye kökenli olan Emir Emin Arslan’ýn Buenos Aires’te Osmanlý Devleti konsolosu olarak görev yapmasýdýr. Emir Emin Arslan özellikle Almanlarýn maddi desteði altýnda Arapça ve Ýspanyolca gazetelerin (Bandera Ottomane, Argentina, El Sol) yayýnlanmasýna destek olmaktadýr. Ayrýca Arjantin toplumunda da güçlü bir Fransýz yanlýsý hava bulunmamaktadýr. Bütün bu faktörler bir araya geldiðinde Dr. Lakah Arjantin konusundaki ümitsizliðini vurgulamakta, hatta Arjantinlileri ‘kendini beðenmiþ’ ve ‘egoist’ sýfatlarý ile tanýmlamaktadýr. Lakah’a göre Arjantinlilerin bu özellikleri ülkede yaþayan bazý Suriyelilere de sirayet etmiþtir.[11]  

Lakah’ýn raporunda belirtilenlere göre Brezilya ve Uruguay’ýn aksine Buenos Aires’te yalnýzca bir yerel komite bulunmaktadýr. Lübnan Birliði (l’Union Libanais) adlý bu komitenin amacý baðýmsýz ve toprak bütünlüðünü haiz bir Lübnan devleti yaratmaktýr. Lakah derhal Komite üyeleriyle görüþerek orada bulunma nedenlerini açýklamýþlar ve Komite’nin Fransa’ya desteðini talep etmiþlerdir. Komite üyeleri ise verdikleri cevapta Lübnan’ýn tam baðýmsýz bir devlet olmasýný istediklerini vurgulamýþlardýr. Bunun üzerine Lakah Fransa’nýn Lübnan ve Suriye’ye olabilecek en liberal rejimi saðlayacaðý (…la France avait promis de donner au Liban et à la Syrie le régime le plus libéral possible) sözünü verdiðini belirtmiþ[12], Fransa’nýn sözüne sadýk kalacaðýný vurgulamýþ, ancak kendi ülkelerinin baðýmsýzlýðý için Komite’nin de bazý sorumluluklarý yerine getirmesi gerektiðini dile getirmiþtir. Diðer bir deyiþle, Lakah tam baðýmsýzlýk seçeneðini vurgulamaktan kaçýnmýþ, bunun yerine dolaylý olarak baðýmsýzlýk için ne kadar mücadele edilirse edilsin sonuçta kurulacak olan Lübnan devletinin baðýmsýzlýðýnýn derecesinin Fransa’nýn takdirinde olduðunu ifade etmiþtir.  

Bu dolaylý ima Komite’nin bu çaðrýya yönelik kesin bir tavýr almasýný engellemiþtir. Buna göre Komite gönüllü gönderebileceklerini ifade etmiþ, ancak savaþtan sonra tam baðýmsýz bir Lübnan Devleti kurulmasý konusunda Fransa’nýn kendilerine resmi bir açýklama yapmasýný talep etmiþtir.[13] Komite’nin bu cevabý Arjantin’de yaþayan Lübnanlý topluluðunun özellikle Osmanlý Devleti’ne sýcak bakan yayýnlar yapan gazeteler vasýtasýyla daha dikkatli bir tutum izlediklerini ve Fransa’ya destek olmak istemekle beraber, Fransa’nýn niyetleri konusunda þüpheleri olduðunu göstermektedir. 

Dr. Lakah ise Komite’nin bu talebini içeren mektuba oldukça sert bir yanýt vermiþ ve Brezilya ve Uruguay’da yaptýklarý bunca çalýþma ve bu ülkelerde bulunan Fransýz yetkililerin açýklamalarýndan sonra Fransa hakkýnda bu derece þüphelerin olmasýný esefle ve acýyla karþýladýklarýný belirtmiþtir. Fransa’nýn Lübnan’ý “barbarlarýn boyunduruðundan kurtarmak” (…libérer du joug des barbares) ve bu ülkeye özgürlük ve baðýmsýzlýk vermek niyetinde olduðunu bir kez daha vurgulamýþtýr. Ancak bunun ötesinde Lübnan Birliði Komitesi’nin istediði türde bir garanti verememiþtir.[14] Dr. Lakah bütün bu zorluklara raðmen Buenos Aires’te Ýdari Komite’ye baðlý bir alt komite kurduklarýný belirtmektedir. Bu komite Arjantin’den gelecek olan gönüllülerin iþlemleri iþe ilgilenecek ve bunlarýn sevkýyatýný yürütecektir.  

