| | .iq0
Àle="text-align: juğÿE 6 TALAT PA?A VE ERMEN? TEHC?R? ÜZER?NE B?R DE?ERLEND?RME52rè -family: Verdana;">TALAT PA?A VE ERMEN? TEHC?R? ÜZER?NE B?R DE?ERLEND?RME
Yrd.Doç.Dr.Hasan BABACAN*
G?R??
Balkan Sava?lar? ?ttihat ve Terakki liderlerinin,özellikle de Talat Bey’in dünyaya ve devlete bak??lar?nda köklü de?i?iklikler meydana getirdi.Bab?ali bask?n?yla iktidara tamamen el koyma,II.Balkan Sava??’ndan sonra Edirne’nin geri al?nmas? bu dü?üncelerin ürünüdür.
Talat Bey’in Sait Halim Pa?a hükümetinde Dahiliye Naz?r? oldu?u dönemde,Yunanistan Makedonya’daki Türkler’i göçe zorlar ve buralardan gelen yüz bine yak?n Türk Ege k?y?lar?na ve Bat? Anadolu’da baz? Rum evlerine ve köylerine yerle?tirilmi?lerdir. Balkan Harbi’ndeki tutumlar?ndan dolay? Türkler’in tepkisinden korkan,Trakya ve Bat? Anadolu’daki Rumlar Yunanistan’a göç etmi?lerdir.100.000’e yak?n Rum,sadece Trakya bölgesinden göç etmi?tir.Bundan sonra ayn? ?ekilde ?zmir,Bergama,Dikili ve Menemen Rumlar? da göçe ba?lam??lard?r.Bu geli?meler üzerine Osmanl? Hükümeti,yerlerinden kovulan Makedonya Türkleri’ni Trakya’da ve Bat? Anadolu k?y?lar?nda Rumlar’?n bo?altt??? yerlere iskan etti.
Osmanl? Hükümeti’nin bu uygulamalar?,Rum Patrikhanesi’nin ?ikayetleri ve tahrikleriyle Yunan Hükümeti’nin tepkilerine ve büyük devletlere ?ikayetlerine yol açt?.Dahiliye Naz?r? Talat Bey de ?stanbul’da bulunan büyük devletlerin elçilerini davet ederek Bat? Anadolu’ya seyahate ç?kt?.Maksad? bu göç olay?nda devletin müdahalesinin olmad???n? göstermekti.Bu konuda 1 Temmuz 1914’te haz?rlad??? raporu Meclis-i Vükela’ya sundu.Raporunda Osmanl? Devleti’nin göç halindeki Rumlar’a engel olmaya çal??t???n?,fakat engel olamad???n?,ancak göçmenlerin can ve mal güvenliklerinin sa?land???n? bildiriyordu.
Rum göçü ve ard?ndan I.Dünya Sava??’n?n bütün a??rl???yla ya?and??? 1915 y?l?ndaki Ermeni göçü ?ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin uygulad??? bilinçli bir hareketti.Çünkü ba?ta Talat Bey olmak üzere Cemiyet liderlerinin en büyük endi?esi, Balkanlar’dan sonra Anadolu’nun da elden ç?kma ihtimaliydi.Cemiyet bu ac? tecrübeyi bir kere ya?am??t?.?ttihat ve Terakki’nin devletin çökü?ünü durdurma vaadiyle i? ba??na geldi?i y?llarda,Balkanlar’?n tamamen elden ç?kmas?,kadrosunda ?ok etkisi meydana getirmi?ti.Avrupa topraklar?nda ya?anan bu geli?meleri gören cemiyet,o güne kadar unutulan ve pek bilinmeyen Anadolu’ya gözlerini çevirmi?tir.
Talat Bey,Anadolu’yu sosyal ve nüfus yönünden ke?fetmek,böylece ileride uygulanacak politikalara rehber olmas? amac?yla, Anadolu’daki etnik topluluklara ait verileri,devletin kendi kurumlar?,yabanc? kaynaklar ve te?kilat üyesi ara?t?rmac?lara yapt?rd??? çal??malarla toplad?.Bu vesileyle Sicill-i Nüfus ?daresi’nin çal??malar? etkili hale getirildi.A?air ve Muhacirin Müdüriyet-i Umumiyesi de etnik konularda çal??malar yapmaya ba?lad?.Hükümet göç ve iskan i?lerinde idari ve hukuki yeni düzenlemeler getirdi.[1]
SOYKIRIM VE TEHC?R
Soyk?r?m;“sava? ortam?nda sivil halk? hedef alan ve bir siyasetin ö?esi olarak nihai amac?n bir toplulu?u yok etmek oldu?u toplu öldürme”?eklinde ifade edilebilir.Sava?lar ordular aras?nda,di?er bir ifade ile,resmi silahl? güçler aras?nda yap?l?r. Evrensel anlay??a göre sivil halk sava??n taraf? ve faili de?ildir ve olamaz.Bu nedenle sivil halk? sava?ta hedef yapman?n hiçbir gerekçesi ve mazereti olamayaca?? gibi silahlar?n bunlara çevrilmesi de bu evrensel anlay??a terstir.Bu durum Birle?mi? Milletler’in çok say?daki uluslararas? anla?malar?nda da suç olarak kabul edilmi?tir.Fakat hukuki aç?dan her toplu katliam soyk?r?m de?ildir.Bir katliam?n soyk?r?m olabilmesi için ba?ka ?artlar da gerekmektedir.Yani sava? ve insanl?k suçu olan her ?ey soyk?r?m kapsam?na girmemektedir.Fakat,?ekli ne olursa olsun katliam veya soyk?r?m ba???lanmayacak bir insanl?k suçudur.
Bu duruma birkaç örnek verecek olursak;Japonya’ya at?lan atom bombalar?n?n do?rudan do?ruya sivilleri hedef almas?n?n hiçbir gerekçesi yoktur.Bilerek ve isteyerek siviller hedef al?nm?? ve büyük bir insanl?k suçu i?lenmi?tir.Ancak burada nihai amaç Japon halk?n? yok etmek olmad??? için bu sald?r?y? soyk?r?m olarak nitelenemez.Yine Komünist Pol Pot rejimi,Kamboçya’da nüfusun dörtte birinden fazlas? olan yakla??k 3,5 milyon insan? öldürmü?tür.Burada da nihai ve siyasi amaç Kamboç halk?n?n yok edilmesi olmad???ndan soyk?r?mdan söz edilemez. Buna ra?men Hiro?ima’dakinin onda birinden daha az insan öldü?ü halde, 1995 Serebrenica katliam?n? bir soyk?r?m olarak tan?mlayabiliriz.Çünkü buradaki katliam?n nihai ve siyasi amac? Bo?naklar’? tamamen yok etmekti.Bunun gibi Almanlar’?n Yahudiler’e kar?? takip ettikleri siyasetin nihai amac? onlar?,en az?ndan denetimleri alt?ndaki yerlerde tamamen yok etmekti.Bu yüzden ölen Yahudi say?s? ne olursa olsun ortada bir soyk?r?m gerçe?i vard?r.Amaç kendi kan?ndan ba?ka olanlar?n varl???n? me?ru görmeyen ?rkç? ideolojinin izinde,tek-?rk bir toplum olu?turmakt?. Bu niyetle yola ç?kan Almanlar için o dönemde Yahudiler en önemli pürüzü ve engeli olu?turuyorlard?.[2]K?tan?n ke?finden sonra Amerikan yerlilerine,ka?ifler ve arkalar?ndan gelen Avrupal?lar taraf?ndan yap?lanlar da tamamen soyk?r?m kapsam?na girer.Burada sistemli bir yok etme siyaseti yoktur.Ancak genel bir kurtulma anlay??? hakimdir.Avrupal? göçmenler ve güçlerce yerlilerin ya?ama alanlar? daralt?lm??t?r.Avrupal?lar’da beraber ya?ama anlay??? olmad??? için yerliler ortadan kald?r?lml?t?r.
