Kitap Tahlili: Amerikan Misyonerlerinin Faaliyetleri ve Van Ermeni İsyanları (1896)

AMERİKAN MİSYONERLERİNİN FAALİYETLERİ VE VAN ERMENİ İSYANLARI (1896)

Yazar: Dr. Dilşen İNCE ERDOĞAN
İstanbul, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2008, 432 Sayfa.

Osmanlı İmparatorluğu içinde baş gösteren misyonerlik faaliyetleri hakkında pek çok araştırma yapılmış olmasına rağmen,  Amerikan misyonerlerinin çalışmaları bağlamında ele alınan ve bölgesel bir araştırma niteliği taşıyan Van Ermeni İsyanı bu konudaki özgün araştırmalardan biridir. Dr. Dilşen İnce Erdoğan’ın Amerikan Board Arşivi dokümanlarını ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgelerini karşılaştırarak temellendirdiği “Amerikan Misyonerlerinin Faaliyetleri ve Van Ermeni İsyanları (1896)”  adlı bu çalışma ikinci el kaynaklarının zenginliğiyle de dikkat çekmektedir. Prof. Dr. Ergün Aybars’ın Sunuş yazısının ardından önsöz, giriş ve bunları takip eden üç bölüm ile ekler kısmından oluşan bu çalışma 432 sayfadan oluşmaktadır.

ABCFM (Amerikan Board) ve Osmanlı Topraklarındaki Faaliyetleri adlı ilk bölümde, genel anlamda misyonerlik faaliyetlerinden söz edilmiş ve Amerika’daki en güçlü misyoner teşkilatın ABCFM olduğu belirtilerek bu teşkilat hakkında detaylı bilgi verilmiştir. Bu bilgiler ABCFM’nin kuruluş hikâyesi, yapısı, yöntemleri ve misyonerleri ile faaliyet alanları ve etkilerinden oluşmaktadır. Bu bilgilerden sonra Amerikalı Misyonerlerin Anadolu’ya gelişi ve Amerikalı misyonerlerin teşkilatlanmalarından söz edilmiştir…1820 yılında Anadolu topraklarına gelen Amerikan Board misyonerlerinin amacı, kendi tüzüklerinde belirtildiği üzere bu topraklarda yaşayan dinsizler arasında Hıristiyanlığı yaymaktır. Fakat tüzükte yer alan amaç yer, zaman ve bölgeye göre değişiklikler göstermiştir. Bunun en güzel örneği de Anadolu topraklarında görülmüştür…(s.93). Amerikan misyonerlerinin Müslümanlar, Yahudiler ve Rumlar arasında başlattıkları Protestanlaştırma çalışmalarının başarısızlıkla sonuçlandığı ancak bu çabanın Ermeniler arasında başarılı olduğu aktarılmıştır. Kitabın bu bölümü Ermeni yazar Raffi’nin Amerikan etkisini açıkladığı “Misyonerler, Ermenilerin evlerine bir lamba gibi girdiler. Fakat aynı kurtlar gibi onları parçaladılar.” ifadesiyle sonlanmıştır.

 Van’da Amerikan Misyoner Teşkilatının Kuruluşu ve Çalışmaları adlı ikinci bölüm, Amerikalı Misyonerlerin Van’a gelişi ve Van İstasyonu’nun kuruluşu ile başlamaktadır. Bu bölümde yazar, misyonerlerin Van’da Ermeni halkına yönelik yardımlarını ABCFM Arşivi Belgeleriyle aktarmakta ve Amerikalı Misyonerlerin Van İstasyonu’ndaki faaliyetlerinden arşiv belgeleri ışığında bahsetmektedir. Bunun yanında, XIX. yüzyılda siyasal, sosyal ve ekonomik bunalım içinde bulunan Osmanlı Devleti için misyonerlik faaliyetlerinin eğitim ve sağlık alanlarında bazı olumlu etkileri olduğu konusuna da değinilmektedir.

Kitabın, Van’da Ermeni Nüfusu ve 1896 Van İsyanı ana başlıklı son bölümünde ise 1896 Van İsyanı incelenmiştir. Bu bölümde ilk olarak Van ilinin XIX. yüzyıldaki idari, sosyal ve iktisadi yapısından söz edilmiştir. Daha sonra ise hem Anadolu hem de Van ili Ermeni nüfusu ile ilgili detaylı bilgiler verilmiştir. Van’da Ermeni İsyanının çıkış nedenleri iki ana başlık altında incelenmiştir. Bunlardan birincisi; Ermeni Din Adamlarının ve Kilisenin rolü, ikincisi ise; İhtilalcı Ermeni Komitelerinin kuruluşu ve Van’daki faaliyetleri olarak belirtilmiştir. Bunu takip eden ana başlıkta ise, 1896 Van İsyanı öncesi Van ve çevresindeki ilk olaylar, Saadettin Paşa’nın Teftiş Heyeti Başkanı olarak Van’a gelmesi ve olayların gelişimi aktarılmıştır. 1896 İsyanı öncesi Van’daki Kürt-Ermeni mücadelesinden de bahsedilmiş ve Saadettin Paşa’nın bu konuyla ilgili olarak Ermeni ileri gelenleri ile de Kürt aşiret reisleri ile de konuşup herhangi bir karışıklık çıkmaması için uğraştığı konusu belgelerle aktarılmaya çalışılmıştır.
        
1896 Van Olaylarının kısa bir değerlendirilmesi yapıldıktan sonra, 1896 Yılı Van İsyanında, misyonerlerin etkisinin büyük olduğu; Ermeni Meselesinin ortaya çıkış nedenlerinin en önemlisinin misyonerlerin faaliyetleri olduğu kanaatine varılarak, 1895-1896 yıllarında Anadolu’nun birçok yerinde çıkan isyanlar gibi Van İsyanı’nın da devlete karşı bir başkaldırı olduğu sonucuna varılmıştır.