XIX. YÜZYILDA ERMENÝ MÝLLÝYETÇÝLÝÐÝNÝN DOÐUÞU VE BÜYÜK DEVLETLERÝN POLÝTÝKALARI

Erciyes ve Nevþehir Üniversitelerinin birlikte hazýrladýklarý ve bu yýl ikincisi düzenlenen sempozyumun konusu “XIX. Yüzyýlda Ermeni Milliyetçiliðinin Doðuþu ve Büyük Devletlerin Politikalarý” olarak belirlenmiþtir.
 
Daha önce 2006 yýlýnda “Osmanlý Toplumunda Birlikte Yaþama Sanatý: Türk-Ermeni Ýliþkileri Örneði” olarak belirlenen sempozyum da Türk ve yabancý basýnda büyük yanký uyandýrmýþtý. Birinci sempozyumda da bugüne kadar gerçekleþtirilen sempozyumlardan farklý bir tema seçilmiþti. Ayrýca birinci sempozyum bildirilerinin kýsa zaman içerisinde dört cilt olarak yayýnlanmýþ olmasý ve ilgili araþtýrmacýlara ulaþtýrýlmasý da bu alanda çalýþma yapacak olan akademisyenlerin önemli bir temel baþvuru kaynaðý elde etmelerini saðlamýþtý.

Bu yýlki sempozyum ise altý oturumdan oluþmuþtur.2006’daki sempozyum gibi bu yýlki sempozyuma da katýlým oldukça yüksek olmuþtur. Hemen hemen Türkiye’deki tüm üniversitelerden toplam 100 bilim adamýnýn katýldýðý sempozyum,  gerek konuyla ilgili tarihçilerin gerekse de bu konuda araþtýrma yapanlarýn yararlanacaðý önemli bir çalýþ tay olma özelliðini taþýmýþtýr.

Sempozyum Erciyes Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Cengiz Utaþ ile Sempozyum Tertip  Heyeti Baþkaný Prof. Dr. M.Metin Hülagü’nun konuþmalarýyla baþlamýþtýr. Açýlýþ konuþmalarýnýn oluþturduðu Birinci Oturuma ASAM Ermeni Araþtýrmalarý Enstitüsü Baþkaný E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem baþkanlýk etmiþ ve bu oturumda TTK Baþkaný Prof. Dr. Yusuf Halaçoðlu, E. Büyükelçi Nüzhet Kandemir, Prof. Dr. Ömer Turan ve Prof. Dr. Mahir Aydýn, sempozyum konusundaki görüþlerini belirten birer konuþma yapmýþlardýr. 

Sunulan tebliðlerin hepsine deðinmemiz mümkün deðildir. Bunlardan izlemek olanaðý bulduðumuz bir kaçý hakkýnda bilgi verebileceðiz. 

Marmara Üniversitesi’nden sempozyuma katýlan Prof. Dr. Mahir Aydýn “Emperyalizmin Ermeni Piyonu: Karabet Tomayan” baþlýklý bir bildiri sunmuþtur. Amerikan misyonerlerinin Merzifon’da kurduklarý Amerikan Anadolu Protestan Koleji’nde yetiþtirilen Ermeni çocuklarýndan biri olan Ohannes oðlu Karabet Tomayan’la ilgili önemli bilgilere yer veren Aydýn, ilerleyen yýllarda Amerikan Koleji’nde öðretmenlik yapan Tomayan’ýn 1887 yýlýnda Merzifon Ýhtilal komitesinde yürüttüðü çalýþmalara geniþ yer vermiþtir.  Tomayan’ýn yürüttüðü faaliyetler neticesinde tutuklandýðý ve Tomayan’ýn affedilmesi için baþta Ýngiltere olmak üzere, Fransa, ABD, Ýtalya ve Almanya’nýn devreye girdiðini belirten Aydýn, özellikle Ýngiltere’nin daha da ileriye giderek Tomayan’ýn serbest býrakýlmamasý halinde 1882’den beri iþgal altýnda tuttuðu Mýsýr’a baðýmsýzlýk vereceðini açýklamasý neticesinde Tomayan’ýn 1893’te affedildiði hususlarý üzerinde durmuþtur. Bu yönüyle Aydýn’ýn aslýnda Ermenilerin Anadolu’da yarattýklarý gerginliklerin nasýl uluslararasý sorunlar haline geldiðini görmemiz açýsýndan önemli bir vaka çalýþmasý olarak deðerlendirilebilir. 

