Yurt Dýþýna Kaçan Ermenilerin Ýkinci Meþrutiyet'in Ýlaný Üzerine Geri Dönme Çabalarý

Title: Armenian Migration Abroad and Their Intentions for Coming Back to Turkey After the Declaration of the Second Constitutional Rule, Meþrutiyet.

Abstract: Beginning with the second half of the 19th century, because of the variety of the reasons, Ottoman Armenians began to migrate to the United States, Russia and other European countries. The Armenian Church and Western powers encouraged the Ottoman Armenians to take up the arms against the state to establish an Armenian state in densely Turkish populated areas.  Reign of Abdülhamit II empowered policies to topple separatist Armenian activities and due to success of these policies, the Armenians failed to achieve their objectives and many Armenians left the country. After the declaration of the Second Constitutional Rule, Meþrutiyet, runaway Armenians applied to the state for their return. Armenian applicants mostly argued that they escaped from Abdülhamit’s iron rule and they expected that the reign of the freedom would ensure their return and repossession of their assets in the Empire.

Keywords: Armenian Migration, Northern Anatolia, Kurd Clans, Abdülhamit II, Missionaries, Diaspora Armenians.    

Anahtar Kelimeler: Ermeni göçü, Kuzey Anadolu, Kürt Aþiretleri, II. Abdülhamit, Misyonerler, Diyaspora Ermenileri

GÝRÝÞ

Osmanlý vatandaþý olarak yüzyýllardýr rahat ve huzur içerisinde yaþayan Ermenilerle Avrupa devletlerinin iliþkisi, 18. yüzyýldan itibaren Avrupa’da meydana gelen, siyasi sosyal ve ekonomik köklü deðiþim süreci ve buna baðlý olarak ortaya çýkan sömürgecilik düþüncesi sonucunda baþlamýþtýr.

Dönemin büyük Avrupa Devletleri (Düvel-i Muazzama), Asya’nýn kapýsý olmasý sebebiyle daha çok, Osmanlý Doðu Anadolusu ve güney vilayetleriyle emperyalist politikalarý sebebiyle ilgileniyorlardý. Bu ilgileri, bölgede yaþayan gayrimüslim unsurlardý. Bunlar da özellikle Ermeniler, Suriye Lübnan ve diðer bölgelerde yaþayan Hýristiyan unsurlardý. Özellikle Ermeniler, Anadolu’nun orta kesimlerinden doðuya doðru hatta Çukurova bölgesi gibi Akdeniz’e sýnýr, Ortadoðu’ya, körfezlere ve doðu ticaret yollarýna hakim bölgelerde yaygýn olarak yaþamalarý sebebiyle daha çok ilgi çekiyordu.

Ýþte bu özel konumlarý sebebiyle Ermeniler ve Ermeni meselesi 18. yüzyýldan itibaren özellikle Rusya, Fransa ve Ýngiltere tarafýndan Þark Meselesi’nin bir parçasý olarak, Hýristiyan Osmanlý vatandaþlarýnýn haklarýný korumak bahanesiyle sýkça gündeme getirilmeye baþlanmýþtýr. 19. yüzyýlýn baþlarýndan itibaren bu devletlere Amerika Birleþik Devletleri de eklenmiþtir.

Ermenilerle ilgilenen batýlý devletlerin ilginç olan ortak noktalarý, her devletin Ermenilere kendi mezheplerini kabul ettirerek yanlarýna çekme gayretleridir. Bu açýdan Osmanlý Ermenileriyle ilk ilgilenen, Ortadoðu ve Doðu Akdeniz’de siyasi ve ekonomik çýkarlarýný temin, hatta sürekli kýlmak isteyen, Rusya ve Ýngiltere’nin bölgede bulunmasýný veya onlarýn güdümünde bir Ermenistan kurulmasýný menfaatlerine aykýrý bulan Fransa olmuþtur. Bu amaçla Fransa, Ermeniler arasýnda Katolik mezhebinin yayýlmasý için propagandalarýna baþlamýþtýr.

Ermeni meselesinin 93 Harbi’nden sonra uluslararasý boyut kazanmasý üzerine Ermeniler, Doðu Anadolu’da bir devlet kurmak hayaliyle baþta Fransa olmak üzere Avrupa devletleri ve Amerika ile daha sýký iliþkiler kurmaya ve o ülkelerde siyasi faaliyetlere baþlamýþlardýr. Katolik misyonerlerin 19. yüzyýlýn baþlarýndan itibaren Anadolu’dan Paris’e gönderdikleri Ermeniler, özellikle maddi durumu iyi olmayan öðrenciler ve birkaç iþ adamýndan oluþmaktaydý. Bu kimseler Fransa hükümetinin de desteðiyle çeþitli gazeteler çýkararak bir Ermeni Kamuoyu oluþturmaya ve bu yayýnlarý Anadolu’ya göndererek Ermeni halkýný bilinçlendirmeye çalýþýyorlardý.