Soyk?r?m?n yan?nda ceza,güvenlik tedbiri olarak millet ve topluluklar?n göç ettirilmesi,sürülmesi sonucu meydana gelen veya getirilen toplu ölümler vard?r.Hukuki bak?mdan bunlarda temel amaç,gerçekte topluluklar?n yok edilmesi olmad??? için,bu olay?n soyk?r?m?n olmad??? söylenebilir.Tehcirde meydana gelen ölümler konusunda sorgulanmas? gereken husus,tehcirin önce gerekçesi daha sonra da yöntemi olmal?d?r.Tehcir için gösterilen gerekçeler gerçekten gerekli bir uygulamaya sebep te?kil ediyorsa,tehcirin hangi ?artlar alt?nda yap?ld???na bak?lmal?d?r.Hem gösterilen gerekçeler as?ls?z ve tutars?z,hem de tehcirin uygulan?? ?artlar? olumsuz ise ortada büyük bir hukuk ve insanl?k suçu i?leniyor demektir.
ERMEN? MESELES? VE TEHC?R?
Türkler tarihleri boyunca hem tehcire maruz kalm?? hem de tehciri uygulam?? bir millet olarak önemli bir örnektir.Türklerin tehcire en yo?un bir ?ekilde maruz kald?klar? dönem,Balkanlar’daki milliyetçilik faaliyetlerinin artt???,Rusya’n?n Panslavizm’i resmi politika olarak uygulamaya ba?lad??? ve bu politikalar?n sonunda da meydana gelen 1877-78 Osmanl? Rus Harbi y?llar? ve sonras? dönemdir.Yine bu dönem,Osmanl? Devleti’nden ayr?larak ba??ms?zl?klar?n? ilan etmeye çal??an küçük milletlerin büyük devlet kurma hayallerinin yo?unla?t??? dönemdir.
Ruslar’?n maddi manevi yard?m?n? alan Bulgarlar,Büyük Bulgaristan Devleti’ni,S?rplar,Büyük S?rbistan Krall???’n?,Yunanl?lar Megola Idea ve Ermeniler do?uda Ermenistan Krall???’n? kurmak için,Türkler’e ve Müslümanlara kar?? derhal etnik temizlik faaliyetlerine ba?lam??lard?r.Bundaki gerekçeleri;bu küçük milletler madem ki büyük devletlerini kuracaklar öyleyse hayallerindeki devletlerin s?n?rlar? içerisinde sadece kendilerinin veya dinda?-mezhepta?lar?n?n ço?unlukta oldu?u bir etnik yap?ya kavu?makt?.Çünkü tarihi,kültürel ve etnik gerçekler gösteriyordu ki,bu milletler hayallerindeki co?rafyada az?nl?k durumundayd?lar.Mesela Bulgarlar’?n Büyük Bulgaristan Devleti’ni kurmak istedikleri bölgeler üzerinde ya?ayan halk?n %42’si Bulgar,%40’? Türk ve %18’i ba?ka milletlerden müte?ekkildi.[3]Do?uda Ermeniler’in ya?ad??? bölgede durum bundan farkl? de?ildi.Öyleyse bu dengelerin de?i?mesi için ne yap?lmal?yd????te bu milletler hamilerinden ald?klar? taktik ve destekle, co?rafyalar?ndaki nüfus dengelerini kendi lehlerine de?i?tirebilmek için kendilerinden olmayanlara kar?? sistemli bir tehcir ve tehcir görüntüsü alt?nda soyk?r?m uygulamaya ba?lad?lar.Yapt?klar?n? Bat? kamuoyundan ve bas?ndan saklayabilmek,hakl? olduklar?n? iddia edebilmek hatta taraftar toplayabilmek için olay? sanki Müslüman-H?ristiyan kavgas?ym?? gibi göstermeye çal???yorlard?.
Büyük Ermenistan hayaliyle faaliyet gösteren Ermeniler’in Birinci Dünya Sava??’na kadar Do?u Anadolu’daki Türkler’e kar??, nüfuslar?n? ço?unlu?a getirebilmek için Ruslar’?n da deste?ini alarak soyk?r?m ve tedhi? hareketlerini artt?rd?klar? görülüyordu.
II.Me?rutiyet’in ilan?ndan sonra iktidar? eline geçiren ?ttihatç?lar,büyük Avrupa devletlerini ve Rusya’y? d?? politikada Osmanl? Devleti’nin rahats?z edilmemesi için Do?u Anadolu’da ?slahat yapaca??na inand?rmaya çal???yorlard?.
Ermeniler’in ümitleri yine Ruslar’dayd?.Rus kontrolü alt?nda ba??ms?zl?k,bunun için de Rus i?galini istiyorlard?.Bu amaçla Rusya,di?er devletlerle birle?ecek,Ermeni davas?n? insaniyet perdesi alt?nda takip edecek,Osmanl? hükümetini ?slahata mecbur b?rakacak,?stanbul Patrikhanesi,H?nçak ve Ta?nak Cemiyetleri de Rusya etraf?nda toplanarak ona laz?m olan her ?eyi haz?rlayacaklard?.
Ermeniler’in bu istek ve tahriklerine kap?lan Rus hükümeti,Avrupa’daki elçileri vas?tas?yla,Osmanl? Devleti’ni Do?u Anadolu’da Ermeniler lehine ?slahat yapmaya zorlamak için kamuoyu olu?turma çabas?na girdi.Bu geli?melerden haberdar olan Osmanl? Hükümeti,büyük devletlerin özellikle Rusya’n?n bölgeye müdahalesini önceden bertaraf etmek için kendi inisiyatifiyle ?slahat yapmaya karar verdi.