Dr. Lakah Arjantin’den Þili’ye geçmiþ ve burada Arjantin’de yaþadýðý hayal kýrýklýðýný bir nebze giderebilmiþtir. Zira Þili’de Arjantin’in aksine Filistinliler, Lübnanlýlar ve Suriyeliler tarafýndan kurulan birçok yerel komite mevcuttur ve bu komiteler iþbirliðine oldukça yatkýndýr. Burada yaþayan Ortadoðulu topluluklar Alman propagandasý ve Alman bankalarýnýn maddi desteklerine raðmen Fransa’ya daha yakýndýrlar.[15]  

Dr. Lakah Güney Amerika’da gerçekleþtirdiði bu faaliyetleri özetledikten sonra, Dýþiþleri Bakaný Pichon’a neler yapýlmasý gerektiði konusunda önerilerde bulunmaktadýr. Buna göre yapýlmasý gerekenler þunlardýr[16]: 

Güney Amerika’daki Suriye ve Lübnan komitelerini desteklemek üzere koordinasyonu saðlayacak kurumsal alt yapýnýn güçlendirilmesi.
Güney Amerika’da bulunan Fransýz diplomatik temsilciliklerine gönüllü toplama sürecinin daha etkin bir biçimde yürütülmesini saðlamak üzere yeni talimatlar gönderilmesi
Bölgeye çok daha aktif bir biçimde çalýþabilecek Fransýz diplomatik temsilcileri gönderilmesi (Dr. Lakah her ne kadar bölgedeki Fransýz diplomatik temsilcilerinin yardýmlarýndan bahsetse de, diðer taraftan bunlarýn yeterince aktif olmadýðýndan þikâyet etmektedir. Bunda daha önceki çalýþmalarda da belirttiðimiz üzere Dr. Lakah’ýn faaliyetlerinden duyduklarý rahatsýzlýklarý dile getiren bazý diplomatlarýn da payý olduðu söylenebilir.)
Gönüllü toplama sürecinin hýzlandýrýlmasý için gereken tedbirlerin alýnmasý gönüllü sevkýyatýnýn süresinin kýsaltýlmasý bu konuyla ilgili prosedürlerin hafifletilmesi.
Özellikle Almanya’nýn maddi desteði altýnda Alman yanlýsý yayýn yapan gazetelerle mücadelenin daha etkin bir biçimde yürütülmesinin saðlanmasý.  

Kýsacasý, Dr. Lakah bu raporunda Fransýz yetkililere Güney Amerika’da gerçekleþtirmiþ olduðu faaliyetleri detaylý bir biçimde anlatmýþ ve yapýlmasý gerekenleri madde madde sýralamýþtýr. Aslýnda Fransa Güney Amerika’dan gelen gönüllülerin, özellikle de Suriyeli gönüllülerin askeri kalitesinin düþüklüðünden yakýnmakta ve birçok gönüllünün de elveriþsiz saðlýk koþullarý nedeniyle boþu boþuna gönderilmesinden þikâyet etmektedir. Lakah bu olumsuz izlenimleri ortadan kaldýrmak için Güney Amerika’da Fransa’nýn yanýnda savaþmaya hazýr olan, bunun dýþýnda bölgede Fransýz ticari çýkarlarýna hizmet edebilecek Suriyeli topluluklarýn varlýðýndan söz etmekte ve Fransa’nýn bu topluluklardan daha fazla yararlanmasýný teþvik etmektedir. Ancak bu topluluklar arasýnda bir fikir birliði oluþtuðunu söylemek son derece zordur; hatta Arjantin örneðinde olduðu gibi bazý topluluklar Fransa’nýn gerçekten de Suriye veya Lübnan’ýn tam baðýmsýz devletler olarak sahneye çýkmasýný isteyip istemediði konusunda son derece þüphecidir. Sonuç olarak bu rapor Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Güney Amerika’da yürütülen propaganda faaliyetlerini göstermesi açýsýndan son derece ilginç bir arþiv belgesidir. 

2.      Doðu Lejyonu’na Yeni Katýlýmlar: Kaçak Askerler Meselesi 

Bu makalede incelenen dönemde gönüllü toplama konusunda ilginç bir geliþme Birinci Dünya Savaþý’nýn artýk bir sona doðru ilerlemesi ve Alman yenilgisinin kesinleþmeye baþlamasý üzerine gerek Ýtilaf gerekse Ýttifak Devletleri’nin ordularýndan ayrýlan veya kaçan Ermeni ve Suriyeli bazý askerlerin Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere baþvurmalarýdýr. Ýttifak Devletleri’nin ordularýndan kaçan askerlerin durumu anlaþýlabilir; Ýtilaf Devletleri ordularýndan ayrýlýp Lejyon’a katýlmak isteyenlerin ise özellikle Doðu Lejyonu lehine yapýlan propagandalardan etkilendiklerini söylemek mümkündür.  

