Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonunun düzenleyicisi olan David L. Phillips’in, Unsilencing the Past, Türkçe’ye Geçmi?in Sessizli?ini Bozmak olarak çevrilebilecek olan kitab?nda, gayri resmi diplomasi (track two) yönetimiyle kurulan Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu’nun (Turkish-Armenian Reconciliation Commission-TARC-) kurulu?undan, hatta resmen faaliyete geçmesinden önce ba?layan ve sona ermesine kadar olan dönemdeki çal??malar?, Komisyon içerisinde yap?lan tart??malar ve Komisyon ile nelerin gerçekle?tirildi?ine ili?kin yazar?n de?erlendirmeleri ele al?nm??t?r. Kitap akademik bir çal??ma olamay?p, bir gayri resmi diplomasi denemesinin organizatörünün süreç boyunca ya?ad?klar? ve tecrübelerini anlatan bir eser niteli?indedir. Kitap 14 k?s?mdan olu?makla birlikte ana konunun d???nda, yazar?n benzer diplomasi denemelerinde ya?ad?klar? ile Irak sava?? gibi di?er uluslararas? olaylar ve bunlar?n etkisine ili?kin yorumlar?n?n yer ald??? bölümlere de yer verilmi?tir. 1986 y?l?nda Nobel Bar?? Ödülü alan Elie Wiesel’in ön sözü ve giri? k?sm?ndan sonra yazar?n di?er gayri resmi diplomasi tecrübelerinden olu?an Do?u Akdeniz’den Ç?kar?lacak Dersler (Lessons from the Eastern Mediterranean) ba?l?kl? birinci k?s?m yer almaktad?r. As?l Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu ile ilgili de?erlendirmeler ikinci bölümden itibaren ba?lamaktad?r. ?lk Temas (First Contact)  ba?l?kl? ikinci bölümde ve üçüncü bölümde TARC’?n resmen faaliyete ba?lamas?na kadar olan dönemdeki görü?meler ve bu görü?meleri etkileyen olaylar ile Komisyonda yer alan ki?iler hakk?nda bilgiler yer al?yor. Yazar?n gayri resmi diplomasi giri?iminde Türk Tarih Vakf? Ba?kan?yla olan temas? ve giri?imin ba?ar?s?z olmas?n?n ard?ndan bundan ç?kard??? dersler ikinci bölümde anlat?lm??. Yazara göre gayr? resmi diplomasinin ba?ar?l? olabilmesi için ba?lang?çta karar verme sürecinde kontrolün sa?lanmas?, ilk toplant?lar?n tarafs?z yerlerde yap?lmas? ve farkl?l?klar?n daha kolay a??labilmesi için de kurumsal düzeyde yak?nla?man?n olmas? gerekli.

Kitab?n dördüncü bölümünden itibaren Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu çal??malar? ve yap?lan toplant?lar ele al?n?yor. Haziran 2000’de Viyana toplant?s?ndan sonraki süreci takiben Komisyon resmen 9 Temmuz 2001 tarihinde Cenevre’de yap?lan toplant?yla faaliyetine ba?l?yor. TARC 6 Türk ve 4 Ermeni üyeden olu?uyor. Türk taraf?nda Emekli Büyükelçi Gündüz Aktan, Eski D??i?leri Bakanlar?ndan ?tler Türkmen, Emekli Büyükelçi Özdem Sanberk, Bo?aziçi Üniversitesi eski rektörlerinden Prof. Dr. Ergüder, Emekli General Sadi Ergüvenç ve Psikiyatris Vam?k Volkan, Ermeni taraf?nda ise Amerika-Ermeni Asamblesi Ba?kan? Van Krikorian, Eski D??i?leri Bakanlar?ndan Alexander Arzoumanian, Erivan Devlet Üniversitesi Profesörlerinden ve eski Büyükelçi David Hovhannissian ve Boris Yeltsin’in Dan??manlar?ndan Andranik Migranian yer al?yor. Kitapta yazar TARC üyeleriyle ilgili kendi de?erlendirmelerine yer veriyor. Bunu yaparken ki?iler hakk?nda oldukça olumsuz ifadeler ve ele?tirilerden kaç?nmayan David Phillips’in kulland??? baz? ifadeler ve Komisyon’un Türk üyeleri aras?ndaki ili?kilere ili?kin de?erlendirmeleri Türk üyeler aras?nda tepkiyle kar??lanm?? ve do?ru olmad??? ifade edilmi?ti. Kitab?n bir özelli?i de yazar?n kendisinin de gizli olarak ifade etti?i görü?melerin ayr?nt?lar?n? kendi yorumu ile esere aktarmas?. E?er yap?lan en az?ndan baz? görü?meler gizli ise ve çok ki?isel unsurlar ta??yor ise bunlar?n özellikle 2005 y?l?nda yay?nlanan bir kitap ile aç?klanmas? etik aç?dan sorgulanabilir bir durum olu?turmaktad?r. Çünkü giri?im resmen Temmuz 2001’de ortaya ç?km??, 2003 y?l?nda fiilen ve 2004’te ise resmen sona ermi?tir. Kapal? kap?lar ard?nda yap?lan görü?melere ili?kin detay aç?klamalar?n 2005 y?l? gibi erken bir tarihte ç?kar?lan bir kitap ile kamuoyuna sunulmas? daha sonra benzer giri?imlere kat?labilecek ki?iler aç?s?ndan s?n?rland?r?c? bir etki yapabilir.