Talat Bey Rusya bask?s?ndan kurtulmak ve bu ?slahat i?ini k?sa sürede halledebilmek için Ermeni komitelerinin ileri gelenleriyle müzakerelerde bulunmu?tu.Talat Bey,Ermeni Ta?naksutyun Cemiyeti ileri gelenleriyle,Osmanl? mebuslar?ndan, Hallacyan ve Zöhrap Efendiler’in evlerinde,Malumyan Aknumi,?ahirikyan,Vartakes,Van mebusu Vahan ve Erzurum mebusu Past?rmac?yan Efendiler’le 1914 Mart?ndan itibaren defalarca toplant?lar yapm??t?.Bu toplant?larda onlara:“Bu tedbir Rusya’n?n bir kapan?d?r,siz de dü?meyin,biz de dü?meyelim.Rusya hiçbir zaman Akdeniz yolu üzerinde beynelmilel yard?ma dayanan bir Ermenistan te?kilini arzu etmez.Geliniz,vazgeçiniz,?u ?slahat? el birli?i ile yapal?m”teklifinde bulunmu?,fakat onlar? ikna edememi?ti.[4]
Ermeniler aras?nda,Rusya’n?n Osmanl? Devleti aleyhine bir Ermenistan tesis etmeye yard?mc? olaca?? propagandas? Ermeniler ile Ruslar’?n aralar?ndaki ayr?l?klar? ortadan kald?rd?.H?nçak,Ta?nak,Ramgavar f?rkalar? te?kilatlar?n? Patrikhane ile birle?tirdiler ve ortak hareket etmeye ba?lad?lar.[5]Rusya bu antla?ma ile Osmanl? Devleti’ni çember içine alarak Kafkasya’daki Müslümanlarla Türkler’in münasebetlerini kesmek istiyor ve ?stanbul hakk?ndaki planlar?n? tatbik etmek istiyordu.[6]
Osmanl? Devleti genel sava?a girmeden önce,Ermeni komiteleri,ba?ta patrikhane olmak üzere,Osmanl? Hükümeti’nin Rusya’ya kar?? sava?a girmesi halinde alacaklar? durumu tespit için toplant?lar yap?yorlard?.?stanbul Galata’daki Ermeni Büyük Merkez Okulu’nda 1914 y?l? May?s ay?nda,patrikhaneden görevlendirilen rahip Gabriel Cevahirciyan’?n ba?kanl???nda Ta?naksutyun, Veragazmiyal H?nçak,Ramgavar temsilcilerinden olu?an Birle?ik Milli Ermeni Kongresi,“Ermeniler’in Osmanl? Hükümetine sad?k kalmalar?”?eklinde bir karara vard?.[7]Ta?naksutyun reisleri de bu ?ekilde propagandalar yaparak bu suretle Osmanl? Hükümeti’ne güven vermek istediler.Bir taraftan da durumun alaca?? ?ekli bekleyerek bütün kuvvetleriyle haz?rland?lar.1914 Haziran?’nda Erzurum’da,Do?u eyaletleri ba?ta olmak üzere dünyan?n çe?itli yerlerinden gelen temsilcilerin kat?l?m?yla toplanan Sekizinci Ta?naksutyun Kongresi’nde:“?ttihat ve Terakki Hükümeti’nin,H?ristiyan unsurlara ve özellikle Ermeniler’e kar?? eskiden beri takip etti?i iktisadi,sosyal ve idari birbirine z?t politika,bask?y? ve ?slahat? uygulama konusunda gösterdi?i aldat?c? hareketleri göz önünde tutan Ta?naksutyun Kongresi,?ttihat ve Terakki’ye kar?? muhalefet durumunda kalmaya,onun siyasi program?n? ele?tirmeye,kendisine ve te?kilat?na kar?? ?iddetle mücadeleye giri?meye”karar verilmi?tir.[8]
Ermeni komiteleri,?stanbul’da ald?klar? kararlar?n aksine,ta?ra örgütlerine çektikleri ?ifreli telgraflarla da ?u yönde talimatlar veriyorlard?:“Rus ordusu huduttan ilerler ve Osmanl? askeri çekilir ise her tarafta birden eldeki vesait ile k?yam olunacak,Osmanl? ordusu iki ate? aras?nda b?rak?lacak,mebani ve müessesat-? emiriye bombalarla berheva edilecek,yak?lacak, hükümetin kuvveti dahilde i?gal olunacak,levaz?m silahlar?yla Ruslar’a iltihak edecek ve k?t’alar?ndan firarla çeteler te?kil eyleyecek.[9]
Ermeniler,bütün kuvvetleriyle Rus sava? gücünü takviye etmek üzere faaliyete giri?mi?lerdi.Rus topraklar?n?n dört bir yan?ndan Ermeni gönüllüleri Rus ordusuna,çetelere,intikam alaylar?na girmek üzere Kafkasya’ya toplan?yorlard?.Tiflis’te Belediye ba?kan? A.Khatisyan’?n ba?kanl???nda bir Ermeni Milli Bürosu kurularak gönüllülerin örgütlenmesi gerçekle?tirilmi?tir.Rus askeri uzmanlar? da Ermeniler’i Osmanl? Devleti’ne kar?? yap?lmas? muhtemel harekata kat?lmalar? için haz?rl?yorlard?.Bu çal??malar çerçevesinde Ruslar,?ran ve Kafkasya’daki Ermeniler’den gönüllüler toplamaya ve onlara silah da??tmaya ba??am??lard?.[10]
Rus propagandas? için Ecmiyazin dini makam? en önde geliyordu.Bu devletlerden ald?klar? destek ve cesaretle Ermeni Komitalar? ?u tedbir ve tertipleri alm??lard?:
1-Seferberlik emirlerine uymamak,askere gitmemek,
2-Askere gidenlerin de,tek tek veya toplu olarak,silah ve cephaneleriyle kaçmalar?,
3-Köylerde,kentlerde propagandalar yaparak morali bozmak,olaylar ç?kararak Türk askerinin ailesini,köyünü korumak için, askerlik görevini yapmamas?n? sa?lamak,
4-Askeri nakliyat? aksatmak;asker,erzak ve mühimmat konvoylar?na sald?rmak,
5-Ruslar s?n?r? geçti?i zaman,isyan ederek,Türk ordusunu arkadan vurmak,
6-Miri silahlarla Türk ordusundan kaç?p gönüllü olarak Rus ordusuna kat?lmak,
7-Terk edecekleri köylerde kiliseleri,evleri,yiyecekleri yang?nlar ç?kararak yakmak,
8-Askeri bilgiler ta??mak için casusluk yapmak.