Buna göre 17 Nisan 1918 tarihinde Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Dýþiþleri Bakaný Pichon’a gönderilen bir yazýda Selanik’teki Birleþik Ordular Kumandaný General Guillaumat’ýn gönderdiði bir þifreli telgrafta Selanik’te yaþamakta olan 32 Suriyelinin Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere baþvurduðunun belirtildiði yazmaktadýr.[17] Bunlardan 16’sý Lejyon’a katýlmak üzere Port-Said’e gönderilmiþlerdir. Selanik’ten Doðu Lejyonu’na katýlým ilk kez bu belge ile gündeme gelmiþtir. 

Selanik’ten yapýlan katýlýmlarýn ardýndan bir diðer talep de Ýttifak Devletleri’nden biri olan Bulgaristan’ýn ordularýndan kaçan Ermenilerden gelmiþtir. Bu Ermeniler de Doðu Lejyonu’na katýlmak istemektedirler. Konuyla ilgili olarak Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Baþbakanlýk ve Savaþ Bakanlýðý’na gönderilen bir mektupta bu gönüllülerin Lejyona katýlýmý için gereken düzenlemelerin yapýlmasý talep edilmektedir.[18] Benzer bir mektuplaþma da aslýnda Ýtilaf Devletleri tarafýnda çarpýþan Sýrp ordusundan kaçan Ermeniler için yapýlmýþtýr.[19] Bu Ermenilerle ilgili gereken hukuki düzenlemelerin yapýldýðý ise 25 Mayýs 1918 tarihinde Baþbakan ve Savaþ Bakaný Clemenceau’dan Dýþiþleri Bakaný Pichon’a gönderilen bir mektupta belirtilmiþtir.[20] 

Romanya ordusunu terk eden Ermeni kökenli iki subayýn Doðu Lejyonu’na katýlmak için talepte bulunmalarý ise bu kadar kolay kabul edilmemiþtir; zira bu subaylar sýradan erler deðil oldukça üst rütbeli subaylardýr. Bu tereddüt Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa ile Dýþiþleri ve Savaþ Bakanlýklarý arasýnda bir dizi yazýþmanýn konusu olmuþtur. Buna göre 13 Haziran 1918 tarihli bir yazýþmada Baþbakan ve Savaþ Bakanlýðý Dýþiþleri Bakanlýðý’na Ermeni kökenli Romanya vatandaþý olup Ermeni ordusunda görev yapmakta olan iki subayýn Doðu Lejyonu’na katýlmak istediðini haber vermektedir.[21] Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi (Comité Central des Volontaires Arméniens) Baþkaný Sevadjian tarafýndan yapýlan bir incelemede adlarýnýn Luca Mihelcea ve Bogdan Demetrius olduðu belirtilen bu subaylarýn aslýnda hava subayý olduklarý anlaþýlmýþ, ancak Doðu Lejyonu’nda havacýlýk ile ilgili bir birim olmadýðýndan piyade birimlerinde görevlendirilmeleri tavsiye edilmiþtir.[22] 

Doðu Lejyonu’na bir diðer katýlým talebi de 1916 yýlýnýn Ocak ayýnda Osmanlý ordusundan kaçýp Ýngiltere’ye sýðýnan Deir el-Kamarlý 31 yaþýndaki Lübnanlý bir doktordur. Fransa’nýn Basra’daki temsilcisi Roux bu talebe nasýl bir cevap verileceði hususunu Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan sormuþtur.[23] 

30 Temmuz’da Baþbakan ve Savaþ Bakaný Clemenceau’dan Dýþiþleri Bakaný Pichon’a gönderilen bir mektupta Ermeni Gönüllüleri Merkez Komitesi Baþkaný Sevadjian’ýn yeni bir projesinden söz edilmektedir.[24] Buna göre Sevadjian Bulgar esir kamplarýna ve Bulgaristan ordusunu terk eden askerlerden oluþturulan iþçi taburlarýna Ermeni ileri gelenlerinden oluþturulacak bir heyet gönderilmesini ve Ermeni kökenli savaþ esirleri varsa bunlardan iþe yarar durumda olanlarýn Doðu Lejyonu’na gönüllü olarak kaydedilmesini önermektedir. 6 Aðustos’ta Savaþ Bakanlýðý’ndan ilgili birliklere gönderilen bir yazýda Bulgar esir kamplarýna ve Bulgaristan ordusunu terk eden askerlerden oluþturulan iþçi taburlarýna gönderilecek heyetin Marsilya Ermeni Piskoposu, Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi Baþkaný Sevadjian, Marsilya Ermeni Delegesi Sahadjian ve Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi Sekreteri Bochnakian tarafýndan oluþturulduðu bildirilmektedir.[25]  

