| | .n ªPze="2">HARPUT’TA ERMEN? KATL?AMI YAPILDI MI?
Doç.Dr.Orhan KILIÇ*
G?R??
Osmanl? döneminde Harput’ta Türk-Müslüman unsurun yan? s?ra bir miktar da gayrimüslim ya?am??t?r.Bu gayrimüslim nüfus a??rl?kl? olarak Ermeniler’den olu?makta idi.Ermeniler’in yan? s?ra bir k?s?m Süryani ve 19.yüzy?l?n ortalar?ndan sonra Harput’a gelen Amerikan,Alman ve Frans?z ecnebileri de gayrimüslim nüfus içinde zikretmek gerekir.
16.yüzy?ldan 20.yüzy?l?n ba?lar?na kadar Harput’taki ve Ermeni varl???n?n idari,demo?rafik,sosyal ve iktisadi durumlar? hakk?nda özetle ?unlar? söylemek mümkündür:
16.yüzy?lda Harput’taki 17 mahalleden 13’ü müslüman,4’ü Ermeni mahallesi idi.Ermeniler’e ait olan mahalleler;Sunabud (Sinabut),Norsis(Norses),Gürcübey ve ?ehroz’dur.[1]19.Yüzy?lda Harput’taki Müslüman mahallesi say?s? 16,gayrimüslimlere ait
mahalle say?s? ise 5’dir.16.yüzy?lda var olan mahalleler 19.yüzy?lda da bulunmaktad?r.Ancak Norsis Mahallesi’nin ad? Asuri mahallesi olmu?,Gürcübey Mahallesi ise bölünerek bir k?sm? Çelebi Mahallesi ad?yla an?lm??t?r.[2]
Harput ?ehrindeki Ermeni nüfusunun oran? 16-19.yüzy?llar aras?nda Müslüman nüfusa oranla %30-40’lar civar?nda kalm?? ve bu orandan yukar? ç?kmam??t?r.?ehirdeki Ermeni nüfusun tamam? ise 1250-7700 aras?nda de?i?mi?tir.[3]
Mamuretü’l-Aziz Vilayeti’nin kurulmas?ndan sonra Harput bu vilayete ba?lanm??t?r.19.yüzy?l sonlar? ve 20.yüzy?l?n ba?lar?nda Mamuretü’l-Aziz Vilayeti’nin nüfusu ile ilgili olarak çe?itli kaynaklardan al?nan bilgiler a?a??daki tabloda sunulmu?tur:
Tablo 1: Mamuretü’l Aziz Vilayeti’nde Nüfusun Da??l?m? (1891-1914)
| CiNS? |
1891-1894[4] |
1893-1897[5] |
1914[6]
|
Müslüman
|
300.188 (%78.71) |
505.446 (%87.73) |
446.379 (%84.67) |
Ermeni
|
73.178 (%19.18) |
69.713 (%12.04)
|
79.821 (%15.14) |
| Di?er (Süryani, ecnebi vs.) |
7.980 (%2.09) |
3.655 (%0.63)
|
971 (%0.18) |
TOPLAM
|
381 .346
|
578.814
|
527.171 |
Bütün vilayet baz?nda nüfusun analizi yap?ld???nda Ermeni nüfusun Müslüman nüfusa oran? %12-19 aras?nda oldu?u görülecektir.
Ermeniler’in ibadetlerini yapmak üzere kulland?klar? 4 kilise bulunmaktayd?.Bunlar ?ehroz Mahallesi’ndeki Surp Agop,Çelebi Mahallesi’ndeki ??deli,Gürcübey Mahallesi’ndeki Surp Karabet ve Sinabut Mahallesi’ndeki Sinabut Kiliseleridir.[7]
Ermeniler 19.yüzy?l?n sonlar?na kadar devletin di?er bölgelerinde oldu?u gibi Harput’ta da huzur,güven ve refah içerisinde hayatlar?n? sürdürmü?lerdir.Toplum hayat?n?n ortaya ç?kard??? ve dini farkl?l?ktan kaynaklanmayan birkaç adi olay?n d???nda Harput’ta bir Türk-Ermeni çat??mas?na rastlanmaz.Bu durum Ermeniler’in ya?ad??? di?er bölgelerde de 19.yüzy?l?n sonlar?na kadar ayn? ?ekildedir.