Ermeniler, Osmanlý sýnýrlarýnda çýkarýlan eylemleri çarpýtarak, Türklerin kendilerini yok ettikleri asýlsýz propagandalarýyla batý kamuoyunu kendi yanlarýna çekmeye çalýþýyorlardý. Onlarýn bu yöndeki propagandalarýna inanan Fransýz halký, bazý devlet adamlarý ve bir kýsým aydýnlar, Ermeniler lehine faaliyetlerini artýrmýþlar, Batý kamuoyunda ‘Zavallý Ermeni’ ‘Katil Türk’ imajýnýn yerleþmesinde önemli rol oynamýþlardýr.

Fransa’dan baþka Osmanlý Ermenileriyle yakýndan ilgilenen ve onlara kapýlarýný bir diðer ülke de Rusya olmuþtur. Çarlýk Rusya’sý geleneksel sýcak denizlere inme politikasýnýn önünde büyük bir engel olarak gördüðü Osmanlý Devletini yýkabilmek için Doðu Anadolu’daki Osmanlý Ermenilerini ve Ýran’daki Ermenileri kullanmaya baþlamýþtýr.

Çar I. Petro, Doðu ticaretinden rahatça faydalanabilmek için daha 18. yüzyýlda Ermenilerden istifade etmeyi düþünmüþ ve onlara kendi ülkesine geldikleri takdirde dini siyasi her türlü imkânlarý tanýyacaðý yönünde vaatlerde bulunarak, Ermenilerin Rusya’ya baðlanmasý ve ondan destek beklemesini saðlamýþtýr. Özellikle de Rusya’nýn 20 Haziran 1804 tarihinde Ýran ile yaptýðý savaþý kazanarak Ýran’ýn bölgedeki otoritesini kýrdýktan sonra, Ermenilerle aralarýnda mezhep ve ýrk farký olmasýna raðmen Ruslara meyletmeye baþladýðý görülür.

Ermenilerin Kafkasya’da sempatisini kazanan Ruslar, yüzyýllardýr Osmanlý-Ýran arasýnda ihtilaflara neden olsa da Türk nüfusunun çoðunlukta bulunduðu (% 73) Revan Hanlýðý’nýn Ermenistan Vilayeti þekline dönüþtürülmesi politikasýný uygulamaya baþladýlar. Bu politika çerçevesinde Rus Ýncil Cemiyeti, 1815’te Petersburg’da 15.000 Ermenice Ýncil bastýrdý. Bu emellerini hemen hemen tamamý Türkçe konuþan Osmanlý Ermenilerine de ulaþtýrabilmek için 1822 yýlýnda Türkçe Ýncil bastýrýp Ermenilere daðýttý.

Bir taraftan dini propagandaya devam eden Rusya diðer yandan da Kafkaslardan güneye doðru yayýlmasýna devam ediyordu. Bu ilerlemesi sonucunda Ermenilerin kutsal þehri olan Eçmiyazin þehrinin de bulunduðu Revan bölgesini ele geçirdi. Rusya’nýn bu yayýlmasýna karþý koyamayan Ýran ile Rusya arasýnda 5 Mart 1828 yýlýnda imzalanan Türkmençay Antlaþmasý Ermeniler için de bir dönüm noktasý olmuþtur. Baþlangýçta baðýmsýz bir Ermenistan olarak ilan edilen bölge, kýsa süre sonra Rusya tarafýndan ilhak edilmiþtir.

Ýran’la yapýlan savaþta Ermeniler Ruslara öncülük ve kýlavuzluk ettiler. Özellikle Türkmençay Anlaþmasýnýn imzalanmasýnýn ardýndan etrafta bulunan ve bölge sýnýrlarý dýþýnda kalan Ermeniler gönüllü veya bazen zorla mal-mülklerini satarak Revan bölgesine göçürülmüþlerdir. Böylece Çar I. Nikola Revan Hanlýðý’ný Ermenistan Vilayeti’ne çevirme yönünde önemli bir adým atmýþ oluyordu. Rusya, bu faaliyetleriyle Doðu ve Batý Türklüðünün irtibatýný kesmiþ oluyordu.

Rusya’da Ermeni diasporasýnýn ortaya çýkmasý iþte bu olaylar sonrasý görülür. Yaþadýklarý bölgede mezhep ýrk ve inanç farký olmasýna raðmen tek Hýristiyan olan Rusya’dan baþka yakýnlaþacaklarý devlet olmayan Ermeniler, kiliselerinin de tesiriyle Rusya’ya çeþitli sebeplerle göç etme ve yerleþme haklarýný elde ettiler. Ermeni gençlerinin bir çoðuna Rusya’daki üniversitelerde okuma hakký tanýndý. Bu üniversitelerde yetiþen gençlerden bazýlarý da Rus devletinin idari ve askeri kadrolarýna atandýlar.