Daha önceki makalelerimizde Amerika Birleþik Devletleri’nde Ermeni gönüllüler toplama konusunun oldukça yavaþ ve zor yürüdüðünü, bunun en temel nedeninin de ABD yetkili makamlarýnýn Fransýzlarla bu konuda iþbirliðine yeterince yanaþmadýklarý olduðunu belirtmiþtik. ABD ile Fransa arasýnda Ermeni gönüllüler konusundaki bu iþbirliði eksikliði bu makalede incelediðimiz dönemde de sürmektedir. Bogos Nubar Paþa tarafýndan 10 Aðustos tarihinde Jean Gout’a yazýlan bir mektupta ABD ordusunda dört-beþ bin civarýnda Ermeni kökenli asker bulunduðu, ancak ABD’nin bunlarý Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere serbest býrakmadýðýný belirtmektedir.[26] Bunun da en temel nedeni ABD’nin Osmanlý Devleti’ne karþý resmen savaþ ilan etmemesidir. Bu durum Fransa’nýn Washington Büyükelçisi Jean-Jules Jusserand’ýn Dýþiþleri Bakanlýðý’na göndermiþ olduðu þifreli bir telgrafta da belirtilmektedir. Buna göre Jusserand bizzat ABD Dýþiþleri Bakaný ile konuþmuþ ancak Bakan Ermeni kökenli askerlerin Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere serbest býrakýlamayacaðýný bir kez daha ifade etmiþtir.[27] 

11 Eylül’de Jean Gout bu defa Paris’te bulunan ve Suriyelilerden müteþekkil Doðu Komitesi’nden bir mektup almýþtýr.[28] Bu mektupta Komite’nin Fransýz-Amerikan Ýþleri Genel Komiseri (Commissaire Général des Affaires Franco-Américaines) André Tardieu ile görüþerek ABD ordusunda bulunan Suriye kökenli askerlerin de Doðu Lejyonu’na katýlmasýnýn saðlanmasý için giriþimde bulunulmasýnýn istendiði belirtilmektedir. Doðu Komitesi ayný gün André Tardieu’ya da bir mektup göndermiþ ve bu mektupta ABD’de bulunan Suriye Komitelerinin bizzat ABD Baþkaný Woodrow Wilson ve Dýþiþleri Bakaný Robert Lansing ve Baþkan’a en yakýn isimlerden biri olan Ray Stannard Baker ile görüþtüklerini ve bu isimler tarafýndan sýcak karþýlandýklarýný belirtmiþtir.[29] 

Sonuç olarak, incelenen dönemde yeni gruplarýn Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere baþvurduklarý, bunlardan bazýlarýnýn Lejyona dâhil edildikleri, ancak özellikle ABD ordusundan ayrýlarak Lejyona katýlmak isteyen askerlerin durumu ile ilgili olarak ABD ile Fransa arasýnda ciddi bir kriz yaþandýðýný söylemek mümkündür. 

3.      Doðu Lejyonu’nun Genel Durumu ve Savaþ Bölgesine Sevkýyatlarýn Baþlamasý 

Doðu Lejyonu’ndan bazý birliklerin savaþýn halen bütün þiddetiyle sürdüðü Suriye ve Filistin cephesine gönderilmesi konusu Nisan 1918 sonlarýndan itibaren Fransa Dýþiþleri Bakanlý ve Savaþ Bakanlýðý arasýnda görüþülmeye baþlanmýþtýr. Buna göre 22 Nisan 1918’de Kahire’den Georges Picot tarafýndan gönderilen bir telgrafta Picot, Filistin bölgesine savaþ koþullarý nedeniyle Avrupa’dan birlik gönderilemediðini, bunun yerine kendisinin bir önerisi olduðunu bildirmekten mutlu olduðunu belirtmektedir. Picot önerisinin Ermeni birliklerinden bazýlarýnýn bölgeye sevk edilebileceði olduðunu dile getirmektedir.[30] 

30 Nisan 1918’de ise Fransa’nýn Kahire’deki Ortaelçisi Defrance Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði telgrafta Ermeni Ulusal Birliði Mýsýr Komitesi’nin (Le Comité égyptien de l’Union nationale arménienne) kendisine gönderdiði bir telgrafý Bakanlýða iletmektedir. Telgrafýn dili ise oldukça ilginçtir. Buna göre Komite Lejyon’un durumunun giderek daha da bozulduðunu, morallerin düþtüðünü ve bu durumun düzeltilmesi için acilen bazý önlemler alýnmasý gerektiðini vurgulamýþtýr.[31] Özellikle kuruluþundan bu yana yaklaþýk iki yýl geçmiþ olmasýna raðmen Lejyon’un hala savaþa dâhil edilmemesinin bu sorunlara yol açtýðý söylenebilir. 