Bu esaslara göre haz?rlanan hareketler seferberlikten hemen sonra ba?lam??t?.Nitekim çok geçmeden Osmanl? topraklar?nda Ermeni isyanlar? ard arda patlak vermeye ba?lad?.[11]Osmanl? Hükümeti,Van isyan?n?n patlak vermesine kadar bir tak?m küçük tedbirlerle Ermeni komitelerinin faaliyetlerini önlemeye çal??t?.Hükümeti en çok me?gul eden hadise ise Zeytun’da ortaya ç?km??t?.Zeytun’daki olaylar Antep ve civar?n? da etkilemekteydi.Hükümet bir tedbir olarak Zeytun,Mara? ve civar?ndan baz? zararl? Ermeniler’i Konya’ya sevk etti.Fakat burada da toplu halde bulunmalar?,bir süre sonra o bölgedeki Ermeniler’le birle?meleri ve tehlike te?kil etmeleri üzerine bundan vazgeçildi.Bundan sonrakilerin Halep’in güneydo?usu ile Zor ve Urfa havalisine sevk edilmelerine karar verildi.Dahiliye Naz?r? Talat Bey,Zeytun Ermenileri’nin ba?latt??? olaylar?n bir türlü yat??mamas? üzerine 6 May?s 1914 tarihinde Mara? mutasarr?f?na gönderdi?i bir ?ifre ile Zeytunlular’?n bölgeden tamamen ihrac?n? emrediyordu.[12]Zeytun’da 30 A?ustos 1914’te ç?kan ayaklanmay?,Kayseri,Bitlis,Erzurum,Mamuretülaziz,Diyarbak?r, Sivas,Trabzon,Ankara,Van,?zmit,Adapazar?,Hüdavendigar,Adana,Halep,Izmir,Canik ayaklanmalar? takip etti.[13]
TEHC?R VE TALAT BEY
Osmanl? Hükümeti 24 Nisan 1915 tarihine kadar,yani seferberlikten dokuz ay sonras?na kadar isyanlara kar?? yaln?z mahalli ve özel tedbirler almakla yetindi.Van’?n dü?mesi ve Rus ordusunun do?u illerine yürümesi s?ras?nda Ermeni gönüllü intikam alaylar? Müslüman halk merhametsizce yok ediliyordu.Hükümet Ermeni patrikli?ine,Ermeni milletvekillerine,komite reislerine, ordu vatan savunmas?yla u?ra??rken isyanlara,sald?r?lara,cinayetlere devam edildi?i takdirde ?iddetli tedbirler alaca??n? bildirdi.Dahiliye Naz?r? Talat Bey,Ermeni Ta?naksutyun Komitesi ?eflerinden Erzurum mebusu Vartakes Efendi’yi makam?na ça??rarak;Hükümetin eline geçen belgelerden her ?eyi ö?rendi?ini,Ermeniler seferberlik münasebetiyle bir harekete geçerlerse ?iddetli mukabele göreceklerini anlatt?.Talat Bey an?lar?nda bu konudan bahsederken:“Vartakes Efendi’ye müteaddit defalar Istanbul’u terk etmesini tavsiye ve hatta kendisine nakdi yard?m vaat ettim.Bundan ailesi dahi haberdard?r.Fakat kendisi gitmedi.Sonradan ?stanbul’daki komite te?kilat?nda oldu?u gibi yerini terk edemedi?i anla??ld?”diyordu.[14]
Dahiliye Naz?r? Talat Bey,Ermeniler’in ç?kartt?klar? olay ve katliamlara seferberlik ilan?ndan itibaren dokuz ay tahammül ettikten sonra,bu konuda daha kal?c? tedbirler almak zorunda kald?.Özellikle 9 ?ubat 1915’te Van isyan?n?n ba?lamas? üzerine, bu olaylar? ba?latan ve Ermeniler’i silahland?ran komite yuvalar?n? da??tmak için 24 Nisan 1915 tarihinde vilayetlere ve mutasarr?fl?klara gizli bir tamim yollad?.Bu tamimde;Ermeni komite merkezlerinin kapat?lmas?,evrak?na el konulmas? ve komite eleba??lar?n?n tutuklanmas? isteniyordu.[15]
Ermeniler’in her y?l katliam günü olarak kutlad?klar? 24 Nisan,bu tutuklamalardan dolay?d?r.Bu tutuklulardan bir k?sm? Ankara ve Çank?r?’ya yerle?tirilmi?tir.Ba?kumandanl???n,bütün birliklere gönderdi?i 26 Nisan 1915 tarihli benzer bir di?er tamim gere?ince 2345 ki?i tutukland?.Ç?kar?lan geçici bir kanunla da bütün vilayetlerden,gayrimüslimlerin,bilhassa Ermeniler’in elinde bulunan silahlar?n toplat?lmas? istendi.[16]
Talat Bey ayn? zamanda,Aral?k 1914’te do?u vilayetlerine gönderdi?i gizli bir talimatta oldukça büyük miktarda bulunan ve özellikle Ermeniler’in e?itimiyle ilgilenen yabanc? kurulu? ve memurlar? harp s?ras?nda ba?ka bölgelere gönderilmelerinin dü?ünüldü?ünü de belirtmi?ti.[17]Ba?kumandan vekili Enver Pa?a da,Ermeni patri?i ile bulu?arak;Osmanl? Devleti bu sava?ta Ermeni vatanda?lar?ndan sadakat beklerken silahlar? ile birlikte kaçan Ermeniler’in köylere hücum edip memurlar? öldürdüklerini resmi raporlara dayanarak anlatt?.Bundan sonra cemaatine iyi nasihatlerde bulunmas?n? tavsiye etti.Bu hareket umumi mahiyet al?rsa ordunun s?k? tedbirler alaca??n? söyledi.Patrik,bu gibi rezaletleri yapmaya cesaret edenlerin komitac?lar oldu?unu,Ermeni halk?na bunlar?n hareket ve telkinlerine uymamalar?n? tavsiye edece?ini ifade etti.Bu konu?malar?n da isyanlar?n ve Müslüman vatanda?lar?n katledilmelerinde bir azalma meydana getirmedi?i görüldü.Bunun üzerine hükümet Ermeniler’in bulundu?u bütün merkezlerde genel bir arama yapt?rd?.?stisnas?z hepsinde bir çok silah,bomba ve siyasi vesikalar bulundu.
Osmanl? ordusundaki Ermeni askerlere yönelik ilk tedbir ise,bunlar?n“muharip”s?n?flar d???na ç?kar?larak,ordunun in?aat,yol ve demiryolu,depo hizmetlerine verilmeleri olmu?tur.
Osmanl? Devletinin ölüm kal?m sava?? verdi?i bu s?rada Ermeniler,cephede ve cephe gerisinde Ruslar’?n i?ine yarayacak faaliyetlerde bulunuyorlard?.Hatta topyekün bir isyana haz?rland?klar? seziliyordu.Dahiliye Naz?r? Talat Bey,durumun nezaketi kar??s?nda geçici bir kanun ç?kmadan ve Meclis-i Vükela karar? olmadan bütün sorumlulu?u üzerine alarak Ermeni tehcirini ba?latt?.Talat Bey,önce Van,Bitlis ve Erzurum havalisinde bulunan Ermeniler’in sava? alan? d???na ç?kar?lmalar?n?,ad? geçen il valilerinden,3.ve 4.Ordu komutanlar?yla i?birli?i yaparak derhal icraata geçilmesini istedi.Rusya,?ngiltere ve Fransa’n?n Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Ermeniler’in Osmanl? askerleri ve Türk halk? taraf?ndan öldürüldükleri iddialar?yla yapt?klar? bask?lar sonucu, uygulamaya ba?lanan tehcirin sorumlulu?unu daha fazla tek ba??na ta??yamayaca??n? anlayan Talat Bey, Sadaret’e verdi?i 26 May?s 1915 tarihli tezkirede durumun,Osmanl? Devleti aç?s?ndan vahametini ortaya koyuyor ve Ermeniler’in i?ledikleri suçlar? ?u ?ekilde s?ral?yordu:[18]“Harp m?nt?kalar?na yak?n yerlerde oturan Ermeniler’den bir k?sm? devletin hudutlar?n? devlet dü?manlar?na kar?? korumakla me?gul olan Ordu-yu Hümayun’un hareketini güçle?tirmektedir.Askere erzak ve mühimmat naklini zorla?t?rmaktad?r.Dü?manla ayn? gayeleri payla?makta ve onlarla i? birli?i yapmaktad?rlar.Ermenilerden bir k?sm? dü?man saflar?na kat?lmaktad?r.Memleket dahilinde askeri birliklerimize ve masum halka silahl? sald?r?larda bulunmaktad?rlar.Dü?man deniz kuvvetlerine erzak sa?lamaktad?rlar.Müstahkem mevkileri dü?mana göstermektedirler”.[19]
Meclis-i Vükelan?n,Dahiliye Nezaretinin 26 May?s 1915 tarih ve 270 numaral? tezkiresine verdi?i cevap ve ald??? bu karar?n alt?nda,dönemin Sadrazam? Sait Halim Pa?a,Harbiye Naz?r? Enver Pa?a,Dahiliye Naz?r? Talat Bey’den ba?ka dört naz?r?n daha imzalar? vard?r.Bu karar?n derhal yürürlü?e girmesi için 31 May?s 1915 tarihinde Dahiliye ve Harbiye Nezareti’ne tebli? edilmi?tir.
