| | .iq0
Àle="text-align: juğÿC ERMEN? TAHC?R?250ÑÆ font-weight: bold;">ERMEN? TEHC?R?
Okutman Atila ?EH?RL?*
G?R??
Osmanl? Devleti’nin I.Dünya Sava??’na kat?lmas?yla birlikte,(Ta?naklar’?n 8.Genel Kongresinde ald?g? kararlar dogrultusunda)[1]Ermeniler,ba?l? bulunduklar? birliklerden kaçmaya,orduyu arkadan vurmaya ve ?tilaf Devletleri hesab?na casusluk yapmaya ba?lad?lar.Türk köylerini basarak çoluk çocuk demeden yüz binlerce Osmanl? vatanda??n? katlettiler.[2]
Osmanl? Devleti I.Dünya Sava?? s?ras?nda bu zaruretlerden dolay? Ermeniler’in bir k?sm?n? bulunduklar? yerlerden alarak,yine devletin s?n?rlar? içinde bulunan ba?ka mahallere yerle?tirmi?tir.Bu yerle?tirme hadisesi“Ermeni Tehciri”olarak bilinmektedir.Tehcir,”bir yerden ba?ka bir yere göç ettirme hadisesi”demektir.Osmanl? ar?iv belgelerinde bu olay tehcir olarak de?il,“ba?ka mahallere sevk ve iskan”?eklinde geçmektedir.
“Osmanl? Devleti içerisindeki Ermeniler’den askerde olanlar,Kas?m 1914’den itibaren silahlar?n? alarak ordudan firar etmi?lerdi.?ubat 1915'e gelindi?inde ise Ermeni toplumu tüm Do?u Anadolu’da ayaklanm?? durumda idi.??te bu ko?ullar alt?nda 25 ?ubat 1915’de Genel Kurmay Ba?kanl???’n?n tüm birliklere;“Ermeniler,ne olursa olsun askeri hizmette kullan?lmayacakt?r” yolunda karar veren bir genelgesi yay?nlanm??t?r.Yine ayn? genelgede;“Ermeni halk?n? korkutacak nitelikteki her türlü bask?y? yasaklayan hükümler’de bulunmaktayd?.”[3]
Said Halim Pa?a hükümeti,Ermeni Patrikhanesi’ne,komite ve Ermeni milletvekillerine bu hareketlerden vazgeçilmedi?i takdirde, ?iddetli tedbirlere ba?vurulaca??n? ihtar etti ise de bu ihtarlara ald?ran olmad?.Hatta ?iddet ve kanl? eylemlerini daha da art?rd?lar.Bunun üzerine Dahiliye Naz?r? Talat Bey 24 Nisan 1915’te Ermeni Komite Merkezleri’nin kapat?lmas?,evrak?na el konulmas? ve komite ileri gelenlerinin tutuklanmas?na dair bir tamim yay?nlam??t?r.
Ayn? mealde bir genelge 26 Nisan’da Ba?kumandanl?k Vekili taraf?ndan birliklere gönderilerek eleba?lar?n askeri mahkemelere sevki ve suçlular?n cezaland?r?lmas? istenmi?ti.[4]
Ermeniler 15 Nisan 1915’ten sonra Van bölgesinde,ay?n 17’sinde ?itak(Çatak),18’inde Bitlis ve 20’sinde de Van’?n içinde kanl? ayaklanmalar düzenlediler.6 May?s 1915’te Ermeniler Van’? Ruslar’a teslim edip,Ruslar’?n kontrolünde Aram Monokyan’?n ba?kanl???nda 17 May?s 1915’te bir“Ermeni Hükümeti”kurdular.Ermeniler Van’da 1500 kadar kad?n ve çocuktan ba?ka Türk sa? b?rakmad?lar.[5]
Osmanl? Devleti ölüm kal?m mücadelesi içinde iken Ermeniler’in bu hainane davran??lar?n?n göz ard? edilmesi mümkün de?ildi. Hükümetin emirlerine,memleket savunmas?na ve asayi?in korunmas? için al?nan tedbirlere kar?? gelenlerle,casusluk yapanlar?n tek tek veya toplu olarak ba?ka bölgelere nakledilebilmeleri için Dahiliye Naz?r? Talat Bey imzas? ile 26 May?s 1915(11 Recep 1333-13 May?s 1331)tarih ve 270 say?l? bir tezkere sadarete(ba?bakanl??a)gönderildi.
Bu resmi vesikada aç?kland???na göre Ermeniler’in i?ledi?i suçlar ?unlard?r:
a)Harp m?nt?kalar?na yak?n yerlerde oturan Ermeniler’den bir k?sm? devletin hudutlar?n? devlet dü?manlar?na kar?? korumakla me?gul olan Ordu-y? Hümayun’un hareketini güçle?tirmektedir.
b)Askeri erzak ve mühimmat naklini zorla?t?rmaktad?r.
c)Dü?manla ayn? gayeleri payla?makta ve onlarla i?birli?i yapmaktad?rlar.