Lejyon’un genel durumuna iliþkin Lejyon’un kumandaný Albay Romieu tarafýndan hazýrlanan kýsa bir rapor tam da bu tarihlerde Baþbakanlýk ve Savaþ Bakanlýðý’ndan Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderilmiþtir.[32] Bu raporda genel olarak Kumandan Romieu Ermeni Ulusal Birliði Mýsýr Komitesi’nin birliklerin moralinin iyi olduðunu belirtmiþtir. Ancak Romieu’ya göre Lejyon Kýbrýs’ta çok uzun zaman beklemekten yorulmuþtur ve adadaki nüfusla herhangi bir çatýþma yaþamaktan kaçýnma konusunda Lejyon üzerinde büyük bir baský meydana gelmiþtir (Les hommes sont las d'un long séjour ici dans des conditions de milieu qui imposent une véritable compression pour éviter tout incident avec la population).[33] Romieu bu noktada dolaylý olarak Lejyon’un bir an önce sevk edilmemesi durumunda adada yaþayanlarla çatýþma içerisine girebileceði uyarýsýný yapmaktadýr. Ancak Lejyon’un harekât bölgesine sevk edilmesi de bazý sorunlarý beraberinde getirecektir.  

Bu arada Romieu’ya göre Suriyeliler ve Ermeniler arasýndaki çatýþmalar önceki dönemlere nazaran bir ölçüde azalmýþtýr; zira Suriyeliler ile bir arada bulunmak Ermeniler tarafýndan þartlarýn zorladýðý bir geçici durum olarak (un pis-aller imposé par les circonstances) deðerlendirilmektedir.[34] Romieu, ayný zamanda Mýsýr’daki Ermeni Ulusal Birliði’nden bir telgraf aldýðýný ve bu telgrafta Ermenilerin Lejyonun harekete geçmesi konusunda ýsrarcý olduðunu belirtmektedir. Kafkasya ve Karadeniz bölgesinde Ermenilerin ve Gürcülerin Türklere karþý bir direniþ hareketi organize etmekte olduklarýný ve gönüllülerin de bu harekete katýlmak için sabýrsýzlandýklarýný söyleyen Romieu Filistin’de veya Güney cephesinin diðer bölgelerinde Lejyon’un kullanýlmasýnýn yerinde olacaðýný savunmaktadýr.[35]  

1918 yýlýnýn Mayýs ayý ortalarýnda Lejyon’daki Ermenilerin savaþa dâhil olma konusundaki sabýrsýzlýklarý Port Said’deki Ýngilizler ve Fransýzlar arasýnda ciddi bir krize yol açmýþtýr. Kahire’de bulunan Laffon adlý bir Fransýz yetkilinin ‘acil’ (urgent) koduyla Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði bir telgrafta Doðu Lejyonu’na mensup bir grup Ermeni’nin Port-Said’deki kampta yaþayan aileleri ile görüþmek istedikleri belirtilmektedir.[36] Ancak kampýn Ýngiliz yetkilileri böyle bir görüþmeyi sakýncalý olarak deðerlendirerek buna izin vermemiþlerdir; zira bu görüþme sýrasýnda savaþmak için sabýrsýzlanan Ermenilerin olay çýkaracaðýndan endiþe edilmektedir. Ermenilerin yaþadýðý bu kampta hâlihazýrda bir kýpýrdanma mevcuttur ve düzeni saðlamak için 200 askerin görevlendirilmesi talep edilmiþtir (…il y a une certaine effervescence et on a demandé 200 soldats maintenir ordre). [37] Laffon’a göre Doðulu Hýristiyanlarýn karakterini ve askeri kýymetlerini bilmeyenler bu sabýrsýz tutumdan þaþkýnlýða düþebilirler; ancak bunu bilenler için bu durum bir sürpriz deðildir.[38] 

Lejyon’daki huzursuzluk en sonunda isyan ve çatýþmaya dönüþmüþtür. 18 Mayýs tarihli telgrafýnda Laffon 42 lejyonerin emirlere itaatsizlik ettiðini, bunun üzerine elli asker eþliðinde Kumandan Romieu’nun olay yerine gittiðini belirtmektedir. Romieu burada ciddi bir direniþle karþýlaþmýþ, çýkan çatýþmalarda isyancýlardan 14’ü yaralanmýþ ve biri ölmüþtür. Durum güçlükle bastýrýlmýþ, sorumlular ise hapsedilmiþtir.[39] Bunun üzerine Lejyon Ýsmailiye’ye sevk edilmiþ ve Port Said’de yalnýzca 33 lejyoner, önceki çatýþmalarda yaralanan ve tedavi altýnda bulunan 14 asker ve 19 tutuklu kalmýþtýr.[40] 