1 Haziran 1915 tarihinde,Meclis-i Vükela’n?n karara ba?lad???“Kanun-? Muvakkat”yay?mlanarak,Ermeni tehciri ile ilgili resmi i?lemler tamamlanm?? oldu.Tarihe“Tehcir Kanunu”olarak geçen bu Kanun-? Muvakkat’in ihtiva etti?i maddeler ?unlard?r:
1-Sava? s?ras?nda ordu,kolordu ve tümen komutanlar? ve bunlar?n müstakil mevki kumandanlar?,ahali taraf?ndan herhangi bir suretle hükümetin emirlerine,memleket savunmas?na,asayi?in korunmas?na ili?kin i?lere ve düzenlemelere muhalefet,silahla sald?r? ve direnme görürlerse bunu önlemeye mezun ve mecburdurlar.
2-Ordu,müstakil kolordu ve tümen kumandanlar? askerlik icaplar?ndan dolay? veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri köyler ve kasabalar halk?n? tek tek veya toplu olarak di?er mahallere sevk ve iskan ettirebilirler.??bu kanun yay?nland??? tarihten itibaren geçerlidir”[20]
Tehcir Kanunu bütün Ermeniler’i ihtiva etmiyordu.Hasta ve amalar,Katolik ve Protestan mezhebinden olanlar,askerler ve aileleri,memurlar,tüccarlar,baz? amele ve ustalar bu kanunun d???nda tutulmu?lard?r.Ayr?ca Osmanl? ordusunda görev yapan asker,subay ve s?hhiye s?n?flar?nda hizmet görenlerin ve ailelerinin yan? s?ra merkez ve ta?rada bulunan Osmanl? Bankas? ?ubeleriyle,Reji idaresi,Düyun-? Umumiye ve baz? konsolosluklarda çal??an Ermeni memurlar sadakat ve iyi haller göz önüne al?narak sevk harici tutulmu?lard?r.Yetim çocuk ve dul kad?nlar da sevk edilmeyerek yetimhanelere ve bulunduklar? yerlerdeki köylere yerle?tirilmi?lerdir.Ayr?ca ticaret ve benzeri suretle ikamet eden Ermeniler,Ermeni mebus ve aileleri de yerlerinde b?rak?lm??lard?r.[21]
Dahiliye Naz?r? Talat Bey,Meclis-i Vükela’ya getirdi?i 30 May?s 1915 tarihli karar?nda,Ermeniler’in iskan i?lerinin adil bir ?ekilde yap?labilmesi için ?u tedbirleri alm??t?r:
1-Nakli gerekenler,iskan edilecekleri mahallere refah içinde can ve mal güvenlikleri sa?lanarak sevk edileceklerdir.
2-Gittikleri yerlerde kesin yerle?tirilmelerine kadar,kendilerine göçmen ödene?inden geçimlerini sa?layabilmeleri için yard?m yap?lacakt?r.
3-Eski mali durumlar?na uygun olarak kendilerine arazi ve mal verilecektir.[22]
4-Hükümet taraf?ndan göçmenler için ev yapt?r?lacakt?r.
5-Çiftçilere tohumluk,zanaat erbab?na alet-edevat verilecektir.
6-Terk ettikleri ta??nabilir mal ve k?ymetler kendilerine ula?t?r?lacak,bu mümkün olmad??? takdirde bunlar?n kar??l??? para olarak kendilerine ödenecektir.
7-Bo?alt?lan ?ehir ve kasabalarda bulunan Ermeniler’e ait gayri menkullerin say?m? yap?lacak,bunlar?n cinsleri,miktarlar? ve k?ymetleri tespit edildikten sonra köylere yerle?tirilecek muhacirlere verilecektir.
8-Ermeniler’den bo?alt?lacak yerlere iskan edilecek muhacirlerin kullanabilecekleri mallar,yani,zeytinlik,dutluk,ba? ve bahçeleri,han,fabrika,depo ve dükkan gibi gelir getirecek ta??nmaz mallar aç?k art?rma ile sat?lacak veya kiralanacak ve bu gelir,sahiplerine verilmek üzere mal sand?klar?nca emanete kaydedilmi?tir.[23]
Dahiliye Naz?r? Talat Bey,iskan esnas?nda dikkat edilmesi gereken hususlar?,28 A?ustos 1915 tarihli talimatname ile ?öyle belirlemi?tir:
1-?skana tabi tutulan Ermeniler’den arabayla veya yaya olarak yola ç?kan gruplar en yak?n demiryolu istasyonuna götürülecek oradan da yerle?tirilecekleri yerlere trenle sevk edileceklerdir.[24]
2-Tehcire tabi tutulanlar,tren istasyonlar?na vard?klar?nda aile reisleri asker olan veya bakacak kimsesi bulunmayan kad?n ve yetimler,durumlar?n? resmi belge ile yetkililere ibraz ettikleri takdirde ba?ka yere iskan edilmeyerek istasyon yak?n?ndaki ?ehir,kasaba veya köylere yer?e?tirileceklerdir.
3-Ba?ka yerlere iskan edilecek Ermeniler’in,sevk s?ras?nda ia?eleri temin edilecek,fakirlerin ia?eleri ise ücretsiz olarak kar??lanacakt?r.
4-Sevk s?ras?nda Ermeniler’in güvenli?i sa?lanacakt?r.Hamile ve yeni do?mu? çocuklar?n ihtiyaçlar? kar??lanacakt?r.
5-?skana tabi tutulanlar aras?nda yerlerini terk etmek istemeyenler veya yerlerine dönmek isteyenlerden makul sebep gösterenlerin dilekçeleri görevlilerin görü?leri de al?narak Dahiliye Nezareti’ne gönderilecek ve Nezaret’in verece?i cevaba göre hareket edilecektir.
6-Göç s?ras?nda veya konaklama esnas?nda Ermeni göçmenlere yap?lacak herhangi bir sald?r? derhal zarars?z hale getirilecektir.Sald?r?da bulunanlar tevkif edilerek Divan-? Harb mahkemesine sevk edilecek ve en a??r bir ?ekilde cezaland?r?lacakt?r.
7-Göçe tabi tutulanlardan hediye veya rü?vet alanlar,tehdit ile kad?nlar? i?fal edenler veya onlarla gayri me?ru münasebet kuranlar derhal görevden al?n?p Divan-? Harb’e sevk edilecek ve en a??r bir ?ekilde cezaland?r?lacakt?r.[25]
Birinci Dünya Sava?? y?llar?nda ve daha sonraki dönemde Ermeniler ve Tehcir üzerine bir ?eyler yazan veya ara?t?rma yapan bat?l? gazeteci ve yazarlar,olaylara tamamen Ermeni gözüyle bakm??lard?r.Rene-Pinon,Morgenthau,Alman gazeteci Dr.H.Stürmer, James Byrce,Alman papaz? Lepsius,Le Journal gazetesinin Kafkas muhabiri gibi baz? Ermeni taraftarlar?,Ermeniler’in isyan etmemi? olduklar?n?,sürgün hareketi ba?lay?nca“silahla kar?? koyduklar?n?”ileri sürmektedirler.Ermeniler’in ilk isyan tarihi ile Tehcir Kanunu’nun ç?kar?ld??? tarihler incelendi?i ve kar??la?t?r?ld??? takdirde bu iddialar?n ne kadar as?ls?z ve tutars?z oldu?u ortaya ç?kar.[26]
Ermeniler’in haks?zl??a u?rad?klar? bilinçli olarak yok edildikleri propagandas?n? yapan bat?l? yazarlara göre;say?lar? 600 bin,800 bin hatta bir milyona kadar ç?kar?lan Ermeni ölülerine kar??,[27]gerçek olan bir ?ey varsa,o da Rus i?galleri s?ras?nda Ermeni çeteleri ve Ermeni gönüllü alaylar?n?n katletti?i Müslüman halk?n bunlardan fazla oldu?u ve göçlerde, isyanlarda ölenlerin de bundan a?a?? olmad???,en az?ndan Do?u illeri halk?n?n büyük bir k?sm?n?n mahvedilmi? oldu?udur.