ç)Ermeniler’den bir k?sm? dü?man saflar?na kat?lmaktad?r.
d)Yurt içinde askeri birliklerimize ve masum halka silahl? sald?r?larda bulunmaktad?rlar.
e)Osmanl? ?ehir ve kasabalar?na sald?rarak katil ve ya?mac?l?k yapmaktad?rlar.
f)Dü?man?n deniz kuvvetlerine erzak sa?lamaktad?rlar.
g)Müstahkem mevkileri dü?mana göstermektedirler.
a) Ermeniler’den Bo?alt?lmas? ?stenen Yerler:
Osmanl? ordusu ve Müslüman halk aleyhinde eylemler gerçekle?tiren bu Ermeni ihtilalcilerin harp sahas?ndan uzakla?t?r?lmas?, ayaklanmalar için üst ve s???nak olarak kullan?lan kasaba ve köylerin bo?alt?lmas? ayn? tezkere ile hükümete teklif edilmektedir.?çi?leri Bakanl???’n?n bo?alt?lmas?n? istedi?i yerler ?unlard?r:
1)Van,Bitlis,Erzurum vilayetleri,
2)Adana,Mersin ve Sis(Kozan)?ehir merkezleri hariç olmak üzere,Adana,Mersin,Kozan ve Cebel-i Bereket sancaklar?,
3)Mara? ?ehir merkezi hariç olmak üzere,Mara? sanca??n?n di?er yöreleri,
4)Merkez kazalar? hariç olmak üzere Halep vilayetinde ?skenderun,Beylan,Cisr i ?u’ur ve Antakya kazalar?,köyleri ve kasabalar?.
b)Ermeniler’in ?skan Edilmesi ?stenen Yerler:
Ermeniler’in iskan edilmesi istenen Osmanl? yerle?im yerleri ise ?unlard?r:
1)Van vilayetine kom?u olan kuzey k?s?mlar? müstesna olmak üzere Musul vilayeti
2)Zor Sanca??.
3)Urfa’n?n ?ehir merkezi hariç, güneyindeki kesimler.
4)Halep vilayetinin do?u ve güney do?u kesimleri.
5)Suriye vilayetinin do?usunda tahsis edilen mahaller.
Ermenilerin iskan edilecekleri yerlerde,büyük kalabal?klar meydana getirmemeleri için Ba?komutanl?k,Dahiliye Nezareti’ne 26 May?s 1915 tarihli bir yaz? yollar.Bu yaz?da’iskan edilecek Ermeniler in yerle?tirildikleri yerlerdeki Müslüman nüfusunun yüzde onunu geçmemelerine,göç ettirilecek Ermeniler’in kuracaklar? köylerin her biri elli evden çok olmamas?na ve yine yak?n yerlere yerle?tirilmemelerine dikkat edilmesi”istenir.[7]
c)Bakanlar Kurulu’nun ?skan Karar?:
Dahiliye Nezareti’nin(yani ?çi?leri Bakanl???’n?n)sadarete gönderdi?i Ermeniler’in iskan? ile ilgili tezreke,Meclis i Vükela'da(Bakanlar Kurulu’nda)30 May?s 1915(15 May?s 1331)’te kabul edilir.Bakanlar Kurulu,?çi?leri Bakanl???’n?n 13 May?s 1331 tarihli ve 270 numaral? tezkeresi okunduktan sonra“tehcir”karar?n?n al?nd??? anla??lmaktad?r.Osmanl?,Devleti Hükümeti’nin bu karar?,[8]hakk?nda M.Hanefi Bostan;“Prof.Dr.Nejat Göyünç’ün telkiniyle Ba?bakanl?k Ar?ivi’nde bulunan Meclis-i Vükela Mazbatalar?’n? tarayarak 198 no’lu defterde buldum.Karar?n s?ra numaras? 163’dür.Karar?n alt?nda dönemin Sadrazam? Said Halim Pa?a,Harbiye Naz?m Enver Pa?a ve Dahiliye Naz?r? Talat Bey’den ba?ka dört bakan?n daha imzas? vard?r. Dahiliye Nezareti’nin Sadrazaml??a gönderdi?i tezkerede bu karar?n hemen üzerinde yer almaktad?r.(Bkz.Ek:1)Belgeden anla??ld???na göre,Bakanlar Kurulu’nun Ermeniler’le ilgili ald??? iskan karar?n?n yürürlü?e girmesi için 31 May?s 1915(18 May?s 1331)tarihinde Dahiliye,Harbiye ve Maliye Nezaretleri’ne tebli? edilmi?tir.”diye yazmaktad?r.[9]
1 Haziran 1915(19 May?s 1331)tarihinde bir“kanun ? muvakkat”yay?nlanarak“Ermeni Tehciri”ile ilgili resmi i?lemler tamamlanm?? olur.Bu “kanun ? muvakkat”?n ihtiva etti?i maddeler ?öyledir:
1)Sava? s?ras?nda ordu,kolordu ve tümen komutanlar? ve bunlar?n müstakil mevki kumandanlar?,ahali taraf?ndan herhangi bir suretle hükümetin emirlerine,yurt savunmas?na,asayi?in korunmas?na ili?kin i?lere ve düzenlemelere muhalefet,silahla sald?r? ve direnme görürlerse bunu önlemeye mezun ve mecburdurlar.