Ayrýca Ruslar saygýn ilim kurumlarýndan olan Petersburg’daki Ýmparatorluk Ýlimler Akademisi’nde Ermeni tarihi ve edebiyatý üzerine metin ve tercümeler yayýnlamaya baþlayarak Ermeni aydýn sýnýfýnýn da yetiþmesine ve onlarýn kültürel kimliklerini geliþtirmelerine yardýmcý oluyorlardý. Böylece Osmanlý Ermenilerine de ulaþarak Osmanlý Devletini içten vuracak bir güce kavuþmayý amaçlýyorlardý.

Ruslar bu amaçlarýnda da baþarýlý olduklarýný 1828–29 Osmanlý-Rus Harbi’nde gördüler. Çünkü ordularýndaki Ermeni subaylar ve idari kadrolar, bu savaþta Osmanlý Ermenileriyle karþý karþýya geldiler, onlarýn Osmanlý Devletine karþý kýþkýrtýlmalarýnda etkin görev aldýlar. Üstelik savaþýn sonunda imzalanan Edirne Antlaþmasýna konulan bir madde ile -Ýran’da olduðu gibi- Rusya’ya göç etmek isteyen Ermeni ve diðer Hýristiyan unsurlara izin verilmesi yönünde þartlar ileri sürüldü. Bunun sonucunda da 1830 yýlýnda Rusya’ya oldukça fazla sayýda Ermeni’nin göç ettiði görüldü.

Rus Çarý, ülkesinde yaþayan ve emrinde çalýþan Ermeniler vasýtasýyla Osmanlý Devleti üzerindeki emellerini gerçekleþtirmek için önemli bir faaliyet daha göstermiþti ki bu da, 1877–78 Osmanlý Rus Harbi sýrasýnda, bölgede yaþayan Rus yanlýsý Ermenilere silah, araç, gereç saðlayarak Rus ordusunun bölgedeki faaliyetlerini kolaylaþtýrmýþ olacaktý. Kaldý ki 93 Harbi sonrasý imzalanan Ayastefanos Antlaþmasý’nda Osmanlý Ermenileri ile ilgili bir maddenin bulunmasý, Ermeni meselesinin ilk kez uluslar arasý bir antlaþmada yer almasýný saðlamýþ oluyordu.

Ermenilerin din ve mezheplerine karýþmýyormuþ gibi görünen Rusya yavaþ yavaþ onlarý Ortodokslaþtýrma planý uyguluyordu. Yukarýda Fransýzlarýn politikalarýnda deðindiðimiz gibi her devlet bölge ahalisine kendi mezhebini kabul ettirme peþinde idi. Ruslar aslýnda özellikle Osmanlý Ermenilerini kendi nüfuzuna alarak Doðu Anadolu’nun ardýndan Adana ve Çukurova’ya inmeyi planlýyorlardý. Ermeniler de Rusya’nýn bu politikasýna alet olarak kendilerine Çukurova’dan baþlayýp bütün Doðu Anadolu’yu kapsayan bir devlet kuracaðýna inanýyordu.

Bu arada bazý Ermeni gruplarý Rusya hakimiyetindeki Kafkas topraklarýna göç ediyorlardý. Doðu Anadolu bölgesi ile yakýndan ilgilenen ve Hamidiye alaylarýnýn kurulmasýndan memnun olmayan Rusya, bölgedeki Ermenileri göçe teþvik ediyordu. Rusya’nýn amacý, Osmanlý Devletinin aþiretleri silahlandýrarak Ermenilere saldýrmalarý sonucu Ermeniler Rusya’ya iltica etmeye mecbur kalýyorlarmýþ gibi bir hava yaratarak Avrupa’nýn dikkatini bölgenin üzerine çekmek idi. Ruslarýn bu emel ve faaliyetlerini Ermeni gazeteleri de sürekli iþleyerek Ermeniler arasýnda ve Avrupa kamuoyunda Ruslarýn politikalarýný destekler mahiyette propaganda yapýyorlardý.

Aslýnda bu þartlar altýnda Ermeniler Osmanlý idaresinden gerçekten memnun kalmamýþ olsalardý Rusya’ya göçenlerin sayýsý oldukça fazla olmasý gerekirdi. Rusya da zaten Kafkasya’ya kitlesel bir Ermeni göçünü istemiyordu. Hatta bazý Ermeni guruplarýn bazen Rus yetkililer tarafýndan geri çevrildikleri de görülmüþtü.