19.yüzy?l?n sonlar?nda ve 20.yüzy?l?n ba?lar?nda Harput’taki Ermeniler’in sosyal ya?ant?lar? ve Türklerle ili?kileri hakk?nda 1892 do?umlu Hac? Hayrullah TATAR ?unlar? söylemektedir:
“Harput’taki Ermeniler kuyumcu,tenekeci,attar ve buna benzer i?lerle i?tigal ederlerdi.Buna kar??l?k Müslümanlar bakkal, kasap v.s,daha dü?ük seviyede tüccarlar idi.
Ermeni tedhi? olaylar? ba?lamadan önce aram?zda büyük çapl? bir anla?mazl?k oldu?unu söylemek do?ru olmaz.Bize kar?? her zaman dürüst ve sayg?l?yd?lar.Ancak birtak?m imtiyazlar? dolay?s?yla müthi? bir para kazanma arzusu ile doluydular.A?ar?n? yazd???m A?a?? A??ns? köyünde mahsullerinin 1‘e 10 verdi?ini görüyordum.Buna kar??n Müslüman-Türk çiftçisinin mahsulü 1‘e 8’den yukar? ç?km?yordu.Bunun en önemli sebebi Ermeniler’in hem verimli topraklar? kullanmalar? hem de devaml? olarak i?lerinin ba??nda bulunmalar? idi.
Müslüman-Türk unsurun böyle bir ?ans? yoktu.Kendi müskatil okullar?na gidiyorlar ve kiliselerinde rahatca ibadetlerini yap?yorlard?.Bir emlak al?m-sat?m?nda al?c? olarak ço?unlukla Ermeniler görülüyordu.Ermeniler’e çok çal??malar?n? ve verimli arazileri almalar?n? Amerikan misyonerlerin telkin etti?i söylentileri oldukça yayg?nd?.
?çlerinde olan bir olay? hemen mahkemeye intikal ettirmeyip kendi aralar?nda halletmeye çal???rlard?.
Devlet dairelerinde Ermeni memura pek rastlanmazd?.Ancak baz? komisyonlarda aza olarak Ermeniler’i görüyorduk.
Bizlere zaman zaman“camilerinizde ne yap?yorsunuz?“diye sorarlard? ama kendileri bu konuda yani kilisede ne konu?tuklar? hakk?nda hiçbir ?ey söylemezlerdi.Ermeni kom?ular?m?z ile insani ili?kilerimiz iyi düzeydeydi.Bunlar? k??k?rtan Ermeni komitac?lar? ve misyonerler olmu?tur.
Misyonerlere gelince,Amerikal?lar ?ehrin bat? taraf?nda ?ehroz Mahallesi’nde bulunurlard?.Biz bu mevkie protestan ahalinin çoklu?u sebebiyle“Purotlar”derdik.Buradaki müesseseler içerisinde marangozhane,boyahane,hali dokuma tezgahlar? ve kolej binalar? bulunuyordu.Buradaki okullara Kale Meydan?ndan dahi Ermeni talebe gelirdi.Gelen talebe k?z-erkek kar???kt?. Müesseselerdeki Amerikal? Protestan papazlar?n,Ermeni gençleri isyana te?vik etti?i hususu bütün Harput halk? taraf?ndan biliniyordu.Hatta destekçisi olduklar?n? dahi söyleyebilirim.