2)Ordu,müstakil kolordu ve tümen kumandanlar? askerlik icablar?ndan dolay? veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri köyler ve kasabalar halk?n? tek tek veya toplu olarak di?er mahallere sevk ve iskan ettirebilirler.
3)??te bu kanun yay?nland??? tarihten itibaren geçerlidir.[10]
ç)?skan S?ras?nda Al?nan Önlemler:
Bakanlar Kurulu,yukar?da bahsi geçen 30 May?s 1915 tarihli karar?nda iskan i?inin adil ve insani bir ?ekilde gerçekle?mesi için baz? önlemler alm??t?r.Bu önlemler ?unlard?r:
1)Nakli gerekenler,iskan edilecekleri mahallere refah içinde can ve mal güvenlikleri sa?lanarak sevk edileceklerdir.
2)Gittikleri yerlerde kesin yerle?tirilmelerine kadar,kendilerine göçme ödene?inden geçimlerini sa?layabilmeleri için yard?m yap?lacakt?r.
3)Eski mali durumlar?na uygun olarak kendilerine arazi ve mal verilecektir.
4)Hükümet taraf?ndan bunlar için ev yapt?r?lacakt?r.
5)Çiftçilere tohumluk,zenaat erbab?na alet edavat verilecektir.
6)Terk ettikleri ta??nabilir mal ve k?ymetler kendilerine ödenecektir.
7)Bo?alt?lan ?ehir ve kasabalarda bulunan Ermeniler’e ait ta??nmaz mallar?n say?m? yap?lacak.Bunlar?n cinsleri,miktarlar? ve k?ymetleri tespit edildikten sonra bu köylere yerle?tirilecek muhacirlere verilecektir.
8)Ermeniler’den bo?alt?lacak yerlere iskan edilecek muhacirlerin kullanmayacaklar? mallar,yani zeytinlik,dutluk,ba? ve portakal bahçeleri,han,fabrika,depo ve dükkan gibi gelir getirecek ta??nmaz mallar aç?k art?rma ile sat?lacak veya kiralanacak ve bu gelirler sahiplerine(Ermeniler’e)verilmek üzere mal sand?klar?nca emanete kaydedilecektir.[11](Bkz.Ek:2)[12]
?skan s?ras?nda dikkat edilmesi gereken hususlarla ilgili Dahiliye Naz?r? Talat Pa?a’n?n valiliklere gönderdi?i 28 A?ustos 1915 tarihli talimatname ise ?öyledir:
1)?skana tabi tutulan Ermeniler’den araba veya yaya olarak yola ç?kan gruplar en yak?n demiryolu istasyonuna götürülecek oradan da yerle?tirilecekleri yerlere trenle sevk edileceklerdir.
2)“TehCir”e tabi tutulanlar,tren istasyonlar?na vard?klar?nda aile reisleri asker olan veya bakacak kimsesi bulunmayan kad?n ve yetimler,durumlar?n? resmi belge ile yetkililere ibraz ettikleri takdirde ba?ka yere iskan edilmeyerek istasyon yak?n?ndaki ?ehir,kasaba ve köylere yerle?tirileceklerdir.
3)Ba?ka yerlere iskan edilecek Ermeniler’in sevk s?ras?nda ia?eleri temin edilecek.Fakirlerin ia?eleri ise ücretsiz olarak kar??lanacakt?r.
4)Sevk s?ras?nda Ermeniler’in güvenli?i sa?lanacakt?r.Hamile ve yeni do?mu? çocuklar?n ihtiyaçlar? kar??lanacakt?r.
5)?skana tabi tutulanlar aras?nda yerlerini terk etmek istemeyenler veya yerlerine dönmek istemeyenlerden makul sebep gösterenlerin dilekçeleri görevlilerin görü?leri de al?narak Dahiliye Nezareti’ne gönderilecek ve Nezaret’in verece?i cevaba göre hareket edilecektir.