Ermeni diasporasýnýn oluþtuðu faaliyetlerini günümüze kadar sürdüðü bir diðer ülke de Amerika Birleþik Devletleri (ABD)dir. Ancak 19. yüzyýlýn ikince yarýsýna kadar Amerika’da bir Ermeni varlýðý yoktu. Ermeniler 19. yüzyýlýn ikinci yarýsýndan itibaren yavaþ yavaþ Amerika’ya göç etmeye baþladýlar. Osmanlý Devletinden Amerika’ya yönelik Ermeni göçünü, Anadolu’ya 1820’li yýllarda gelen Amerikalý misyonerler baþlattýlar. 1830’dan itibaren Ýstanbul’u kendilerine merkez edinen Amerikan misyonerleri, Anadolu’nun en ücra köþelerine kadar gidip Ermeniler adýna bir eðitim seferberliði baþlattýlar. Bu eðitim sonucu Ermeni gençlerinde Amerika’yý görme arzusu uyandý. Ýþte Amerika’ya göç eden Ermenilerin ilk grubunu, eðitimlerini sürdürmek amacýyla Amerika’ya giden bu öðrenciler teþkil etmekteydi. Eðitimini tamamlayanlardan bir kýsmý Amerika’ya yerleþti. Amerikan pasaportu ile dönenlerden din eðitimi almýþ olanlar Protestan kilisesinde, hukuk, týp ve eczacýlýk eðitimi görenler ise Ýstanbul’da serbest olarak çalýþmaya baþladýlar.

Amerika’ya giden ikinci Ermeni grubunu küçük esnaf, sanatkar ve köylü sýnýfý oluþturmaktaydý. Bunlar daha çok tarým ve sanayi alanýndaki geliþmeler sonucu büyük miktarda iþ gücüne ihtiyacý olan Amerika’nýn isteklerine uygundu. Ancak bu göçmenlerin daha çok misyonerlerin yoðun olarak faaliyet gösterdikleri yerlerde ikamet edenlerdendi. Önce bekarlar gitmiþ daha sonra yakýnlarýný götürmüþlerdir. Üçüncü grubu ise isyanlar sonucu Anadolu’yu terk edenler oluþturmaktaydý. 1890 yýlýndan itibaren Anadolu’da meydana gelen baþarýsýz isyan hareketleri sonucu Ermeni ahalisinin desteðini alamayan zengin þehirli tüccarlar ve ihtilalci dernek üyeleridir. Ayrýca bu grup Ýran, Mýsýr, Avrupa’daki diðer ülkelere de göç etmiþlerdir.

Amerika’ya göçen Ermenilerin faaliyetleri sonucunda 1894 tarihinde ilk defa Amerika Senatosunda Ermeni sorunu gündeme gelmiþti. Amerika, Anadolu’nun çeþitli þehirlerinde açtýðý okullar vasýtasýyla Anadolu’daki Ermenileri Protestan mezhebine çekmeye baþlamýþtý. Bunu daha ileri götürerek 1895 yýlýnda Sivas ve Erzurum’da Amerikan konsolosluðu açýldý. Bu dönemde Ermeni Hýnçak ve Taþnak komiteleri Anadolu’da kanlý eylemlere baþladýlar.

1896 yýlýndan sonra özellikle Amerikan misyonerlerin faaliyetlerinin yoðun olduðu Harput Merzifon gibi önemli merkezlerde yaþayan Ermeni nüfusunun yarýdan fazlasý Amerika’ya göç etti. Dikkat çekici olan nokta Osmanlý’dan göçen Ermenilerin bazýlarýnýn, Amerikan pasaportu alarak geri dönmeleri ve kanlý eylemlere karýþmalarýdýr. Osmanlý Devleti bu gibi kimseleri yakalayýp tutukladýðý, cezalandýrmak istediði zaman Amerikan makamlarý müdahale ederek kendi vatandaþý olduðu iddiasýyla bu Ermenileri resmen himaye etmiþti.

Osmanlý topraklarýnda Amerika desteðiyle Ermenilerin karýþtýðý bu geliþmeler yaþanýrken, 1880 tarihinden itibaren Amerika basýnýnda sistematik biçimde Ermeni propagandasý yapýlýyordu. Türklerin Ermenilere baský yaptýðý ve katliamlar yaptýðý iddialarý sürekli gündeme getirilerek Osmanlý Hükümeti devamlý suçlanýyordu.  

ERMENÝLERÝN II. ABDÜLHAMÝT DÖNEMÝNDE YURT DIÞINA KAÇIÞI

Ermenilerin Osmanlý topraklarýndan kaçarcasýna ayrýlmaya baþladýklarý dönem, yukarýdaki izahlardan anlaþýlacaðý üzere, özellikle 93 Harbi sonrasýna bir diðer deyiþle II. Abdülhamit dönemine rastlar. Çünkü bu dönemde, Tanzimat’tan beri Doðu Anadolu’da uygulanan reform hareketlerinin daha çok Ermeniler lehine geliþmesi üzerine Müslüman ahali arasýnda oluþan memnuniyetsizlik ve Müslüman-Ermeni çatýþmalarýnýn arttýðý hatta katliamlara varan çatýþmalarýn yaþandýðý bir ortam ortaya çýkmýþtý.