Müslüman halk bu müesseselere pek ra?bet etmezdi.Bizler bu mahalleye yolumuz dü?tü?ü zaman giderdik.Büyüklerimiz de onlarla ili?ki kurmam?za müsaade etmezlerdi.[8]
Harput’taki Ermeniler sa?l?k i?leri bak?m?ndan söz sahibi idi.Müslüman-Türk doktorlar?n yan?nda,Ermeni ve ecnebi doktorlar da sa?l?k hizmetlerini yürütüyorlard?.Bunlar aras?nda Artin Efendi,Kamburyan ve Vezneyan ad?ndaki doktorlar say?labilir. Saraçhaneba??’nda Amerikal?lar’?n açt??? bir eczaneden ba?ka,Ermeni eczac? Milkon’un da bir eczanesi vard?.Ermeniler i? hayat?nda Türkçe,kendi aralar?nda Ermenice konu?uyorlard?.Hatta köylerde Ermenice bilmeyen Ermeniler bile mevcuttu. Süryaniler ise kendi dillerini terk etmi? ve i? hayat?nda Türkçe,kendi aralar?nda Ermenice konu?may? tercih etmi?lerdir. Süryanice bilenler parmakla gösterilecek kadar azd?.Alman,Amerikan ve Frans?z okullar?nda okuyanlar ve bu okullar?n ö?retim kadrosu do?al olarak Almanca,ingilizce ve Frans?zca biliyorlard?”.[9]
HARPUT VE MAMURETÜ’L-AZ?Z V?LAYET?’NDE ERMEN? OLAYLARI
19.yüzy?l?n sonlar? ve 20.yüzy?l?n ba?lar?nda ya?anan Ermeni olaylar?,az da olsa,Harput’ta da görülmü?tür.Ermeni komitelerinin yan? s?ra Ermeni tahriki için önemli unsurlardan biri olan misyonerlerin Harput’taki varl??? bilinmektedir.[10] Ancak buna ra?men tarihi birlikteli?in getirmi? oldu?u dostluk ili?kileri buna izin vermemi? olmal? ki Harput’taki olaylar birkaç münferit olaydan öteye gitmemi?tir.Bu sebeple,ar?iv belgelerinde de Harput ve çevresinde meydana gelen büyük çapl? bir Türk-Ermeni çat??mas?na rastlanmamaktad?r.Meydana gelen birkaç olay da ?öyledir:
Harput’taki ilk kayda de?er olay Kas?m 1895’de olmu?tur.Harput’ta ?ubesi bulunan Ermeni ihtilal cemiyetleri ve olaylar?n tahrikçisi rolündeki misyonerler vas?tas?yla isyan haz?rl??? içerisine giren bir k?s?m Ermeniler,tedhi? havas? estirmeye ba?lam??lar,hatta o zaman?n en büyük dini alimlerinden biri ve Müslüman halk üzerinde büyük bir etkisi olan Beyzade Hac? Ali R?za Efendi’yi bile öldürmeye te?ebbüs etmi?lerdir.Birkaç küçük olaydan sonra,7 Kas?m 1895’de Ba?ciyan Kirkor isimli bir Ermeni’nin evinden ate? aç?larak Hoca Mustafa Efendi,Vartafilli Ali Efendi ve Bekir Efendi isimli 3 Müslüman yaralanm??t?r. Ermeniler’in fiilen ba?latt?klar? bu olaydan sonra,Sultan Abdülhamid taraf?ndan kurulan Hamidiye Alaylar?’ndan bir grup, Ermeniler’in yo?un olarak ya?ad?klar? ?ehroz Mahallesi’nde,Ermeniler ile kar??l?kl? çat??maya giri?mi? ve bu olaylar esnas?nda 5-10 ki?i ancak ölmü?tür.Olay s?ras?nda ve sonras?nda devletin resmi kuvvetleri duruma müdahale etmi? ve ço?unlu?u Kürt olan bu ?ah?slar?n ya?ma hareketlerine giri?meleri önlenmi?tir.