6)Göç s?ras?nda veya konaklama esnas?nda Ermeni göçmenlere yap?lacak her hangi bir sald?r? derhal zarars?z hale getirilecektir.Sald?r?da bulunanlar tevkif edilerek Divan ? Harb Mahkemesi’ne sevk edilecek ve en a??r bir ?ekilde cezaland?r?lacakt?r.[13](Bkz.Ek:3)[14]
7)Göçe tabi tutulanlardan rü?vet veya hediye alanlar,tehdit ile kad?nlar? i?fal edenlere veya onlarla gayri me?ru münasebet kuranlar derhal görevden al?n?p Divan ? Harbe sevk edilecek ve a??r bir ?ekilde cezaland?r?lacaklard?r.[15]
Zikredilen talimatnamenin orijinal metni ?ngiliz Ar?ivlerinde bulunmaktad?r.Bu ve buna benzer belgeler(Özellikle Ermeni ?skan? ile ilgili olanlar)?stanbul’un i?gali s?ras?nda baz? ?ngiliz ajanlar? taraf?ndan Bab-? Ali’den çal?nm??t?r.
Görüldü?ü üzere Osmanl? Devleti zorunlu nedenlerle ba?ka yerlere iskana tabi tuttu?u Ermenilerin herhangi bir haks?zl??a ve zulme u?ramamalar? için önemli önlemler alm??t?r.
Ar?iv belgelerimizden anla??ld???na göre;zorunlu sebeplerden dolay? Ermeniler ba?ka yerlere iskan edilirken verilen talimatlara ayk?r? hareket edenler,Divan-i Harp kararlar? ile cezaland?r?lm??t?r.?dam da dahil çe?itli cezalara çarpt?r?lanlar?n say?s? 1397 ki?idir.Mesela;Sivas Vilayeti’nde 648,Mamuretü’l Aziz(Elaz??)Vilayeti’nde 223,Urfa Mutasarr?fl???’nda 189,Diyarbekir vilayetinde 70,Kayseri Mutasarr?fl???’nda 69 ki?iye çe?itli cezalar verilmi?tir.[16]
Dahiliye Nezareti’nin 7 Aral?k 1916 tarihli Sadaret’e(Ba?bakanl??a)sunulan raporuna göre;o tarihe kadar 702.900 ki?i ba?ka yerlere iskan edilmi?tir.Yine bu raporda belirtildi?ine göre;1915 y?l?nda 25 milyon,1916 y?l?n?n Ekim sonuna kadar 86 milyon kuru? harcanm??t?r.Y?l sonuna kadar da 150 milyon kuru?un daha sarf edilmesi gerekece?ine i?aret edilmektir.[17]
d)?skan S?ras?nda Ölen Ermeniler’in Say?s?:
Osmanl? Devleti iskan? gerçekle?tirirken çe?itli sebepler yüzünden ölen Ermeniler olmu?tur.Ancak ortaya ç?kan zayiat?n bir k?sm? hastal?k,k?tl?k uzun yolculu?un getirdi?i yorgunluk ve kötü hava ?artlar?,bir k?sm? da çapulcular?n zengin konvoylara yapt??? sald?r?lar ve baz? görevlilerin görevlerini ihmal etmesi yüzünden gerçekle?mi?tir.?skan s?ras?nda ölen Emneniler’in kesin say?s? bilinmemektedir.Yabanc? devletler ve özellikle Ermeni Komitac?lar ölen Ermeniler’in say?s?n? abartmaktad?rlar.
e)Ermeni Nüfusu:
1915 Ermeni Tehcir Olay?’nda“1.500.000 Ermeni’nin Türkler taraf?ndan katledildi?i”?eklindeki as?ls?z iddialara kar?? verilecek en iyi cevap Osmanl? Devleti s?n?rlar? içerisinde hiçbir dönemde bu say?da bir Ermeni’nin ya?amad???n? nüfus rakamlar?yla ortaya koymakt?r.
1)Osmanl? Kaynaklar?na Göre:
Bu bölümde verece?imiz ilk nüfus çal??mas? Tehcir olay? s?ras?nda ?çi?leri Bakan? olan Talat Pa?a’ya aittir.Pa?a’n?n 1921’de Berlin’de Sogonon Talleryan ad?nda bir Ermeni teröristin düzenledi?i bir suikast ile öldürülmesinden sonra;kendinin tuttu?u notlar han?m? Hayriye Talat Han?m’a ondan da Murat Bardakç?’ya intikal etmi?tir.Say?n Bardakç? da,Frans?z Sosyalist Milletvekili Rene Rouguet;“1915 ile 1917 aras?nda 1.300.000 Ermeni öldürülmü?tü' diye bir soyk?r?m tasar?s?”haz?rlay?p Fransa meclisine sununca bu parlamentere cevaben;“Talat Pa?a bugünleri sanki 80 y?l öncesinden görmü? gibi”diye yazm??t?r.Ayr?ca Pa?a’ya ait“Anadolu’daki toplam Ermeni nüfusu 1.256.403’ten ibarettir.Hepsi yaz?lmad???ndan hakiki miktar 1.500.000’dir” denen ve el yaz?s?yla yazd??? bir belgeyi bas?na vermi?tir.[18]
Tablo 1:Resmi Osmanl? Say?mlar?na Göre Ermeni Nüfusu:[19]
| Say?m |
Osmanl? Ermeni Nüfusu |
% |
Osmanl? Toplam Nüfusu
|
1831
1844
1881/82
1894
1895
1896
1897
1906/7
1914 |
18.742
2.400.000
1.001.465
994.065
1.031.824
1.013.680
1.042.374
1.173.233
1.294.851 |
0.51
6.78
5.75
3.65
5.50
5.29
5.47
5.61
6.99 |
3.641.101
35.350.000
17.388.604
27.208.683
18.735.218
19.142.396
19.050.323
20.884.630
18.520.016 |
Kaynak:Yukar?da bu nüfus say?mlar? ayr? ayr? verilirken kaynaklar gösterilmi? olup,bu tabloda K.Karpat’?n verileri esas al?nm??t?r.(Ottoman Population 1830-1914 Demographic and Social Characteristics,Wis Comvin/London 1985,I-XVI.)