II. Abdülhamit, Doðu Anadolu’da yýkýcý ve bölücü faaliyetlerde bulunan misyonerlerin faaliyetlerini takip etmeye, izinsiz açýlan yabancý okullarý kapatmaya baþlamýþtý. Yeni açýlacak okullarý da hükümetin iznine tabi tutmuþtu. Böylece bölgedeki Ermeni faaliyetlerini kontrol altýna almak istiyordu. Fakat bu giriþimlerinde de tam manasýyla baþarýlý olduðu söylenemez.  

Bunun üzerine Sultan Abdülhamit, kendi merkeziyetçi-Ýslamcý-dengeci-reformcu devlet anlayýþýna göre, her yönden çeliþkiler içinde olan ve uluslar arasý çýkarlarýn çarpýþtýðý Doðu Anadolu’da yeni bir politika denemesine girmiþtir. Bu politika Doðu Anadolu’nun sosyo-ekonomik yapýsýnda bir deðiþiklik yapmamýþ fakat politik ve az çok kültürel durumda Müslüman halkýn lehine bir durum meydana getirmiþtir. Doðu Anadolu’da herhangi bir Ermeni devletinin kuruluþunu önlemek politikalarýnýn temelini oluþturan II. Abdülhamit, bölgedeki aþiretlerle ilgilenmeye baþladý.[1] 1877–78 Osmanlý Rus Harbinden sonra bölgede oluþan otorite boþluðundan istifade etmeye çalýþan, Ýran yanlýsý Kürt aþiretleri ve Ermenileri kontrol altýna almak için diðer aþiret reislerini kendine baðlama yolunu seçti ve onlara hediyeler, silah askeri malzeme ve uzman subaylar gönderdi. 1884 tarihinden itibaren bölgedeki aþiretlere yumuþak davranarak, silahlar daðýtarak, onlarýn devlete baðlýlýklarýný artýrmaya çalýþýlýyordu. Böylece, Osmanlý Hükümeti bölgedeki aþiretleri az çok kontrolü altýna almýþ iken, Ermenilere de ýlýmlý davranmaya özen göstermiþtir.

1885–90 yýllarý arasýnda bölgedeki Ermenilerin önemli bir þikayetleri yoktur, sadece mahalli memur ve bazý aþiretlerin davranýþlarýndan þikayetçi idiler. Fakat bu arada merkezleri yurt dýþýnda bulunan Ermeni tedhiþ ve terör örgütlerinin, Avrupa devletlerinden aldýklarý destek ve teþviklerle Doðu Anadolu’da ve diðer bölgelerde devlet aleyhine faaliyetler göstermeye baþlamalarý II. Abdülhamit’i iyice korkutmuþ, Doðu Anadolu’nun elden çýkabileceði düþüncesine sevk etmiþtir. Bu sebeple II. Abdülhamit, Doðu Anadolu’da faaliyet gösteren Ermeni okullarýný, gazetelerini ve diðer bölücü faaliyetleri kontrol altýna almaya baþladý. 1890 yýlýnda yapýlan bir aramada Ermeni kiliselerinden bol miktarda silah çýkmasý, Osmanlý Hükümetini bölgedeki Müslüman halka, özellikle de aþiretlere daha yakýn davranmaya ve iþbirliði yapmaya yöneltti. Çünkü tehlike büyüktü ve hem aþiretlerin hem de devletin bölgedeki otoritesinin geleceði tehlike altýnda idi. Bunun üzerine Sultan II. Abdülhamit; bölgede devlet otoritesini tesis etmek, Ermenilerle Müslüman ahali arasýnda bir güç dengesi kurmak, aþiretlerden bir güç olarak istifade etmek, Ermenilerin faaliyetlerine engel olmak ve Doðu Anadolu’yu yýkýcý Rus ve Ýngiliz politikalarýndan korumak için Hamidiye Süvari Alaylarýný kurdu.[2]

Hamidiye Alaylarý’nýn kurulmasý, 1890’lý yýllara kadar her türlü silahlý eylem ve belki de toplu isyan hareketi için hazýrlýklarýný tamamlayan Ermeni terör örgütlerinin planlarýn bir anda bozdu. Çünkü II. Abdülhamit, bu alaylar sayesinde Müslüman ahaliyi örgütlendirerek Ermenilere karþý hazýrlýklý tutmayý ve çýkabilecek bir iç isyanda kuvvet dengesini oluþturarak, bölgede ordunun geliþine kadar olaylarý kontrol altýna alabilecek, hem caydýrýcý hem de aktif mücadele yapabilecek bir güç oluþturmuþtu. Bundan dolayýdýr ki, 1891 tarihinden itibaren Ermeniler sürekli olarak hükümetten Hamidiye Alaylarý’nýn daðýtýlmasýný istemiþlerdir.