Yazar tarihi bir ad?m olarak nitelendirdi?i olu?umun daha sonra iki taraf aras?ndaki di?er sivil toplum örgütlerinin temas?na da zemin haz?rlad???n? belirtiyor. Ermeni taraf?nda daha çok ilgi uyand?ran Komisyonla ilgili olarak David Phillips bir k?s?m Ermenilerin TARC’? aç?ktan ele?tirirken, kapal? kap?lar ard?nda destek verdi?ini ve Ermenistan yönetiminin önce destekleyici bir tav?rdayken ilk toplant? sonras?nda pozisyonunu de?i?tirdi?ini ifade ediyor. Özellikle Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanian’?n ele?tirilerden çekinerek TARC ile aras?na mesafe koydu?u vurgulan?yor.  Kitab?n pek çok yerinde de ifade edildi?i gibi Ermenilerin soyk?r?m iddialar? Türk ve Ermeni taraf? aras?nda a??lamaz temel bir farkl?l??? olu?turuyor. Bu noktada Van Krikorian’?n “Soyk?r?m”’?n kim olduklar?n?n yani Ermeni kimli?inin temeli oldu?unu ve komisyonun görevinin gerçek olarak nitelendirdi?i “soyk?r?m?” ara?t?rmak olmad???n? belirtti?i k?s?m dikkat çekici. Çünkü e?er siz benim görü?lerim do?rudur, bu benim kimli?imin bir parças?d?r ve tart???lamaz diyorsan?z bu noktada akademik, hukuki herhangi bir ara?t?rman?n, hatta taraflar?n bir araya gelmesinin de anlam? kalm?yor. Yazar kitapta Ermeni taraf?n?n iddialar?n?n do?rulu?unun sorgulanmas? ve tart???lmas?n? bile istememesi anlam?na gelen bu aç?klamalar ile ilgili net bir görü? ortaya koymuyor. Yazar Ermeni iddialar?nda kullan?lan baz? görü?lere örne?in, Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki ABD Büyükelçisi Henry M. Morghenthau’nun raporlar?na de?inirken, Büyükelçinin yazd?klar? ve daha sonra an?lar? ?eklinde yay?nlanan esere ili?kin Türk taraf?n?n görü?lerine yer verilmiyor. Kitab?n baz? k?s?mlar?nda Türkiye ile Ermenistan aras?ndaki kara s?n?r?n?n kapal? olmas?n?n nedenleri ve Türkiye’nin s?n?r?n aç?lmas? için ileri sürdü?ü ?artlar net bir ?ekilde ortaya konurken, bazen, örne?in giri? k?sm?nda sanki tek neden Karaba? sorunuymu? gibi sunuluyor. Terör olaylar?na de?inilirken ise 1973 y?l?ndan itibaren Türk diplomatlar?na yönelik olan terör eylemlerine de?inilirken Nemesis listesine ve bu çerçevede öldürülenlere vurgu yap?lm?yor. Kitapta ilgi çeken bir nokta ise Komisyon üyelerinden Andranik Migranian’?n ASALA terörünü hakl? ç?karmaya yönelik aç?klamas?d?r.