2)Bat?l? Kaynaklara Göre:
Bat?l? bilim adamlar?n?n verdi?i rakamlar Türkiye’de ortalama olarak 1.100.000-1.500.000 Ermeni’nin ya?ad??? yönündedir.[20]
3)I.Dünya Sava?? Y?llar?nda D?? Ülkelere Göç Eden Ermeniler’in Say?s?:
Milletler Cemiyeti Göçmenler Komitesi bilgilerine göre I.Dünya Sava?? boyunca Fransa’ya;35.000,Kanada’ya;1.244,Amerika’ya; 34.136,Yunanistan’a;42.200,Bulgaristan’a;15.000,K?br?s’a;2.500,Suriye’ye;100.000,Lübnan’a;50.000,Ürdün’e;10.000,M?s?r’a; 40.000,Irak’a;25.000,?ran’a;50.000,Rusya’ya;420.000 Ermeni göç etti.Ba?ka Avrupa ülkelerine gidenler,kay?plar ve unutulanlar?n toplam? ise 50.000 Ermeni’dir.1927 Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk say?m?na göre ülkedeki mevcut Ermeni say?s?; 123.602 idi.Yukar?daki da??l?ma göre toplam Ermeni say?s?;998.682’dir.1914 Osmanl? Devleti’ndeki Ermenilerin toplam say?s?; 1.300.000 idi.[21]Bu rakamlara göre Türkiye Emmenileri’nin I.Dünya Sava?? içinde her türlü sebepten(Osmanl? ordusuyla çarp??ma,göç s?ras?ndaki hastal?klar,münferit baz? sald?r?lar,firar edenler vb.)zayiat?n?n 301.318 oldu?u görülmektedir.
SONUÇ
Dünyada“Ermeni Katliam?”oldu?unu ilk olarak Ermeniler de?il,1916 y?l?nda ingiltere ?stihbarat Dairesi“Mavi Kitap” yay?nlay?p bunu da bütün dünyaya da??tarak duyurmu?tur.(Zaten ?stanbul’un i?gali s?ras?nda Ermeni iskan? ile ilgili belgeleri Bab-? Ali’den ?ngilizler’in çalmalar? bu konudaki tarihi gerçekleri yok etmeyi amaçlad?klar?n? ve bu konuda kayg?lar?n?n oldu?unu göstermektedir.)Daha sonra Ermeniler katledilen Ermenilerin say?s?n? 600.000’den ba?layarak önce 1 milyona sonra 1.5 milyona ç?karm??lard?r.Fakat yukar?da ayr?nt?lar?yla verdi?imiz nüfus ve istatistik çal??malar?na göre hiçbir dönemde Do?u Anadolu’da 494.392(en az)ile 646.415(en çok)say?s?n? geçememi?lerdir(Yani nüfusun ort.%15’i).1915 Tehcir olay?nda hastal?k,yorgunluk, çete sald?r?s?yla ölenler olmu?tur.Bunlar da 301.318 ki?idir.Fakat tarih ilminde,zamana ve mekana inmek ?artt?r.O y?llarda yolculuk hayli güç idi.Büyük Atatürk’ün,7 Eylül 1917 tarihinde Ba?komutan vekili Enver Pa?a’ya,Ba?bakan Talat Pa?a’ya ve Cemal Pa?a’ya Halep’ten durumu bildiren raporunda ?öyle bir cümle vard?r:“Ba?ka en iyi tümenlerin taburlar? da ?stanbul’dan biner mevcutla hareket etmi?ler ve en kuvvetlisi be? yüz mevcutla Halep’e gelebilmi?tir.”[22]
Genç ve e?itimli askerler bile yar? yar?ya fire verirken çocuk,ya?l?,kad?n vb.olu?an Ermeni kafilelerinin Frans?z D??i?leri’ne verdikleri bilgiye göre;“yar?dan fazlas? menzile vard???na”göre yolculuk oldukça ba?ar?l? olmu?tur denilebilir. Zaten Osmanl? ar?ivlerindeki belgelere göre;“hükümet yetkililerinin yolculu?un ba?ar?l? olmas? için her türlü tedbiri almalar?”da zorunlu tutulmu? idi.