Ermeni olaylar?n?n geldi?i bu durum ve tehcir olay? kar??s?nda yabanc? yazarlar ve bas?n?n dü?ünceleri ve tepkileri ise ?u ?ekildeydi:Horizon Gazetesi 1916’da(Y?ll?k Görü?)ba?l?kl? yaz?s?nda,Ermeniler’in durumunu anlat?rken iki avunma yolu buluyordu:1-Hiç olmazsa Ermeniler’in Zeytun,Vaspuragan,Mu?,Sasun,Karahisar’da isyan etmi? olmalar?,2-Ermeniler menfaatine Avrupa’da özellikle ?ngiltere’de dü?ünürler,yazarlar aras?nda,parlamentolarda hareketler ba?lamas? idi.Bu suretle bu Ta?naksutyuncu gazete de isyanlar? aç?kça kabul ediyordu.[28]
21 Aral?k 1915’te Berlin’de yay?nlanan Ermeni Sorunu adl? bir kitapta;Ermeniler’in gayet rahat ya?ad?klar?n?,buna mukabil Türkler’e nankörlük yaparak aç?kça kar?? ç?kt?klar?n? ve Ruslar’a yard?m ettiklerini belirttikten sonra ?öyle devam ediyordu:
"....Hiçbir zaman Ermeni katliam? olmam??t?r.Türkler ?iddetli önlemler alm??lard?r.Hatta göç ettirilenler aras?nda masum ki?iler de bulunabilir;fakat bundan dolay? Osmanl? Hükümeti suçlanamaz.Zira devlet ç?kar? önde gelir.Hükümet,yaln?z,Ermeni ihtilalcilere kar?? de?il,Arabistan’da ba? kald?rmak isteyen Müslüman topluluklar?n?n da eleba??lar?n? ac?madan cezaland?rd?. Burada suç ?ngilizler’le,Ruslar’?n ve bizzat Ermeniler’indir.”
Ayr?ca ayn? tarihlerde yine bir Alman gazetesi olan Deutche Taga Zeitung’da Kont Reventlow ?unlar? yaz?yordu:“Türkiye’ nin Ermeniler’i cezaland?rmak için ald??? önlemler yaln?z bir hak de?il,fakat bu asi ve kana susam?? insanlar? yola getirme konusunda,yerine getirilmesi gerekli bir görev olarak kabul edilmelidir”.Yine, 25 ?ubat 1915 tarihli Berlin’deki Piskoposluk dairesinin ç?kard??? Gazette de La Croix’de“Ermeniler’in Türkler taraf?ndan öldürülmeleri,bu isyankar insanlar?n çevirmekte olduklar? entrikalara kar?? ba? vurulmu? yeterli bir savunma çaresi de?ildir.Türkler’in bu konuda göstermi? olduklar? sab?r ve tahammül cidden takdire lay?kt?r”diyerek hakl? bir karar oldu?unu ortaya koyuyordu.[29]
TEHC?R UYGULAMASININ DE?ERLEND?R?LMES?
Ermeniler’in sava? s?ras?nda Osmanl? Devleti’ne kar?? yapt?klar? ihanetleri ve devletin de onlar? yukar?da izah etti?imiz sa?lam gerekçelerle göç ettirdi?i bir gerçektir.Her devlet sava? ve bar?? zamanlar?nda s?n?r bütünlü?ünü ve kendi s?n?rlar? içerisinde otoritesini korumak zorundad?r.Sava? hallerinde bu daha bir önem kazan?r.Hukuk aç?s?ndan devlet kendi otoritesinin yan?nda vatanda?lar?n?n güvenli?ini de sa?lamak zorundad?r.Ermeniler hem önemli bir toprak parças?n? devletten kopararak bölücü ve y?k?c? faaliyetlere giri?mi?ler,hem de bu topraklarda kendilerinden ba?kalar?na ya?ama hakk? tan?mad?klar?n? daha ba?tan beri göstermi?lerdi.Bu suçlar?na,amaçlar?n? gerçekle?tirmek için Osmanl? Devleti’nin sava? halinde oldu?u Rusya ile i?birli?i yapmalar?n? da eklendi?inde vatan hainlikleri kar??s?nda devletin onlar? tehcirle cezaland?rmas?n?n hakl?l??? ortaya ç?kar.
Yukar?daki izahlara dikkat edilirse,Osmanl? Devleti’nin Ermeniler’e kar?? uygulam?? oldu?u tehcirin gerekçeleri do?ru ve hakl?d?r.Hatta uygulan?? yöntemi,Ermeniler’e Osmanl? askerlerinin davran?? biçimine bak?ld???nda da bütün dünyaya örnek olacak biçimdedir.
Osmanl? Devleti’nin uygulad??? tehcirde Ermeni halk,ani emirlerle bir gecede evlerinden ç?kart?larak yollara dökülüp peri?an edilmemi?,bölgesel ?artlara uygun olarak makul bir haz?rl?k süresi tan?nm??t?r.Ermeniler’in Müslüman-Türk kom?ular?na yapt?klar?ndan dolay? ortaya ç?kabilecek kin ve nefret duygular?n?n mahsulü olarak her hangi bir zarara u?ramamalar? için ordu birliklerinin nezaretinde nakledilmi?lerdir.Bu aç?dan bak?ld???nda Ermeniler’in varl?klar?n? hala hayatta kalabilmelerini Türkler’e borçludurlar denilebilir.Elimizdeki resmi kay?tlara göre tehcire tabi tutulan 438.758 Ermeni’den 382.148’inin yerle?tirilecekleri bölgeye sa? salim varm?? olmalar?[30]Osmanl? idarecilerinin titizli?ini ve konuya göstermi? olduklar? hassasiyeti en iyi ?ekilde aktarmaktad?r.
Tabiidir ki,tehcir esnas?nda gidilen yolun uzunlu?u,sava? ?artlar?,göçürülen bölgelerin fiziki ve ekonomik durumu göçmen kafilelerinde ölümlere yol açm??t?r.Ermeniler’in soyk?r?m diyerek dünya kamuoyunu aleyhimize çevirdikleri bu ölümlerin toplu katliam olup olmad??? konusunda Ermeniler’in iddialar?n?n hiçbir ilmi delili yoktur.Yine bu ölümlerin ard?nda bir kas?t aramak yukar?daki rakamlar? ve tarihi gerçekleri inkar etmek olur.