Erciyes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Abdullah Saydam “Osmanlý Düzeninin Çökmesinin Ayrýlýkçý Hareketlere Olan Etkisi-Ermeni Milleti Örneði” konulu bildirisinde Osmanlý Millet Sisteminde gayrimüslimlerin durumundan bahsetmiþtir. Bu baðlamda özellikle XVIII. Yüzyýlýn ortalarýndan itibaren Osmanlý düzeninin çökmeye baþlamasýyla beraber Osmanlý düzenine sadakat gösteren gruplarýn da yeni taleplerinin ortaya çýkmaya baþladýðýný belirtmiþtir. Fransýz Ýhtilali sonrasýnda ortaya çýkan yeni dünya düzeni þartlarýnýn Osmanlýyý cazibe alaný olmaktan çýkardýðýný da belirten Saydam, Osmanlýnýn çöküþü ile dünya düzeni arasýndaki çeliþkiler ve ortaya çýkan yeni þartlarýn ayrýlýkçý hareketlerdeki rolü üzerinde durmuþtur.

ODTÜ Tarih bölümünden Prof. Dr. Ömer Turan “Amerikan Misyonerlerine Ermenilerin Tepkileri” baþlýklý tebliðinde, Amerikan misyonerlerinin açtýklarý okullar, yaptýklarý yayýnlar ve kurduklarý hastanelerle nasýl Protestanlýk propagandasý yaptýklarýný ve 1850’li yýllarda Ermeniler arasýnda Protestan milleti yaratmada ne kadar baþarýlý olduklarýný hususuna deðinmiþtir. Turan ayrýca, Amerikan misyonerlerinin eðitim ve basýn-yayýn faaliyetleriyle Ermeni toplumunun ilerleyip güçlenmesinde, Ermeniler arasýnda milli bilincin yükselmesinde oynadýklarý rol ve Anadolu’da meydana gelen olaylarda yarý siyasi kimlikleriyle Ermenileri himaye ettikleri, yine Anadolu’daki geliþmeleri Amerikan kamuoyuna tek taraflý yansýttýklarý ve Amerikan kamuoyunda “zalim Türk, mazlum Ermeni” imajýnýn oluþmasýna katkýda bulunduklarýný belirtmiþtir. Ermenilere yönelik Protestan misyonerlik faaliyetlerine zaman zaman bazý Ermeni çevrelerinden de eleþtirilerin geldiðini, Ermeni patrikhanesinin Ortodokslarý Protestanlýða geçirme çalýþmalarý sebebiyle Amerikan misyonerlerine karþý çýktýklarýný, bazý Ermenilerin ise kendi milli kimliklerinin zarar gördüðü gerekçesiyle Amerikan misyonerlere muhalefet ettiklerini, ateist-sosyalist Ermenilerin ise bir din propagandasý yapýyor olmalarý sebebiyle misyonerlere karþý çýktýklarýný belirtmiþtir. 

Bildiriler arasýnda dikkat çeken bir diðer çalýþmada Erciyes Üniversitesi’nden Prof. Dr. Abdulkadir Yuvalý’nýn sunmuþ olduðu “Ermeni Milliyetçiliði’nin Doðuþunda Þark Meselesi Faktörü” olmuþtur. Ermeni milliyetçiliðinin doðuþunda bir çok faktörün etkili olduðunu belirten Yuvalý, Ermenilerin Osmanlý Devleti’nin maddi bakýmdan varlýklý ve devlet hayatýnýn hemen hemen bütün kesimlerinde etkin bir toplum iken, Batýlý ülkelerin resmi veya gayrý resmi yollardan yapmýþ olduðu müdahalelerle nasýl isyancý ve katliamcý konuma getirildiði konusunda bilgi vermiþtir. 