Kitapta TARC’?n faaliyette oldu?u zaman içerisindeki önemli uluslararas? geli?meler ve bunlar?n Komisyon’un çal??malar?na etkisi de aç?klan?yor. Bu çerçevede 11 Eylül terör eylemleri’nin ABD’nin dikkatini ba?ka alanlara yo?unla?t?rmas?na neden oldu?u vurgulan?yor. Kitapta, TARC’dan taraflar?n beklentileri ve süreç içerisindeki geli?meler aç?klan?rken çok aç?k bir ?ekilde söylenmese de Komisyon’u taraflar?n as?l amaçlar? için bir araç olarak gördükleri ve taraflar?n temel amaçlar? aras?ndaki farkl?l?klar ortaya konuyor. Örne?in Yazar TARC’?n Ermeni üyelerinden Van Krikorian’?n taktiksel nedenlerle giri?ime destek verdi?ini ifade ediyor. Yazara göre Van Krikorian sonuç almak için, Türkler aras?nda Ermeni iddialar?n? benimseyip, Ermenistan ile ili?kilerin geli?mesinde fayda görecek ki?ilerle arkada?l?klar ve ittifaklar kurulmas? gerekti?ini dü?ünüyor ve TARC’?n bunun arac? olabilece?i dü?üncesiyle Komisyona destek veriyor. Kitapta Van Krikorian’dan al?nt? yap?larak ?u sözlere yer verilmi?, “Türkler Ermeni Soyk?r?m?n? tan?y?ncaya kadar gerçek bir bar??ma (uzla?ma) olamaz. Sorun bunun nas?l daha iyi ba?ar?labilece?i”. (Sayfa 60) Yazar Komisyonun çabalar?n?n Türkiye’de genel olarak olumlu kar??land???n? ve Türk taraf?n?n yap?lacak bu çal??mayla a??r? uçta bulunan Ermenilerin marjinalize olaca??n? dü?ündü?ünü ifade ediyor. Yazar, TARC’?n Türk üyelerinin bas?nla birlikte çal???p do?ru sinyaller vermesinin de Türkiye’deki Komisyona yönelik olgun ve düzeyli tav?rda etkili oldu?unu vurguluyor. Türk taraf?n?n TARC’dan beklentisini ise David Phillips, Özdem Sanberk’ten yapt??? bir al?nt?yla aç?kl?yor: “Komisyonumuzun temel amac? her y?l ABD Kongresi ve Bat?l? ülkelerin Parlamentolar?na getirilen, Türkiye’yi zay?flatan soyk?r?m iddialar? ile ilgili giri?imleri engellemektir. Amerikan Kongresinde soyk?r?m iddialar?n?n bir daha tart???lmamas? bizim için önemlidir. Biz diyaloga devam etti?imiz sürece konu Kongre’nin gündemine gelmeyecektir.” (Sayfa 62)   Kitapta giri?imin Avrupa Parlamentosu ve baz? Avrupa ülkelerindeki soyk?r?m karar tasar?lar?n? engelleyici rol oynad??? belirtiliyor.

Yazar kitab?nda Ermeni taraf?nda özellikle Ta?naklar?n TARC’a yönelik sert ele?tirilerde bulundu?unu belirtirken, Ta?naklar?n “soyk?r?m” konusunu politik ve ekonomik güç elde etmek için kulland???n? ifade ediyor. E?er taraflar aras?nda bir uzla?ma ve bar??ma sa?lanabilirse Ta?naklar?n varl?k nedenlerinin ortadan kalkaca?? da kitapta vurgulanm??.

Yazar TARC’?n Türkler ve Ermeniler aras?ndaki daha sonraki tüm sivil toplum giri?imlerinin tetikleyicisi oldu?u ve Komisyonun ba?ar?s? üzerinde biraz abart?l? denilebilecek yorumlara yer vermi?tir. David Phillips, Mehmet Ali Birand’?n Erivan ziyareti ve Ermenistan Devlet Ba?kan? Koçaryan ile olan görü?mesini kendisinin organize etti?ini kitapta belirtmektedir. 

Kitapta s?k s?k vurgulanan bir husus TARC’?n soyk?r?m?n olup olmad???n? tart??mak veya Karaba? sorununun çözümünde resmi olmayan giri?im niteli?i ta??mak amac? ta??mad???, as?l amac?n pratik i?birli?i yollar?n? ortaya ç?karmak oldu?udur. Ancak TARC tam da soyk?r?m iddialar?na ili?kin tart??mayla birlikte ba?layan süreç üzerine da??lm??t?r. TARC’?n Türkiye ile Ermenistan aras?nda ili?kileri geli?tirmek, kara s?n?r?n?n aç?lmas?n? sa?lamak gibi amaçlar? oldu?unu ileri süren David Phillips, Üstün Ergüner’den al?nt? yaparak Ermenistan vatanda?lar?na yönelik vize s?n?rlamalar?n?n kald?r?lmas?n? TARC’?n çabalar?n?n bir sonucu oldu?unu ifade ediyor. David Phillips, Ermenistan’?n Dünya Ticaret Örgütüne üyeli?i konusunda Türkiye’nin tavr?n?n de?i?mesini de TARC’a ba?l?yor.