Y?llarca birlikte ya?aman?n getirdi?i kom?uluk ili?kilerinin getirdi?i dostane tav?rla birçok Ermeni ailesi Müslüman ailelerin yan?na s???nm?? ve günlerce himaye alt?nda tutulmu?lard?r.Zaten Harput’taki Ermeniler’in büyük bir k?sm? bu tür olaylara tevessül etmemi? ve küçük bir k?sm? Ermeni komitac?lar?n?n bask?lar? sonucu olaylara kar??m??lard?r.1895 y?l?ndaki bu olaydan sonra Osmanl? Hükümeti zarar ziyan?n telafisi için Ermeniler’e bir miktar tazminat da ödemi?tir.[11]Harput Ermenileri’nin bir k?sm?n?n sa?duyulu davran??lar? ve komitelerle birlikte hareket etmemeleri,Vanl? olup bir müddetden beri Amerika’da ya?ayan A?ikyan Sahak adl? ki?inin Van’da bulunan karde?leri Manuk ve Karabet’e gönderdi?i 8 ?ubat 1896 tarihli mektupda da aç?kça ifade edilmektedir.Bu mektupta,Ermeniler’in mutlaka Türkler’e kar?? silahla harekete geçip isyan etmeleri kindar ifadelerle anlat?lmaktad?r.Bu mektupta bir de kendisinin yazd??? ve Hürriyet,Yahud Ölüm adl? bir ?ark?n?n sözleri de sekiz dörtlük iki m?sra halinde bulunmaktad?r.Bu ?ark?n?n bir k?sm? ?öyledir:
Esir kalmak bizim için art?k büyük ay?bd?r.
Ey kahraman Ermeniler art?k uyanmal?s?n?z.
Ve hissiyat?n?zdan te?vik olunup,
K?l?nç ve esliha ile alçak Türkler’e kar?? yürüyünüz.
Bila-havf ileri varal?m.
Vatan?m?z?n ruhlu muhabbeti silah?m?z olsun.
Ve hedef-i maksad?m?z,
Ermenistan’?n hürriyeti yahud ölümü olsun,
Öyle ise Ermeni bayra??n? açal?m.
Ermenili?e yeni ruh ve yeni hayat verelim.
Bu mektubun bir bölümünde Harput Ermenileri için ?öyle söylemektedir:
...Bina’en-aleyh size nasihat ederim ki esliha tedarik etmelisiniz.Zira hayat?n?z esliha iledir.Az çok silah bulunan yerlerde Ermeniler mutazarr?r olmu?lar ise de dü?man? dahi az-çok mutazarr?r edebilmi?ler,yaln?z Harput Ermenileri dü?mana hiç mukavemet etmeksizin her ?eyi kabul etmi?ler,ya’ni hak dine gelmi?ler ve üryan ve aç olarak yaln?z hayatlar?n? kurtarabilmi?ler,lakin bu hayatda kahl ve bir de kurban gidecekdir.Tebdil-i mezheb kendilerini kurtaramayacakd?r.Milletimiz ise bunlara bir ha’ine bakar gibi bak?yor.[12]