Ýþte II. Abdülhamit’in dolayýsýyla Osmanlý Hükümeti’nin Doðu Anadolu’daki Ermenilere karþý uyguladýðý tedbirli ve temkinli politikalar sonucunda bölgedeki Ermeni göçü baþlamýþtýr. Bu göç, coðrafi olarak yakýn olmasý nedeniyle büyük ölçüde Rusya’ya daha sonra da misyonerlerin yönlendirmeleri nedeniyle Amerika’ya yönelik olmuþtur. Fransa ve Ýngiltere’ye olan göçler de önemli bir yer tutmaktadýr.

Yurt dýþýna göçü aslýnda Osmanlý Devleti pek de istemiyordu. Çünkü, göç eden Ermenilerin daha sonra gittikleri ülke pasaportuyla geri dönerek bölücü eylemlerine devam edebilecekleri ve kapütülasyonlar sebebiyle devletin bunlara bir þey yapamayacaðý endiþesi vardý. Bu sebeplerden dolayý devlet göç yasaðý bile koymuþtur.

Göç yasaðýnýn olduðu dönemlerde resmi engelleri aþmak amacýyla gizli örgütler kurulduðu gibi Ermeni simsarlarý da türemiþti. Bunlarýn faaliyetleri sonucu göç yasaðý delinmiþti. Ermeni simsarlarý para karþýlýðýnda Harput, Sivas, Adana, Mamuretülaziz (Elazýð) ve Diyarbakýr’da oturan Ermenileri Mersin iskelesinden gemilerle Amerika ve Ýngiltere’ye gönderiyordu. Ermeniler, Beyrut, Ýzmir, Mersin, Trabzon gibi limanlar üzerinden Rusya, Amerika ve diðer ülkelere göç ediyorlardý.[3]  

Yurt dýþýna kaçan Ermeniler, gittikleri devletlerin özellikle Rusya’nýn kendilerin uyguladýðý vize nedeniyle Osmanlý vatandaþlýðýný terk etmek, yani nüfus cüzdanlarýný (Tezkire-i Osmanî) iade etmek veya yýrtýp atmak mecburiyetinde kalmýþlardýr. Ayný zamanda geride býraktýklarý taþýnmaz mallarýný da ya komþularýna ya da devlete satmýþ bunun karþýlýðýnda da kendilerine senet verilmiþtir. Yine yurt dýþýna giden bu gibi Ermeni ahalisi, gittikleri ülkelerde kýsa zamanda vatandaþlýða kabul ediliyorlar ve vatandaþý olduklarý ülkenin pasaportunu almaya baþlýyorlardý. Bir kýsmý da aldýklarý bu pasaportla hemen Osmanlý topraklarýna dönmek istiyorlardý. Bunun gerekçesi ise, Ermenilerin kapütilasyonlarýn, özellikle de 1830 tarihli Türk-Amerikan Ticaret Antlaþmasý’nýn Amerikan vatandaþlarý Türk mahkemelinde muhakeme edilemez hükmünü vermiþ olmasý sebebiyle bu ayrýcalýktan yararlanmak istekleridir. Zaten Osmanlý Devleti’nin göçleri engellemekteki temel amaçta bu tür geliþmeleri önlemek idi.

Osmanlý Devleti ilk tedbir olarak geri dönen Ermenilere vize uygulama gibi yöntemlere baþ vurdu. Daha 1905 yýlýndan itibaren yabancý ülke vatandaþlýðýna geçen Ermeniler, Marsilya, Ýskenderiye, Köstence konsolosluklarýndan vize alarak Türkiye’ye dönüyorlardý. Durumun fark edilmesi üzerine Bâb-ý Alî Tâbiiyet Kalemi çeþitli tedbirler almaya baþladý ve özellikle Padiþah tarafýndan dikkatli olunmasý konusunda uyarýldý. Alýnan bu tedbirlere raðmen, Bâb-ý Alî’nin korktuðu baþýna geldi ve özellikle Amerika’ya göç eden Ermenilerin çoðu gerçek kimliklerini saklayarak Amerikalý sýfatýyla Anadolu’ya gelemeye çalýþtý. Bu þekilde geri dönenlerin yine Osmanlý sýnýrlarý içerisinde bölücü ve yýkýcý faaliyetlerde bulunmasý da gözlerden kaçmýyordu.