TARC, bir sivil toplum kurulu?u olan ICTJ (International Center For Transitional Justice)’den 1951 y?l?nda yürürlü?e giren BM Soyk?r?m Suçunun Önlenmesi ve Cezaland?r?lmas?na Dair Sözle?menin 20. Yüzy?l?n ba??ndaki olaylara uygulan?p uygulanmayaca??na ili?kin hukuki bir görü? sorulmas?na karar veriyor. Sonuçta ICTJ ?ubat 2003’de aç?klanan çal??mas?nda, Sözle?menin geriye dönük olarak uygulanamayaca?? görü?ünü aç?kl?yor. Sözle?me geriye dönük olarak uygulanamayaca?? için Ermeni iddialar? sonucunda bir talepte bulunulamayaca?? belirtiliyor. Ancak ICTJ bununla da yetinmeyerek herhangi bir bilimsel çal??ma ve ara?t?rmaya dayanmadan Ermeni iddialar?na konu olan olaylarda iddialar? destekleyici bir tav?r sergiliyor. ICTJ’nin soyk?r?m ve Ermeni sorunu konular?nda hiçbir tecrübesi olmayan bir kurum oldu?u ?eklindeki Gündüz Aktan’?n aç?klamas?na da yer verilen kitapta, David Phillips, TARC üyelerinin r?zas?n? almadan aç?klamalar?n d??ar?ya yans?t?lmas? konusunda Gündüz Aktan’?n kendisine (David Phillips’e) yönelik ele?tirilerine de de?iniyor. Komisyonun Türk üyelerinin sadece yasal çerçevede kalan ve BM Sözle?mesinin ilgili döneme uygulan?p uygulanmayaca??na ili?kin ICTJ’den bir analiz beklediklerini David Phillips kitapta aç?kça ifade etmesine ra?men, ICTJ’nin kendi kapasitesi ve kendisinden istenenleri a?an bir ?ekilde yorumda bulunmas?n? ele?tirmiyor.

Yazar TARC’?n Ermeni üyelerinden Andranik Migranian’?n bas?na aç?klama ile ilgili yap?lan anla?may? bozarak ICTJ’ye sorulan soru ile ilgili medyaya bilgi vermesini ele?tiriyor. Yine yazar Komisyonun Türk üyelerinden Gündüz Aktan ve Özdem Sanberk’in de ICTJ ile kendisinin haberi olmadan temasta bulundu?unu ileri sürerek bunu da ele?tiriyor.

Kitap’ta adeta David Phillips’in, ICTJ’den taraflardan hiç birisinin kazanamayaca?? bir sonucu istedi?i anlam? ç?k?yor. ICTJ’nin raporu her ne kadar Türk taraf?n? çok daha fazla rahats?z edecek bir içerikte de olsa, raporda iki tarafa da bir ?eyler verilmeye çal???ld??? izlenimi do?mas? çal??maya gölge dü?ürüyor. Üstelik yap?lan de?erlendirmelerin o kadar k?sa bir sürede ortaya konamayaca?? ve konunun de?i?ik yönlerinin, farkl? dillerde ve farkl? ülkelerdeki ar?iv belgeleri taranarak incelendikten sonra ancak bir sonuca var?labilece?i dü?ünüldü?ünde ICTJ’nin çal??mas?n?n çok da profesyonelce olmad??? söylenebilir. Üstelik ICTJ bir hukuk mercii olmay?p Güney Afrika’da ?rkç? rejim y?k?l?rken taraflar aras?nda arabuluculukta bulunmu? bir sivil toplum örgütüdür. Asl?nda BM Sözle?mesinin geriye dönük olarak i?lemesinin söz konusu olmamas? Viyana Anla?malar Hukuku Sözle?mesine göre çok aç?k. ICTJ’nin çal??mas?nda Ermeni iddialar?n? destekler nitelikte vard??? sonuçta ise özellikle BM Sözle?mesindeki saik unsuru ile bir gruba mensup olan ki?ilerin s?rf o gruba mensup olduklar? için Sözle?mede tan?mlanan baz? eylemlere (acts) maruz kalmalar? konusu dikkate al?nmam??. Almanya’daki Yahudi kar??tl???n?n (anti-semitizm) benzeri bir ?rkç? nefretin Osmanl? ?mparatorlu?u’nda Ermenilere kar?? olmad??? da ICTJ’nin de?erlendirmesinde gözden kaç?r?lan bir noktad?r.

David Phillips’in kitab? k?sa süren bir diyalog giri?imi olarak tan?mlanabilecek olan Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu’nun kurulu? a?amas?ndan sona ermesine kadar olan dönemdeki maceras?n? bizzat düzenleyicisinin kaleminden ele al?yor. Akademik bir çal??ma kategorisinde olmayan kitap, ileride benzer bir diyalog giri?iminin olmas? halinde buna daha önceki tecrübelerin aktar?lmas? ve yeni bir giri?imde nelerin yap?l?p, nelerin yap?lmamas? gerekti?i noktas?nda bilgi verebilecek bir nitelik ta??maktad?r.