Yrd. Doç. Dr. Hatice Erdemir ve Yrd. Doç. Dr. Halil Erdemir tarafýndan hazýrlanan “Fransa’nýn Türkiye Politikalarýnda Ermenilerin Kullanýmý ve Yahudilerin Rolü” baþlýklý bildirisi, Ermeni ve Yahudi toplumunun söz konusu dönemde ne tür sorunlar yaþadýklarýnýn incelenmesi bakýmýndan önem arz etmektedir. Emperyalist Avrupa devletlerinin Osmanlý Devleti’ndeki dini ve milli azýnlýklarý kullanarak Anadolu’da milli çýkarlarýný gerçekleþtirdiklerine deðinen Erdemir, Fransa’nýn Osmanlý Ermenilerinin yaný sýra Yahudi ve Araplarý da kullandýðýnýn altýný çizmiþtir. Osmanlý Yahudilerinin ve Ermenilerinin kullanýlmasý arasýnda bir benzerlik kuran Erdemir bildirisinde Fransa’nýn bu vesileyle Osmanlýnýn iç iþlerine nasýl müdahale ettiðini belgeler ýþýðýnda deðerlendirmiþtir.

Dikkat çeken bir diðer makale ise Afyon Kocatepe Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Gürsoy Þahin’in sunmuþ olduðu “Sivaslý Mihitar (1676-1749), Mihitaristler ve Ermeni Milliyetçiliðine Katkýlarý” konulu teblið olmuþtur.  1676’lý yýllarda Sivas’ta doðan, daha sonra Katolik bir Ermeni rahip olan Mihitar ve öðrencilerinin, Ermeni milli kimliðinin oluþmasý için yaptýðý katkýlar hakkýnda bilgilere yer veren Þahin, ayrýca Mihitarist rahiplerin 1715 yýlýnda Venedik’te St. Lazar Adasýnda kurduklarý akademi sayesinde, Ermeni toplumu içinde milli bilincin uyanmasýnda, Ermeni dilinin ve kültürünün dünyaya yayýlmasýnda son derece etkili hizmetleri olduðuna da deðinmiþtir.

Dr. Nejla Günay’ýn “Ermenilerin Avrupa ve Amerika Birleþik Devletleri’nde Yaptýklarý Propaganda Faaliyetleri” konulu bildiride Anadolu’da Ermenilerin Müslümanlara yaptýklarý saldýrýlara Avrupa’daki gazetelerde deðinilmediði, Osmanlý Devleti’nde faaliyet gösteren deðiþik ülkelerin gönderdiði misyonerlerin ise Ermeni amaçlarýna hizmet eden  bazý gazetelerin muhabiri gibi çalýþtýklarýný ve söz konusu misyonerlerin genellikle Ermeniler için yardým kampanyalarý düzenledikleri bilgilerine yer verilmiþtir.

Gazi Üniversitesi’nden Arþ. Gör. Aytül Tamer’in “ABD Dýþ Politikasý Baðlamýnda Ermeni Ulusçuluðunun Dönüþümü” baþlýklý bildirisinde ise 19. yüzyýl savaþlarýnýn temelinde emperyalist devletlerin özgürlük ve devlet kurma vaadiyle küçük ve topraksýz uluslarý kendi çýkarlarý için kullandýklarý belirtilmiþtir. Tamer, ABD’de yaþayan diaspora Ermenilerinin söz konusu dönemde yayýnladýklarý dergileri incelediðini ve ABD’nin Türkiye ve Ortadoðu’ya yönelik dýþ politikasý baðlamýnda Ermeni ulusçuluðunun dönüþümünün Armenia (1904-1907), The New Armenia (1908-1929) ve The Armenian Herald (1917-1919) dergilerindeki haberlere nasýl yansýdýðýna makalesinde geniþ yer vermiþtir. Tamer çalýþmasýnda ayrýca  politik yazýlarýn yaný sýra ulusal bir toplumsal bellek yaratmada etkili olan kahramanlýk hikayeleri, anýlar ve görsel materyallerin nasýl kullanýldýðýna da deðinmiþtir.  

Sempozyuma Ankara Üniversitesi’nden katýlan Arþ. Gör. Özlem Karsandýk da “Ermeni Milliyetçiliðinin Oluþmasýnda Yasadýþý Ermeni Örgütlerinin Rolü: Hýnçak Cemiyeti Örneði” baþlýklý bir bildiri sunmuþtur. Karsandýk, Ermenilerin 1860’larda kültürel ve sosyal amaçlý baþladýklarý örgütlenmelerini 1880’lerde hýzlandýrdýklarýný ve siyasallaþtýrdýklarýný belirterek, söz konusu örgütlerin baðýmsýzlýklarýný ancak silahlý eylem yoluyla gerçekleþtirebileceklerini inandýklarýný ifade etmiþtir. Ermeni baðýmsýzlýk mücadelesinin ilk ve en önemli örgütünün 1887 yýlýnda Cenevre’de kurulan Hýnçak Cemiyeti olduðuna deðinen Karsandýk, bu cemiyetin kuruluþunda Osmanlý Ermenilerinden hiç kimsenin bulunmadýðýný ve cemiyetin kurucularýnýn eðitimini Avrupa’da sürdüren birkaç Rus uyruklu Ermeni öðrenci olduðunu ve bunlarýnda Marksist olduðunu vurgulamýþtýr.