Osmanl? Hükümeti iskan s?ras?nda Ermeniler’e kar?? gayr i kanuni harekette bulunanlar? en ?iddetli bin ?ekilde cezaland?rm??t?r(toplam 1397 ki?i).Fakat suç i?lemi? katil Ermeniler,Ermeni kitaplar?nda“Milli Kahraman” olarak gösterilmi?lerdir.Daha do?rusu Osmanl? Devleti’nin,“Ermeni k?y?m?”diye bir politikas? söz konusu de?ildir.
I.Dünya Sava?? s?ras?nda çe?itli sebeplerle ölen Ermeniler’in say?s? 301.318’dir.Buna kar??l?k Ermeniler taraf?ndan katledilenlerle(600.000 Türk)birlikte,Osmanl? Devleti’nin ayn? sava? s?ras?ndaki kay?plar? 2 milyon civar?ndad?r.
I.Dünya Sava?? s?ras?ndaki Osmanl? Hükümetleri’nin gizli tutanaklar? ?ncelendi?inde ?ttihat ve Terakki’ye mensup liderlerin veya bir ba?kas?n?n“Ermeni k?y?m?”ile ilgili bir emir vermedi?i anla??lmaktad?r.Aksine vilayetlerde ve mutasarr?fl?klarda bulunan görevlilere verilen talimatlarda;“Ermeniler’in can ve mal kayb?na sebep olacak bask?nlar?n ve di?er kar???kl?klar?n önlenmesi”istendi?i ve hatta kesin bir ?ekilde emredildi?i görülmektedir.[23]Nitekim tehcir konusunda dönemin ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a,son ?ttihat ve Terakki Kongresi’nde(1 Kas?m 1918’de)yapt??? konu?mas?n?n Ermeniler ile ilgili bölümünde,gerçe?i oldu?u gibi ve içtenlikle ortaya koymaktad?r.
Mondros Mütarekesi’nden sonra,I.Dünya Sava?? döneminde üst düzeyde görev yapan ?ttihat ve Terakki mensuplar?n?n bir k?sm? ?ngilizlerin bask?s?yla zaman?n hükümeti taraf?ndan tutuklanm??t?r.Tutuklanma sebepleri I.Dünya Sava??’na sebepsiz yere devleti sokmalar? ve“Ermeni k?r?m?”yapmalar?yd?.Bu tutuklananlar bilahare Malta’ya sürülmü?tür.Bunlar Malta’da ?ngilizler taraf?ndan“Ermeni K?r?m?”masal? ile ilgili olarak yarg?lanmaya ba?larlar.Dönemin sadrazamlar?ndan Said Halim Pa?a da yarg?lananlar aras?ndad?r.
?ngiltere birçok giri?iminden sonra“Ermeni K?r?m?”iddialar?n? isbat edemeyince Amerikan ar?ivlerinden medet ummaya ba?lad?. ?ngiltere’nin Amerika ar?ivlerinden medet ummas? bir dereceye kadar normal kar??lanabilir.Zira ?ngiltere’nin I.Dünya Sava?? döneminde ortaya ç?kt??? ileri sürülen“Ermeni K?r?m?”n? ve“tehcir”meselesini yak?ndan takip etmesi mümkün de?ildi.Çünkü bu dönemde Osmanl? Devleti ile ili?kileri kopmu?tu.Fakat Amerika’n?n böyle de?ildi.Amerika’nin misyonerleri,ö?retmenleri ve ajanlar? görev ba??ndayd?.Avrupa’da ve Amerika’da“Ermeni K?r?m?”ile ilgili yaygaralar?n kopar?lmas?nda zikredilen Amerikan görevlilerinin fonksiyonu büyüktü.Öte yandan Amerika,Ermeniler’in hamili?ini yap?yordu.Zikredilen dönemde Amerika“Türkiyeli Ermeniler’le”dolmu?tu.
31 Mart 1921’de ?ngiltere,Washington Büyükelçisi’ne bir telgraf göndererek,Malta’da bulunan ve“Ermeni K?r?m?”i?tirak etmekten dolay? tutuklu bulunan Türkler aleyhinde Amerikan Hükümeti’nin elinde delil bulunup bulunmad???n? ö?renmesini istedi. Washington Büyükelçisi 2 Haziran 1921’de verdi?i cevapta Amerika D??i?leri Bakanl???’nda birçok soru?turma yapt???n? kaydederek suçlularla ilgili bir belgenin bulunmad???n? bildirdi.?ngiltere D??i?leri Bakan? ikinci defa telgraf çekerek Amerikan Hükümeti’nden delil sa?lanmas?n? istedi.?ngiliz Büyükelçisi R.C.Craigie;D??i?leri Bakan? Lord Curzon’a 13 Temmuz 1921 tarihli yaz?s?nda;“Amerikan konsoloslar?n?n raporlar?n? gözden geçirdi?ini,fakat delil olarak kullan?labilecek bir ?ey bulamad???n?”üzüntüyle bildirmi?tir.