Mamuretü’l-Aziz vilayetindeki yani Harput ?ehri d???ndaki Ermeniler,bir taraftan komiteler,di?er taraftan ise misyonerler, hay?r cemiyetleri ve konsolosluklar?n tahrikiyle Seferberlik öncesi faaliyete ba?lam??lar ve I.Dünya Sava??’n?n ilk y?llar?ndan itibaren bu faaliyetlerini yo?unla?t?rarak devam ettirmi?lerdir.Ancak bu faaliyetler daha çok ?ehir d???nda vilayetin di?er yerlerinde yap?lm??t?r.Bölgede kurulan çeteler ve özellikle Kafkasya’dan gelen gönüllüler eliyle vilayette ve çevresinde sabotajlar yap?lm??,bölge halk?ndan ve cepheden yaral? olarak dönen askerlerden birçok kimse Ermeni köylerinden geçerken katledilmi?,birçok yer bombalanm??,yak?lm?? ve Ruslar,?ngilizler ve Frans?zlar hesab?na casusluk yap?lm??t?r.[13]
Mesela,ingiliz Konsoloslu?u’nda tercüman olarak görev yapan Osmanl? tebaas?ndan bir Ermeni,11.Kolordu hakk?nda toplad??? bilgileri konsolosa teslim etmi?,ancak raporlar tam sefarete gönderilirken ele geçirilmi?tir.Bu casus Rusya’n?n sava? ilan?ndan önce Beyrut üzerinden K?br?s’a kaçmay? ba?arm??t?r.Dersim halk?n? hükümet aleyhine k??k?rtmak ve halk ile bu konuda birlikte hareket etmek üzere ?stanbul ve Rusya merkezlerinden Dersim’e birçok komiteciler gönderilmi?tir.Bunlardan birisi elinde ingiliz,Rus ve Frans?z bayraklar? resimlerini ve alt?nda yöre halk?n? Ermeniler’le birlikte hareket ettirmeye memur oldu?una dair bir vesika ile Dersim içlerinde çal???r iken yakalanm??t?r.[14]Yine Mamuretü’l-Aziz Ermenileri’nden me?hur isyanc? ve komiteci ?imavon’un ekibinden Arap K?z?l,Ekmekci Tanil,Bagdasar,Mardiros ve Makrato?lu adl? ?ah?slar yanlar?nda çok miktarda dinamit lokumu ve zab?ta elbisesi giyerek Dersim’e gidip buran?n halk?n? Osmanl? Hükümeti aleyhine isyana tahrik ve te?vik etmi?lerdir.Ekmekci Tanil bu fiilinden ba?ka Arabkirli Bogos(di?er ad? Agpik)ve Kirkor ile birlikte Arabkir polis efrad?ndan Yusuf Efendi’yi vah?ice katletmi?tir.Bu ki?iler daha sonra yakalanarak yarg?lanm??lard?r.[15]Ayn? y?l silahl? olarak devlete isyan suçundan Mamuretü’l-Aziz istinaf Mahkemesi Ceza Dairesi’nce mahkemeleri yap?lanlardan alt?s? beraat etmi?,Malkonyan Haçator ve o?lu Aleksan,Armudanl? Kirkor o?lu Mekteb Muallimi Kerimyan Haçator,Eskio?lu Misak,Agopo?lu (Fenaro?lu)Demirci Artin,Çilo?lu Makineci Canik Ni?an ve Hamalyan Kirkor o?lu Malkon hapis cezas? ile cezaland?r?lm??lard?r. Bunlardan Malkonyan Haçator’un eleba?? olmas? sebebiyle cezas?n?n 12 y?l di?erlerinin ise 8 y?l olmas? Mahkeme-i Temyiz’in 24 Nisan 1894 tarihli karar? ile tasdik edilmi?tir.[16]
Mamuretü’l-Aziz Vilayeti’nde en kayda de?er olaylar E?in(Kemaliye)’de ya?anm??t?r.