Bir taraftan bütün bu karmaþa yaþanýrken diðer taraftan Bogos Nubar Paþa 20 Temmuz’da Dýþiþleri Bakaný Pichon’a bir mektup göndermiþ ve sanki hiçbir þey yaþanmamýþ gibi Lejyon’daki Ermenilerin Fransa’ya ne kadar baðlý olduklarýný bir kez daha dile getirmiþtir.[41] Bu mektuba göre Fransa’nýn ulusal bayramý olan 14 Temmuz kutlamalarýnda Ermeni birlikleri bir geçit resmi yapmýþ ve Fransýz yetkililer bu geçit resminden Bogos Nubar Paþa’ya övgüyle bahsetmiþlerdir. Paþa bu övgülerden büyül bir mutluluk duyduðunu dile getirmektedir; zira çabalarý sonuçsuz kalmamýþ, bu Ermeni birlikleri meydana getirilebilmiþtir ve yakýnda bu birlikleri yeni birlikler izleyecektir.  

Bogos Nubar Paþa ayný zamanda kendi vatandaþlarýnýn “adanmýþlýk ruhunun ve vatanseverlik duygularýnýn” (le patriotisme et l’esprit de sacrifice de mes compatriotes) Fransýz yetkililer tarafýndan da övgüyle karþýlanmasýndan duyduðu mutluluðu da dile getirmektedir.[42] Paþa Ermeni gençlerinin oldukça ateþli olduklarýný ([t]ous ces gens sont animés), onlarý yönlendiren Fransýz bayraðý altýnda Fransa’nýn savaþ meydanlarýnda kahramanca düþtüklerini (déjà tombés glorieusement sur les champs de bataille de France - de l'ardent désir de se montrer dignes du drapeau français qui les guide) ve kanlarýnýn Ýtilaf Devletleri ordularýndan ölen askerlerin kanlarýyla karýþtýðýný (mêler leur sang à celui des soldats des Armées dans les rangs desquelles ils vont combattre) ifade eden oldukça duygusal ifadeler kaleme almýþtýr.[43] Kýsacasý Bogos Nubar bile dolaylý olarak Ermeni gençlerinin Fransýz çýkarlarý uðruna hayatlarýný kaybettiklerini ortaya koymaktadýr. Büyük Güçlerin çýkarlarýnýn, bu çýkarlarýn gerçekleþtirilmesi için kullanýlan halklar için ne kadar yýkýcý sonuçlar doðurduðunu bu satýrlarda bir kez daha görmek mümkündür. 

Filistin bölgesindeki Fransýz birliklerinin kumandaný olan Albay de Piépape’nin Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Lefévre-Pontalis’e gönderdiði 21 Eylül 1918 tarihli rapor Filistin bölgesinde Osmanlý askerleri ile Ýngiliz-Fransýz birlikleri arasýndaki çarpýþmalarý ve Osmanlýlarýn bölgeden nasýl çekildiðini göstermesi açýsýndan önemli bir arþiv belgesidir.[44] Buna göre 19 Eylül sabahý baþlayan Ýngiliz hücumu neticesinde Türk ordusu bozguna uðratýlmýþ ve bütün mühimmatý Ýngilizlerin eline geçmiþtir. Bu arada Þeria Nehri’nin doðusundaki bütün Arap kabileleri de isyan etmiþ ve Hicaz Demiryolunu birkaç noktadan kesmiþtir (A l'Est du Jourdain, toutes les tribus arabes sont en soulèvement; la voie ferrée du Hedjaz est coupée en maints endroits).[45] Bu raporu Dýþiþleri Bakaný Pichon’a gönderen Lefévre-Pontalis Bakana Lejyon ile ilgili olarak þunlarý yazmaktadýr: “Doðu Lejyonu’nun onu kurmak için harcadýðýmýz çabaya deðdiðini belirtmek ilginç. Ancak þurasý unutulmamalýdýr ki, Ýngiliz müttefiklerimiz bugüne kadar bu birliðin konuþlandýrýlmasýna þüpheyle yaklaþtýlar.” (Il est intéressant de noter que la Légion d’Orient s’est montrée digne des efforts qui ont été faits pour l’organiser. Il ne faut pas oublier, en effet, que nos alliés britanniques avaient marqué, jusqu’à présent, quelque scepticisme à l’endroit de cette troupe.)[46] 15 Ekim’de gönderilen diðer bir raporda Ýngiliz birliklerinin Humus’a ilerledikleri Lübnan’da ise kýtlýk tehdidine karþý tedbirler alýndýðý bildirilmektedir.[47]  