II. Abdülhamit döneminde, özellikle de 1895 olaylarý sonrasýnda memleketlerini terk eden Ermenilerin yerlerine 93 Harbi sonrasý Osmanlý Devleti’ne sýðýnan Kafkasyalý Müslümanlar, Bulgaristan, Bosna-Hersek ve Rusya’dan göç eden Müslüman ve Türkler yerleþtirilmiþlerdi. Ayrýca bir kýsým arazilere de bölgede yaþayan Kürt Aþiretleri el koymuþlardý.[4]

MEÞRUTÝYET’ÝN ÝLANI ÜZERÝNE ERMENÝLERÝN GERÝ DÖNME ÇABALARI VE BÖLGE HALKI ÝLE MÜCADELELERÝ

II. Meþrutiyet’in ilanýnýn ardýndan Osmanlý Devletinde meydana gelen siyasi deðiþiklikler ve olaylar, II. Abdülhamit’in de tahttan indirilmesinden sonra, özellikle Ýstanbul’daki Ermeni Patriðini ve Ermeniler üzerinde emelleri olan Ruslar ve diðer Avrupa Devletlerini ve Amerika’yý ümitlendirdi. Ülke dýþýndaki Ermeniler, Patrik ve yaþadýklarý ülkelerin devlet ileri gelenleri tarafýndan yönlendirilerek Osmanlý topraklarýna geri gönderilmeye baþlanmýþtýr. Geri dönen Ermeniler, resmi makamlara verdikleri dilekçelerde, 93 Harbinden sonra istibdat devrinde hakarete uðradýklarý, tehdit edildiklerini ve yaptýklarý þikayetlerin sonuçsuz kaldýðýný belirterek bu nedenlerle evlerini barklarýný terk etmek zorunda kaldýklarýný ve arazi ve evlerinin de bölge ahalisi ve Kürt Beyleri tarafýndan gasp edildiðini söyleyerek, Meþrutiyetin ilanýndan sonra yeni kurulan rejimin kendileri ve þikayetleriyle ilgileneceði ümidinde olduklarýný, hatta kaybettikleri Osmanlý vatandaþlýðýnýn kendilerine iade edilmesinin kanun gereði olduðunu söylüyorlardý.[5]

II. Abdülhamit devrinde Osmanlý topraklarýndan kaçan ve Meþrutiyetin ilaný üzerine geri dönmeye çalýþan Ermenilerin Hükümet karþýsýndaki durumlarý þu þekilde idi: Birincisi, Bâbýâlî’ye senet vererek Osmanlý vatandaþlýðýný terk eden ve nüfus kayýtlarý silinenler, bunlara rýzaî deniliyordu. Ýkincisi, herhangi bir resmi iþlem yaptýrmayýp kaçanlar ki, bunlara da firari deniyordu.[6]

Geri dönen Ermeni sayýsý arttýkça bunlarýn tabiiyetleri ve gayrimenkullarý hakkýnda takip edilecek muamele hakkýnda Þura-yý Devlet tarafýndan bir kanun taslaðý hazýrlandý.[7] Bu arada Osmanlý topraklarýna, özellikle de Doðu Anadolu’ya dönen Ermeniler, terk ettikleri arazi ve emlaklerinin kendilerine iade edilmesini veya kendilerine de göçmen sýfatýyla ücretsiz arazi verilmesini istediler.[8] Hatta bazý Ermeniler de mahalli yönetimlere baþ vurarak kendilerine ait arazinin gasp edildiðini iddia ederek bunlarýn iadesini istediler. Oysa istedikleri arazilerin bir kýsmý, II. Abdülhamit döneminde kaçarlarken resmen tapuya baðlanmýþ, bir kýsmý da boþ iken bölgedeki Kürt Aþiretleri ve göçmenler tarafýndan ihya edilmiþ, bir kýsmý da taraflar arasýnda adi senet ile satýlmýþ daha sonra bu araziyi alanlar tarafýndan tapusu kendi üzerlerine çýkarýlmýþ, ve uzun zamandýr da kullanýlmaktaydý. Bu tür meseleler bölge vilayetlerinde mahkemeleri en çok meþgul eden davalar haline gelmiþti.[9]

Bölge vilayetlerindeki mahkemelere ve kurulan gezici mahkemelerde görülen davalarda Ermenilerin iddialarý þöyle idi: Kendilerinin veya atalarýnda miras kalan arazilerin cebren veya çok ucuz bir surette Müslümanlarýn eline geçtiðini iddia etmekteydiler ki, yukarýda da izah ettiðimiz üzere bu tür arazilerin büyük çoðunluðu kendi rýzalarýyla sattýklarý, ye resmi tapu veya adi senet karþýlýðýnda sattýklarý arazilerdi. Ayrýca Yerli ahaliden bazýlarý imar ettikleri boþ arazilerin tapusunu kendi üzerlerine çýkartmýþlardý. Geri dönen Ermeniler, bu arazilerin de kendilerine ait olduðunu iddia etmekteydiler. Yine bazý Ermeniler, kanuni haklarý olmadýðý halde bir baþkasýnýn arazisi üzerine bina inþa etmek ve mahsulü kaldýrmak suretiyle arazi sahibinin tasarruf hakkýný ihlal etmekteydiler. Bu gibi Ermeniler söz konusu arazilerin kendi baba ve dedelerinin olduðu halde þimdi kullananlarýn bu arazileri zorla ellerinden aldýklarýný iddia etmekteydiler.