SONUÇ
Talat Bey’in I.Dünya Harbi y?llar?nda Ermeniler konusundaki faaliyetlerini de bu çerçevede de?erlendirmek gerekir.Ermeni çetelerinin Do?u Cephesi’nde yapt?klar? ta?k?nl?k ve ihanetlere kar?? Osmanl? Hükümeti’nin alt??? tedbirleri uygulamak tabii olarak Dahiliye Naz?r? s?fat?yla Talat Bey’e dü?üyordu.Ermeniler’in tehciri ise,Enver Pa?a’n?n teklifiyle al?nm?? hükümetin ortak karar?yd?.Zaten Talat Bey hat?ralar?nda dünya kamuoyunda u?rad??? sald?r? ve iftiralara kar?? kendini ?öyle savunmu?tur:“....Hiçbir millet sava?a girip arkadan hançerlendi?inde buna r?za gösterebilir mi?Kafkasya’ya sürülmü? bütün Ermeniler geri dönseler bile,genellikle Ermeni olmayan nüfusun ancak ufak bir az?nl???n? meydana getirebileceklerdi”.[31]
Ermeniler,tehcirin ba?lamas?ndan sonra günümüze kadar ya?ad?klar?n? veya Osmanl? Devleti’nin kendilerine kar?? yapm?? oldu?u muameleleri,kas?tl? bir Genosid(soyk?r?m)olarak nitelemi?lerdir.Yukar?da verdi?imiz baz? örneklere dikkat edilirse,Bat?l? yazarlar ve hatta Ermeni as?ll? yazarlar bile devlete kar?? ilk hareketin Ermeniler taraf?ndan ortaya ç?kt???n?,hükümetin de me?ru savunma ve egemenlik hakk?n? kullanarak tehcir karar? alarak uygulad???n? kabul etmektedirler.Fakat baz? Ermeni as?ll? veya Ermeni yanl?s? yazarlar ?srarla Osmanl? Devleti’ni,dolay?s?yla o dönemin hükümetini ve hükümet üyelerini sorumlu tutmu?lard?r.Yay?mlam?? olduklar? sahte belgelere dayanan iddialarla bütün ?ttihatç?lar’?,özellikle Talat Bey’i suçlam??lard?r.[32]Hatta Talat Pa?a hükümetinin y?k?lmas?ndan sonra,?ttihatç? liderler bu mesele yüzünden yarg?lanm??lard?r.[33]Ermeniler’in bunca ihanet ve ta?k?nl?klar?,hatta Türkler’e kar?? yapt?klar? mezalim kar??s?nda, vatansever bir devlet adam? olarak Dahiliye Naz?r? Talat Bey’in ald??? tedbir ve kararlar?n hakl? ve yerinde oldu?u kanaatindeyiz.Ermeni meselesinde Talat Beyi suçlayanlar,ön yarg?l? olarak dü?ünmekte ve karar vermekte,dönemin mevcut sava? ?artlar?n? göz ard? etmektedirler.Kald? ki Tehcir konusunda ilk ad?m ve fikir,Harbiye Naz?r? ve Ba?kumandan vekili Enver Pa?a’dan ç?km??,Talat Bey de Dahiliye Naz?r? s?fat?yla memleketin güvenli?i ve gelece?i için,aralar?ndaki mutabakat ve uyum sayesinde cesaretle uygulamaya koymu?tur.[34]
Talat Bey’i Anadolu’da Rumlar’a ve Ermeniler’e kar?? uygulanan göç politikalar? yönünden de?erlendirdi?imizde,Sultan Alparslan’dan sonra,Anadolu’nun Türkle?mesi ve Müslümanla?mas? için gayret eden ve bilinçli davranan ikinci adam oldu?unu söyleyebiliriz.
*Süleyman Demirel Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Isparta
[1]Talat Bey 20 Temmuz 1915’te bütün vilayet ve mutasarr?fl?klara gönderdi?i ?ifreli telgrafla köylere var?ncaya kadar mülki te?kilat? gösterir bir harita ile köy ve kasabalardaki ahalinin milliyet esas?na göre“evvelce ve elyevm mevcut olan” miktarlar?n? içeren cetvellerin bir an önce gönderi?mesini istemekteydi.Cemiyetin Anadolu’daki bu faaliyetleri için bkz.Fuat Dündar,“?ttihat ve Terakki’nin Etnisite Ara?t?rmalar?”,Toplumsal Tarih,Temmuz 2001,Say?:91,ss.43-50.
[2]Osman Karatay,“Soyk?r?m,Toplumsal Haf?za ve Tarihsel Görecelile?tirme”,Yeni Türkiye,Say?:37,Ocak-?ubat 2001,ss.308-309.
[3]Nedim ?pek,Rumeli’den Anadolu’ya Türk Göçleri,Ankara,1994,ss.12-13.
[4]Talat Pa?a,Hat?ralar,s.22;Halil Mente?e’nin An?lar?,s.175.
[5]Talat Pa?a,Hat?ralar,s.51.
[6]Talat Pa?a,Hat?ralar,s.20.
[7]Ad? geçen Ermeni komiteleri,kurulu ve programlar? hakk?nda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,ss.421-457.
[8]Esat Uras,Ayn? eser,s.579;M.Kemal Öke,Ermeni Sorunu 1914-1923,Ankara 1993,s.101.
[9]Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-? ?htilaliyyes? ?lan-? Me?rutiyetten Evvel ve Sonra,Haz:H.Erdo?an Cengiz,Ankara 1983,ss.130-131.
[10]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi(ATBD),s.81,Y?l:31,Aral?k 1982,Belge No:1804,1807 ve 1809.
[11]Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Yüzüncü Y?l Üniversitesi Yay.Ankara 1990,s.105.
[12]BOA.OH.?FR,Numara,52/102 ve 286.
[13]Esat Uras,Ayn? eser,ss.593-604;Bu dönemdeki Ermeni isyanlar?n?n ayr?nt?lar? için bkz.Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-? ?htilaliyyesi,ss.216-297;Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara,1990,ss.69-94.
[14]Talat Pa?a,Hat?ralar,s.63.
[15]BOA.DH.?FR,Numara,52/96,97,98.
[16]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),s.7.
[17]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),Ankara 1994,s.6.
[18]Ermenilerin faaliyetlerinin dayan?lmaz bir hal almas? üzerine,ayn? gün(26 May?s 1915),Ba?kumandanl?ktan Dah?liye Nezaretine,Ermenilerin,Rusya’ya de?il,Osmanl? s?n?rlar? içinde göç ettirilmesini ve bununla ilgili görü?leri ihtiva eden ?u yaz? gönderilmi?tir:“Ermenilerin Do?u Anadolu vilayetlerinden,Zeytun’dan ve buna benzer yo?un bulunduklar? yerlerdeki Diyarbekir vilayeti güneyine,F?rat nehri vadisine,Urfa,Süleymaniye yak?nlar?na gönderilmeleri ?ifahen kararla?t?r?lm??t?. Yeniden fesat yuvalar? meydana getirmemek için Ermenilerin göç ettirilmesinde ?u dü?ünceler esas al?nmal?d?r:Ermeni nüfusu, gönderildi?i yerlerdeki a?iret ve ?slam say?s?n?n %10 nispetini geçmemelid?r.2-Göç ettirilecek Ermenilerin kuracaklar? köylerin her biri elli evden çok olmamal?d?r.3-Ermeni göçmen aileleri seyahat ve nakil suretiyle de olsa,yak?n yerlere ev de?i?tirmemeli.Gere?inin yap?lmas?n? ve sonucunun bildirilmesini“,BOA,DH.?FR,No:54/308,143;Azmi Süslü,ayn? eser,s.110.