7 Kasým 1918’de Bogos Nubar Paþa Jean Gout’a gönderdiði bir mektupta Mezopotamya’daki Ýngiliz kuvvetlerinin komutaný General Allenby’nin kendisine þu mesajý gönderdiðini ifade etmektedir: “Tebrikleriniz için en samimi teþekkürlerimi sunarým ve vatandaþlarýnýzýn savaþta aktif rol oynamalarýndan ve zaferimize katkýda bulunmalarýndan dolayý gurur duyduðumu ifade ederim” ([je] vous remercie chaleureusement pour vos félicitations et je suis fier du fait que vos compatriotes ont pris une part active dans le combat et participé à notre victoire.)[48] 

30 Ekim 1918’de Osmanlý Devleti ile Ýtilaf Devletleri arasýnda imzalanan Mondros Mütarekesi’nin ardýndan Doðu Lejyonu’nun hukuki varlýðý ile ilgili büyük bir sorun ortaya çýkmýþtýr. Lejyonun hukuki alt yapýsýný oluþturan ve Kasým 1916’da kabul edilen yönetmeliðe göre Doðu Lejyonu “savaþ süresince ve Türkiye’ye karþý hizmet etmek üzere” (pour la durée de la Guerre et pour servir contre la Turquie) kurulmuþtur; dolayýsýyla barýþ antlaþmasýnýn yapýldýðý gün lejyonerlerin kontratlarý kadük olacaktýr (ces contrats doivent donc devenir caducs le jour de la signature de la paix).[49] Bu nedenle Clemenceau yeni bir düzenleme teklif etmektedir. Bu düzenlemeye göre Lejyon’un varlýðý devam edecek ve Lejyon Fransýz etkisi altýnda bulunan iþgal bölgelerinde kullanýlacaktýr. Bunun için gönüllüler bir veya iki yýl gibi sabit bir dönem için yeniden istihdam edileceklerdir.[50] 

22 Kasým’da Georges Picot Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði yazýda Beyrut’ta Ermeni Lejyonu’na baðlý askerler ile güvenlik güçleri arasýnda çatýþma çýktýðýný, çatýþmalarýn kim tarafýndan baþlatýldýðýnýn anlaþýlamadýðýný, ancak sonuçta iki Ermeni, bir Arap ve bir polis memurunun hayatýný kaybettiðini ve on Ermeni, on yedi sivil ile üç polis memurunun yaralandýðýný bildirmektedir.[51] Picot Ermeni Lejyonu’ndan duyduðu sýkýntýyý þu kelimelerle ifade etmektedir: “Bu olay Baþkomutanýn bu birliði mümkün olan en kýsa zamanda kuzeye doðru gönderme kararýnýn doðruluðunu ortaya koymuþtur” (Cet incident a confirmé le commandant en chef dans sa décision de faire partir le plus tôt possible ce régiment pour le Nord)[52]. 

Sonuç 

Bu makalede 1918 yýlýnýn Nisan ayýndan Aralýk ayýna kadar geçen süreçte Doðu Lejyonu ile ilgili yaþanan geliþmeler özetlenmiþtir. Bu çerçevede öncelikle Güney Amerika’daki Hýristiyan Araplarýn durumu oldukça ilginç sonuçlarý gözler önüne sermektedir. Ýlk olarak incelenen dönemde askeri gücü büyük ölçüde azalmasýna raðmen, Almanya’nýn bölgede halen etkin bir propaganda mekanizmasýna sahip olduðu anlaþýlmaktadýr. Öyle ki, Fransa’nýn desteklediði Suriyeli delegeler bu mekanizma ile baþa çýkmakta zorlanmýþlardýr. Almanya’nýn propagandasýnýn en yoðu hissedildiði ülke olan Arjantin Suriye delegasyonu için tam bir hayal kýrýklýðý olmuþtur. Ýkinci olarak, yaþadýklarý tüm zorluklara raðmen bu delegasyonun bir ölçüde baþarýlý olduðu söylenebilir; zira özellikle Brezilya, Uruguay ve Þili’de yürütülen propaganda faaliyetleri netice vermiþ ve bölgede kurulan yerel komiteler tek bir çatý altýnda birleþtirilmeye çalýþýlarak Doðu Lejyonu’na gönüllü toplanmasý süreci hýzlandýrýlmýþtýr. 

Bu dönemde Doðu Lejyonu’nun yapýsal sorunlarýnýn bir ölçüde giderildiðini ve Lejyonun savaþa hazýr hale getirildiðini söylemek mümkündür. Ancak bu sürecin oldukça uzun bir döneme tekabül etmesi Lejyon’da büyük çaplý bir huzursuzluk yaratmýþ, hatta bu durum bazý isyan ve çatýþmalara yol açmýþtýr. Ancak Lejyon’un Suriye cephesine sevk edilmesi bile bu gerginliði önlemeye yetmemiþ, birlikler bölgedeki yerel güçlerle de çatýþmaya baþlamýþtýr. Aslýnda bu durum Fransýz askeri yetkililerin uzun süredir dile getirmekte olduðu Lejyonun disiplinsizliði konusunun ne kadar önemli bir konu olduðunu göstermekte ve özellikle 1919-1921 yýllarý arasýnda Çukurova ve Güneydoðu Anadolu bölgesinde yaþanacak olan olaylarýn sinyallerini vermektedir. 