Yine Erciyes Üniversitesi’nden Okt. Cengiz Kartýn’ýn hazýrlamýþ olduðu “Ermeni Komitelerinin Faaliyetleri Çerçevesinde Ermeni Milliyetçiliðinin doðuþu” konulu bildiri de ise Batýlý devletlerin Ermeni topluluðu içindeki milli duygularý kullanarak onlarý devlete isyan ettirme gayretiyle hareket ettiklerini, bu nedenle Ermeni milliyetçiliðini canlandýrmak için çeþitli yollarý denedikleri ve bu yollardan birinin de Ermeni komitelerinin olduðunun altýný çizmiþtir. 

Azerbaycan Sumgayýt Devlet Üniversitesi’nden sempozyuma katýlan Abbasova Aygün, mevcut Ermenistan devletinin tarihi Azerbaycan topraklarý üzerinde kurulduðu, bugünkü baþkent Erivan’ýn aslýnda Azerbaycanlýlarýn asýrlarca yaþadýklarý bir yer olduðu ve burada geçmiþte Azerbaycanlýlarýn çoðunluk teþkil ettiklerini belirtmiþtir. Aygün ayrýca, Ermenilerin, Ruslarýn denizlere ve Hindistan’a olan ulaþabileceði en kýsa ve en uygun yol olan Hazar denizine olan ilgisini keþfetmeleriyle beraber Hýristiyanlara yardým adý altýnda Rus Çarýnýn bu eyaletlere girmesini kolaylaþtýrdýklarýný ifade etmiþtir. Karabað konusunda yaþanan geliþmeleri de kýsaca deðerlendiren Aygün, Azerbaycan’nýn Karabað konusunda yaþadýðý sorunlarý uluslararasý arenada gündeme getirebilmesi için Türkiye ve Azerbaycan diasporalarýnýn daha aktif çalýþmalarý gerektiðine de vurgu yapmýþtýr.

Biz de Konferansa “Yayýnlanmýþ Olan Osmanlý Arþiv Belgelerinde Ermeni-Fransýz Ýliþkileri, 1879-1918” baþlýklý bir bildiri sunarak bu baðlamda Osmanlý Ermenilerinin Fransa’ya göç etmeleri, Fransa’daki Ermenilerin faaliyetleri, Fransýz diplomatlarýnýn Ermenilere saðladýklarý destek ve Fransýz misyonerlerle Ermeniler arasýndaki iliþkileri belgeler ýþýðýnda deðerlendirmeye çalýþtýk.

Konferansýn Kapanýþ Oturumuna ASAM Ermeni Araþtýrmalarý Enstitüsü Baþkaný E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem baþkanlýk yapmýþ ve bu oturumda Prof. Dr. Mahir Aydýn, Prof. Dr. Ömer Turan, Doç. Dr. Selma Yel, Prof. Dr. Abdullah Saydam, Prof. Dr. Kamil Veli Nerimanoðlu ve Prof. Dr. Mustafa Keskin söz alarak Sempozyumun ele aldýðý dönem hakkýnda görüþlerini dile getirmiþlerdir.

Sonuç olarak  Erciyes ve Nevþehir Üniversiteleri tarafýndan düzenlenen bu sempozyum, konuyla ilgili bilim adamlarýný bir araya getirerek bilgi ve fikir alýþveriþinde bulunmalarýný saðlamasý ayrýca sunulan tebliðlerin kalitesi bakýmýndan önemli bir bilimsel faaliyet olmuþ, tebliðler bu dönemi inceleyecek olanlar için yararlý bir kaynak oluþturmuþtur.

Baþta Sayýn Prof. Dr. Metin Hülagü olmak üzere sempozyumu düzenleyenleri candan kutlarýz.