[19]BOA,MVM,No:198,Karar No:163;BOA.DH.?FR,No:52/282;53/48,93,129;54/51,54.
[20]Takvim-i Vekayi,19 May?s 1331,s.2189.
[21]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,s.10.
[22]BOA,MVM,No:198/163;BOA,DH.?FR,No:54/202,381;55/107;Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,s.11-12.
[23]BOA,DH.?FR,No:53/305;BOA,MVM,No:198/163.
[24]Tren bulunmayan yerlerde araba ve hayvan tahsis edilmi?tir.Cepheye devaml? asker ve zahire sevki dolay?s?yla istasyonlarda zaman zaman y???lmalar olmu?tur.Bu da Ermeni sevkiyat?n aksamas?na yol açm??t?r.BOA,DH.EUM ?b.No.217.
[25] Ayr?nt?l? bilgi için bkz. Salahi R. Sonyel, “Tehcir ve ‘K?r?mlar’ Konusunda, Ermeni Propagandas?, H?ristiyanl?k Dünyas?n? Nas?l Aldatt?”, Belleten, s.161, Y?l:1977, ss.140-142; Cemalettin Ta?k?ran, “1915 Ermeni Tehciri S?ras?nda Osmanl? Devletinin Ald??? Tedbirlere Bir Bak??”, Be?inci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I, Ankara, 1996, ss.132-141.
[26]Ermeni sorununu izlemekle görevlendirilen,Milli Ermeni Heyeti Reisi Bogos Nubar’?n 30 Kas?m 1918 tarihinde Fransa D??i?leri Bakan? Pichon ve di?er Avrupal? devletlerin d??i?leri bakanlar?na yapt??? ba?vuruda özetle:“Taraf?n?zdan da bilindi?i gibi Ermeniler harbin ba??ndan beri sava?a kat?lm??lard?r.Çünkü, Ermeniler ?tilaf devletlerine kar?? olan sars?lmaz ba?l?l?klar? nedeniyle a??r özveriler ve devaml? ?st?raplarla kar??la?arak bütün cephelerde ?tilaf devletlerinin yan?nda sava?m??lard?r,Esat Uras,Ayn? eser,ss.656-657;?hsan Sakarya,Birinci Dünya Harbi ve Ermenilerin Göç Ettirilmesi,Gen.Kurm. Bas?mevi,Ankara,1981,s.98.
[27]Frans?z din adam? Mgr.Touchet,1916 y?l? ?ubat ay?nda Oeuvre d’Orient kurumunda verdi?i bir konferansta:“1915 y?l? ba??nda 500.000 Ermeni’nin öldü?ü tahmin edilmi?ti.Bu say? bize göre çok abart?lm??t?r.Ancak bu miktar? bugün do?ru olarak tespit etme imkan?m?z da yoktur.Ancak ?üphe etmeden söyleyebiliriz ki,I.Dünya Sava??nda Do?u Anadolu’da Türk-Rus s?n?r?nda, kar??l?kl? ate?ler aras?nda bir ölüm kal?m sava?? yap?l?rken Ermeniler orada s?k??m??lar ve bölgede çok ac?kl? olaylar cereyan etmi?tir.Ancak bu giri?imlerin ba?lang?c? Ermeni ihtilalcilerin Müslümanlar? öldürmeleriyle ba?lam??t?r.Bu i?in ayr?nt?lar?n? bilmiyoruz.Ermenilerin yay?mlad?klar? bilgilere de güvenmeye imkan yok.Ermeni çetelerinin evlerinde bulunan Rus silah ve bombalar? bu i?in iç yüzünü aç?kça göstermektedir”.?hsan Sakarya,Ayn? eser,s.99.
[28]Esat Uras,Ayn? eser,ss.614-615.
[29]Ergünöz Akçora,Van ve Çevresinde Ermeni ?syanlar?(1896-1916),?stanbul,1994,ss.145-146.
[30]Yusuf Halaço?lu,Ermeni Tehciri ve Gerçekler(1914-1918),Ankara 2001,s.77.
[31]Herbert Aubrey,“Talat Pa?a”,Birikim,Çev:Bingöl Erdumlu,Nisan 1975,s.2,ss.47-57.
[32]Ayr?nt?l? bilgi için bkz.?inasi Orel-Süreyya Yuca,Ermenilerce Talat Pa?a’ya Atfedilen Telgraflar?n Gerçek Yüzü,TTK Yay., Ankara 1983;Türkkaya Ataöv,Talat Pa?a’ya Atfedilen Andonian“Belgeleri Sahtedir!,Ankara,1984;Salahi R.Sonyel,“Yeni Belgelerin I???? Alt?nda Ermeni Tehcirleri”,Belleten,c.XXXVI,s.141,Y?l:1972,ss.31-69.
[33]?ttihatç?lar için suçlama ve yarg?lama dönemi 1918 y?l?nda yo?unla??r.?lk yarg?lama,Divaniye Mebusu Fuat Beyin takriri ile ba?lat?lm??t?r.Sait Halim ve Talat Pa?a kabinelerinin Divan-? Ali’ye sevkini ön gören bu takrirde,aç?kça olmamakla beraber,Ermenilerle alakal? maddeler de vard?r.Mesela;5.Madde:Hukuk ve insanl?k kurallar?na ve özellikle Kanun-? Esasinin ruhuna ve aç?kl???na tamamen ayk?r? geçici kanunlar ve emirler ve nizamlar ç?kararak memleketi facialar sahnesine dönü?türmesi,?eklindeki suçlamalard?r.Kur’a sonucu Meclis-i Mebusan?n 5.?ubesi soru?turma ile görevlendirilmi?tir.Soru?turma tamamlanm??,fakat bir karara ba?lanmadan meclis feshedilmi?tir(4 aral?k 1918).As?l yarg?lama 1919 y?l?nda ba?lam??t?r. ?stanbul’da kurulan Divan-? Harp,?ttihatç?lar?n ileri gelenlerini Ermeni katliam?ndan sorumlu tutmu?,ölüm cezas? ve ba?ka a??r cezalara mahkum etmi?tir.?ttihatç?lardan bir bölümü Malta’ya sürülmü?tür.?stanbul d???ndaki Divan-i Harpler de ?ttihatç?lar? a??r cezalara çarpt?rm??t?r.Bu yarg?lamalar s?ras?nda bütün ?ttihatç?lara,Ermenilerin katledilmesi iddialar? ve tehciri konusunda sorular sorulmu?tur.Ayr?nt?l? bilgi için bkz:Meclis-i Mebusan Encümen Mazbatalar? ve Tekalif-i Kanuniye ile Sait Halim ve Mehmet Talat Pa?alar Kabineleri Azalar?n?n Divan-? Aliye Sevkleri Hakk?nda Be?inci ?ubece ?cra K?l?nan Tahkikat,No:503-523,Devre:III,I.S.:5,Sene 1334,TBMMM Bas?mevi,Ankara,1993.
[34]Ermeni Tehciri ve Talat Bey'in bu konudaki tutumu ve uygulamalar? konusunda ayr?nt?l? bilgi için bkz.Hasan Babacan,"I.Dünya Sava?? S?ras?nda Ermeni Sorunu,Tehcir Meselesi ve Talat Bey",Ermeni Meselesi Üzerine Aara?t?rmalar,?stanbul 2001,s.133-166.
| |
Anasayfa
İletişim