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Bu makalede kullanýlan “Suriyeli” terimi Fransýz arþiv belgelerinde kullanýlan “syrien” ifadesinin karþýlýðýdýr ve Suriye veya Lübnan kökenli Hýristiyan Araplarý kastetmek için kullanýlmýþtýr.

[2] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), ss. 210-230.

[3] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 210.

[4] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 211.

[5] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), ss. 211-212.

[6] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 212.

[7] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 212.

[8] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 214.

[9] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 214.

[10] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 215.

[11] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), ss. 215-216.

[12] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 217.

[13] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 217.

[14] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 219.

[15] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 226.

[16] Suriye Merkez Komitesi üyelerinden Dr. Cesar Lakah’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 14 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), ss. 226-230.

[17] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 17 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 237.

[18] Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’dan Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’ya mektup, 8 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 11.

[19] Fransýz Askeri Yargýtayý Sekreteri’nden Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 13 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 21.

[20] Baþbakan ve Savaþ Bakaný Georges Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stephen Pichon’a mektup, 25 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 45

[21] Baþbakan ve Savaþ Bakaný Georges Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stephen Pichon’a mektup, 13 Haziran 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 79.

[22] Ermeni Gönüllüleri Merkezi Komitesi Baþkaný Sevadjian’dan Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 26 Haziran 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 80

[23] Fransa’nýn Basra’daki temsilcisi Roux’tan Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf, 9 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 127.

[24] Fransa Baþbakan ve Savaþ Bakaný Clemenceau’dan Fransýz Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 30 Temmuz 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 97.

[25] Savaþ Bakanlýðý’ndan ilgili birliklere yazý, 6 Aðustos 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 103.

[26] Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 10 Aðustos 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 109.

[27] Fransa’nýn Washington Büyükelçisi Jean-Jules Jusserand’dan Dýþiþleri Bakanlýðý’na þifreli telgraf, 9 Aðustos 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 107.

[28] Doðu Komitesi’nden Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 11 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 129.

[29] Doðu Komitesi’nden Fransýz-Amerikan Ýþleri Genel Komiseri André Tardieu’ya mektup, 11 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 130.

[30] Georges Picot’tan Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 17 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 241.

[31] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 17 Nisan 1918, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No. 893, Turquie: Legion d’Orient III (Novembre 1917-Avril 1918), s. 248.

[32] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 10 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), ss. 16-19.

[33] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 10 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 16

[34] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 10 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 16.

[35] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 10 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 16.

[36] Laffon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 17 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 32.

[37] Laffon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 17 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 32.

[38] Laffon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 17 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 32.

[39] Laffon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 18 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 34

[40] Laffon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a telgraf, 19 Mayýs 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 36.

[41] Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 20 Temmuz 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 82.

[42] Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 20 Temmuz 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 82.

[43] Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 20 Temmuz 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 82.

[44] Filistin Bölgesindeki Fransýz Birliklerinin Kumandaný Albay de Piépape’den Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Lefévre-Pontalis’e rapor, 21 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 143.

[45] Filistin Bölgesindeki Fransýz Birliklerinin Kumandaný Albay de Piépape’den Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Lefévre-Pontalis’e rapor, 21 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 143.

[46] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Lefévre-Pontalis’ten Fransýz Dýþiþleri Bakaný Stéphen Pichon’a mektup, 26 Eylül 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 142.

[47] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Lefévre-Pontalis’ten Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý Afrika Dairesi’ne þifreli telgraf, 15 Ekim 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 163.

[48] Ermeni Ulusal Delegasyonu Baþkaný Bogos Nubar Paþa’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nda Ortaelçi Jean Gout’a mektup, 7 Kasým 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 178.

[49] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stephen Pichon’a mektup, 15 Kasým 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 182.

[50] Fransa Baþbakaný ve Savaþ Bakaný George Clemenceau’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Stephen Pichon’a mektup, 15 Kasým 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 182.

[51] Georges Picot’tan Dýþiþleri Bakanlýðý’na yazý, 22 Kasým 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 191.

[52] Georges Picot’tan Dýþiþleri Bakanlýðý’na yazý, 22 Kasým 1918, Seri E, Karton 304 Dosya 7, Turquie: Legion d’Orient (Avril 1918- Decembre 1918), s. 191.