?ngiliz Ba?savc?l??? 29 Temmuz 1921’de ?ngiltere D??i?leri Bakanl???’na gönderdi?i yaz?da,eldeki delillerle“suçlular?n” mahkum ettirilemeyece?ini bildirdi.[24]
Y?llardan beri mahkum edilmek istenen masum bir milletin I.Dünya Sava?? s?ras?ndaki tutumu budur.Kimseye zulüm yapmam?? ve yap?lmas?na da müsaade etmemi?tir.Adil ve“uygar”devlet olman?n gere?i de budur.[25]
Bütün bunlara ilaveten ABD Büyükelçisi Elkus raporlar?nda;“Talat Pa?a’n?n tehcir tarihlerinde yollad??? gizli telgraflarda, tehcir s?ras?nda suç i?leyecek görevlilerin cezaland?r?lmas?n? istedi?i ve“Near East Relief Society”adl? Amerikan yard?m kurulu?una,tehcir s?ras?nda Ermeniler’e yard?m etmek üzere Osmanl? Hükümeti’nce izin verildi?ini”yazm??t?r.[26]
“ABD,1919 yaz aylar?nda General James G.Harbord’u Ermeniler’in durumunu incelemek için yollam??t?.General ABD Kongresine verdi?i bir raporda:“Türkler Ermeniler’le as?rlard?r beraber yan yana ya?ad?lar.Türkler de tehcir i?inde Ermeniler kadar ac? çektiler.Cepheye giden Türk köylülerinin sadece yüzde 20’si köylerine geri dönebildiler.I.Dünya Sava?? ba?larken Ermeniler, Ermenistan denilen topraklar?n hiçbir yerinde ço?unlu?a yak?n bir nüfuslar? da yoktu.Bütün tehcir edilen Ermeniler dönse dahi yine oralarda ço?unluk olamayacaklard?r.”demi?tir.Bunun üzerine 1920 Nisan’?nda ABD Kongresi“Türkiye’de bir Amerikan mandas? kurulmas?”önerisini reddetmi?tir.Tehcir konusunda ABD’li tarihçi Prof.Dr.William Langer;“Muazzam bir ayaklanmay? sezen ve sonrada gerekli tedbirleri alan Osmanl? Hükümeti’ni kimse kusurlu bulamaz.”demektedir.Nitekim ABD’de 1941’de Japonlar’?n Pearl Harbour Bask?n? üzerine hiçbir silahl? isyana kat?lmam?? ABD vatanda?? 110.000 Japon’u Amerika’nIn içine sürmü?tü.”[27]
Tehcir konusundaki tarihi gerçekler yukar?da s?ralad???m?z ?ekilde ise de dönemin ?çi?leri Bakan? olan Talat Pa?a 1921‘de Berlin’de,Cemal Pa?a 1922’de Tiflis’te Ermeni teröristleri taraf?ndan öldürülmü?lerdir.Dönemin Savunma Bakan? ve Genelkurmay Ba?kan? olan Enver Pa?a da 1922’de Buhara Emirli?i’nde K?z?lordu birlikleriyle çarp???rken ?ehit olmu?tur.
Osmanl? Hükümetleri sadece 1915’de de?il,1918 ve 1919 y?llar?nda da gerek Ermeni gerekse Rum muhacirlerin her türlü meseleleriyle ilgilenmi?tir.Ta?raya gönderilen“Tedkik Heyetleri”nin hepsinde de en az bir yabanc? veya az?nl?k mensubu bulundurulmu?tur.Bu muhacirlerin iskan? ve sair meseleleri hakk?nda gerçekle?tirilen faaliyetler,dünya tarihinde e?ine az rastlan?r bir örnek te?kil etmi?tir.[28]
Günümüzdeki modern devletler bile kendi ?rk?ndan olmayanlar?n ta??n?r-ta??nmaz mallar?na el koyup,ülke d???na atarlarken (Bulgaristan ve Yunanistan Türkleri’ne uygulanan bask?larda oldu?u gibi)Osmanl? Devleti 1915-1920 aras?nda terkedilen bütün az?nl?klar?n ev,i?yeri ve arazilerinin bedava bekçili?ini yapm??t?r.Milli Mücadele’den sonra imzalanan Lozan Bar?? Antla?mas?’nda ya?ad?klar? bölgeleri terkeden Ermeniler’e geri dönebilmesi,mallar?n? da geri alabilmesi imkan? tan?nm??t?r. Ar?iv belgelerinden anla??ld??? kadar?yla geri dönenler gayri menkullerine kavu?mu?lard?r.