Bazý Ermenilerin mahalli Kürt beylerinin arazilerini zaptettikleri gibi geride kalan akrabalarýný sürekli tehdit ederek mallarýný gasp ettiklerini, bunlara karþý devletin tedbir alarak kendilerini ve arazilerin korumasýný istiyorlardý.[10] Ýlginçtir ki, bu gibi þikayetler üzerine Osmanlý resmi makamlarýnýn yaptýðý araþtýrma ve incelemeler sonucunda söz konusu þikayetçilerin bahsettikleri köy ve kazalarda adlarýna kayýtlý hiçbir emlak ve araziye rastlanmamýþtýr.[11]

Osmanlý Devleti’nin bölgedeki vali ve kaymakamlarý tarafýndan maksatlarý anlaþýlan Ermenilere karþý sýký tedbirler uygulanmaya baþlanmýþtýr. Geri dönmüþ gibi görünüp arazilerini isteyen bu Ermeniler hakkýnda sýký takibat yapýlýyor isteklerinin haklý olup olmadýðý araþtýrýlýyordu. Devletin bu konuda duyarlý davranan yetkilileri sayesinde bölgede bir çok Ermeni müracaatýnýn asýlsýz olduðu ortaya çýkarýlýyordu.

SONUÇ

II. Abdülhamit döneminde 1877–78 Osmanlý Rus Harbinin ardýndan özellikle 1895 tarihinde meydana gelen Ermeni olaylarýndan sonra Doðu Anadolu’da Ermenilere karþý uygulanan sýký politikalar ve kurulan Hamidiye Alaylarý vasýtasýyla alýnan sýký tedbirler sonucunda bir kýsým Ermeni ahali Rusya, Amerika ve bazý Avrupa ülkelerine göç etmiþlerdir.  

Bu Ermeniler II. Meþrutiyetin ilanýndan sonra, yaþanan bir takým siyasi olaylar ve kendilerine destek olan devletlerin, misyonerlerin ve Ýstanbul Ermeni patrikliðinin teþvik ve yönlendirmeleri sayesinde sanki söz ve davranýþ birliði yapmýþçasýna geri dönmeye baþlamýþlardýr. Kaçýp giderlerken Osmanlý vatandaþlýðýný reddetmelerine, arazi ve mallarýný mevcut hukuk kurallarý çerçevesinde ya þahýslara veya devlete resmen satarak gitmelerine raðmen, dönüþlerinde gittikleri ülkelerin pasaportunu taþýyarak, yine Osmanlý hukukunun kapütilasyonlardan kaynaklanan açýklarýndan istifade etmek suretiyle yeniden mal mülk edinme bir yana eski arazilerinin gasp edildiði iddiasýyla bölgedeki Türk, Kürt ve diðer Müslüman ahali aleyhine davalar açma cesaretinde bulunmuþlardýr.

Özellikle Rusya ve Amerikalý misyonerlerin telkinleriyle geldikleri Doðu Anadolu’da istedikleri ve kendilerine ait olduðunu iddia ettikleri arazi ve mallarýn ne þimdi ne de daha evvel kendilerine veya dedelerine ait olmadýðý ortaya çýkmýþtýr. Fakat onlarý bu yola sevk eden destekçilerinin maksadý, Osmanlý Devletine baský yaparak, hukukuna müdahale ederek asýlsýz belgeler ve iddialarla bölgeye yerleþmelerini saðlamak ve zaten taþýdýklarý yabancý pasaportlarla daha rahat bir þekilde bölücü ve yýkýcý faaliyetlerde bulunmalarýný temin etmekti.

Ermeniler, Daha Sultan Abdülhamit döneminden beri kaldýrýlmasýný istedikleri Hamidiye Alaylarý’ný kötülemek ve devlet taraftarý Kürt Beylerini kötüleyerek, onlarý mesnetsiz iddialarla mahkemeye vererek devletle ihtilafa düþürme gayreti içinde olmuþlardýr. Osmanlý Hükümeti de dýþ baskýlara raðmen, bölgede görev yapan vali ve mutasarrýflarýn duyarlý ve gayretli çalýþmalarý sayesinde Ermenilerin bu oyunlarýna gelmedikleri gibi sýký takipleri sonucunda onlarýn asýlsýz iddialarýný ortaya çýkarmýþlardýr.