*Trakya Üniversitesi,Atatürk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi Okutman?,Edirne
[1]Bkz.Halil Kemal Türközü,“Ta?nak Partisi’nin 8.Kongresi”,BTT,Say?:12
[2]Bkz.Muammer Demirel,Birinci Dünya Harbinde Erzurum ve Çevresinde Ermeni Hareketleri,ATESE Ba?k.Yay.Ankara 1996;Zeki Ba?er Çe?itli Yönleriyle Erzurum ve Çevresi,Erzurum 1968;Azmi Süslü,“Ruslara Göre Ermenilerin Türklere Yapt?klar? Mezalim”,Atatürk Yolu,Ankara 1987;Enver Konukçu,“Do?u Anadolu’da A?layan Tarih:Toplu Mezarlar”,Tarih ve Medeniyet,Say?:2(Nisan 1994);Azmi Süslü,“Tehcir Olay? ve Dü?ündürdükleri”,AAM,Say?:28(Mart 1994),C.X;Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1976.
[3]Georges de Maleville,1915 Osmanl?-Rus Ermeni Trajedisi,(Çev:Necdet Bakkalo?lu),Toplumsal Dönü?üm Yay?nlar?,?stanbul 1998, ss.38-40.
[4]Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-? ?httialiyyesi,?stanbul 1332,s.237;Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,2.Bask?,Ankara 1983,s.213.
[5]I.Dünya Sava?? s?ras?nda Ermenilerin isyanlar? ve Türk halk?na yapt?klar? zulümlerle ilgili geni? bilgi için bkz. Ermenilerin A’mal ve Harekat-? ?htilaliyesi,ss.160-233;Documents,C.I-II,Prime Ministry Directorate Genel of Press and Information,Ankara 1982,1983.
[6]Ba?bakanl?k Ar?ivi(bundan sonra BA),Meclis-i vükela Mazbatalar?,Defter Nr.198,Karar S?ra Nr.163(Bakanlar Kurulu’nun karar?n?n hemen üstünde bulunan Dahiliye Nezaretinin 13 May?s 1331 tarih ve 270 numaral? tezkeresine bak).
[7]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,TTK.Yay,Ankara 1983,ss.213-216.
[8]Nejat Göyünç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler,?stanbul 1983,s.84.
[9]Bkz.M.Hanefi Bostan,“??te Ermenileri Susturacak Belge”,Zaman,6 Ocak 1989.Ayr?ca“Ermeni Meselesi”,Gündüz,23 Haziran 1998.
[10]Takvim-i Vekayi,19 May?s 1331,Say?:2189.
[11]BA.,Meclis-i Vükela Mazbatalar?,Defter Nr.198,Karar S?ra Nr.163,Karar Tarihi:15 Receb 1333-17 May?s 1331.
[12]Ek:2 için bkz.Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),T.C.Ba?bakanl?k A.G.M. Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl???
Yay?n Nr.14,s.53 ve s.339.
[13]Daha geni? bilgi için bkz.Salahi R.Sonyel,“Tehcir ve‘K?r?mlar’Konusunda Ermeni Propagandalar? H?ristiyanl?k
Dünyas?n? Nas?l Aldatt?”,Belleten,C.XLI,Say?:161,Ankara 1977,ss.137-175
[14]Ek:2 için bkz.Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),ss.43,323.
[15]Bkz.Sonyel,a.g.m.
[16]Nejat Göyünç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler,?stanbul 1983,s.20.
[17]Kamuran Gürün,a.g.e.,s.223.
[18]Murat Bardakç?,“Talat Pa?a’n?n Ermeni Çetelesi Ermenileri Do?rulam?yor”,Hürriyet,28 Haziran 1998.
[19]Ali Güler,Osmanl? Devleti’nde Az?nl?klar,Turan Yay?nc?l?k,?stanbul 1997,ss.76-85.
[20]Güler,a.g.e.,s.86-94;Güler,Türkiye’de Gayrimüslimler(Sosyo-Ekonomik Durum Analizi),Gn.Kr.Bas?mevi,Ankara 1996,s.59.
[21]Kamuran Gürün,a.g.e.,ss.226-227.
[22]Bkz.Y?lmaz Altu?,Türk ?nk?lap Tarihi,?stanbul 1997,s.24,
[23]Bilal ?im?ir,Malta Sürgünleri,?stanbul 1976,ss.274-281.
[24]Bilal ?im?ir,a.g.e.,ss.274-281.
[25]Bkz.M.Hanefi Bostan,a.g.m.
[26]?smet Giritli,“Ermeni Dosyas?,Yalan ve Gerçekler”,Türkiye,16 Nisan 1998.
[27]Y?lmaz Altu?,“Ermeni Meselesi”,Türkiye,8 Haziran 1998.
[28]?brahim Ethem Atanur,“Osmanl? Rum ve Ermenilerin ?skan Meselesi”,Atatürk Yolu,A.Ü.T.I.T. Ens.,Ankara 1994,C.4,Say?:14, ss.136-139.
| |
Anasayfa
İletişim