Mamuretü’l-Aziz Vilayeti’ne ba?l? E?in(Kemaliye)’den orduya gönderilmek üzere zahire depolanm?? genel ambarlar?n yak?n?ndaki bir Ermeni dükkan?nda yang?n ç?karmak ve bu suretle ordu için vilayetce toplanm?? bütün erzak? mahvetmek üzere E?inli Pilibos ad?ndaki 20 ya??ndaki bir Ermeni üzerine dört bomba ve bir miktar gazya?? alarak dükkana girmi? ve dükkan? yakmaya ba?lam??ken dükkan sahibi olan Ermeni’nin yang?n? ba?ka bir tarafta ç?karmas? teklifi üzerine dükkan sahibini öldürerek kendisi ile birlikte dükkan? yakm??t?r.Yang?n depoya s?çramadan söndürülmü?tür.Pilibos’un evinde yap?lan arama sonucunda ele geçen belgelerden,bu eylemi E?in murahhassa vekilinin te?vikiyle yapt??? ve birçok ?ahs?n da bu olayla ilgisi Oldu?u tespit edilmi?tir.Bu olaylar üzerine en büyük ruhani reisleri yani papazlar ba?ta olmak üzere,Ermeniler,hükümete ba?l? olduklar?n?, yanlar?nda kesinlikle silah bulunmad???n? beyan etmi?lerdir.Ancak vilayet merkezi olan Harput’ta yap?lan aramalar sonucunda 5.000’den fazla silah,300 kadar bomba,40 kilo bomba fitili,200 paket dinamit ve 5.000 adet dinamit misketi bulunmu?tur. Bulunan bu cephane bütün vilayeti havaya uçurmaya yetecek miktarda idi.Bunlar?n yan? s?ra Arabgir Ermeni Kilsesi’nin çat?s?na gizlenmi? silah ve bombalar?n ile gerekti?inde dervi? k?yafetine girmek üzere iki kat dervi? elbisesi de ele geçirilmi?tir.[17]Mamuretü’l-Aziz Valisi’nin gayretleriyle 400 kadar Ermeni yakalanm?? ve bunlar?n suçlar?n? itiraf edip silahlar?n?n yerlerini bildikleri Alman K?z?lhaç?’na mensup bir bayan?n ?ahitli?i ile de tespit edilmi?tir.[18]
1897 Eylül ay?nda E?in Ermenileri’nin kilise evlerde yapt?klar? toplant?lardan bir kar???kl?k ç?karacaklar? hissedilmi? ve E?in Kumandan? Tevfik Bey,Nizamiye Taburu Binba??s? ve Kaymakam Vekili vas?tas?yla,Papazlar ve Ermeni cemaatinin ileri gelenleri hükümete ça??r?larak kendileri ile bir toplant? yap?lm?? ve herhangi bir huzursuzluk ç?karmamalar? konusunda tenbihatta bulunulmu?tur.Ancak bu tenbihata ra?men 3 Eylül günü sabah erken saatlerde Köyba?? Ermeni Mahallesi Kilisesi’nde toplanm??lar ve bir müddet burada toplant? yapm??lard?r.Toplant? da??ld?ktan sonra Ermeniler dükkanlar?n? açmayarak bir k?sm? Köyba?? Mahallesi üstündeki kayal?k m?nt?kaya do?ru silahl? olarak ç?km??lar,bir k?sm? ise silahl? olarak evlerine çekilmi?lerdir.Daha sonra evlerden ve kayal?k m?nt?kadan bir süreden beri E?in’de konu?land?r?lm?? Asakir-i ?ahane Bölü?ü’ne at?? aç?larak bir asker ?ehit edilmi? bir asker de yaralanm??t?r.Askerin bu ate?e kar??l?k verme karar? almas? üzerine evlerde bulunan Ermeniler tutunamayacaklar?n? anlay?nca evlerini ate?e verip yukar? k?s?mdaki silahl? Ermeniler’in yan?na gitmi?lerdir.Silahl? Ermeniler Tave Mahellesi’nde konu?land?ralan bölük ve Müslüman ahali üzerine de ate? açm?? bunun üzerine kar??l?kl? çat??ma ç?km??t?r.Kayal?k m?nt?kay? tutan Ermeni reisi Kasap Manuk ve avanesi ile daha sonra onlara iltihak eden silahl? Ermeniler askerin tazyiki ile Handuk Da??’na do?ru kaçmaya ba?lam??lar,mevcut askerin ancak kasaban?n savunmas?na yetecek miktarda olmas? sebebiyle takip edilememi?lerdir.Bu s?rada yard?m için etraftan gelen a?iretler tesadüfen Manuk ve çetesi ile kar??la?m?? ve ç?kan çat??mada Manuk ve çetesinin bir k?sm? öldürülerek silahlar? a?iret mensuplar? taraf?ndan al?nm??t?r.100 kadar martini ve kapakl? gibi çe?iktli silahlar ile revolver ve kamalar ordu-y? hümayüna gönderilmek üzere depolanm??t?r.Kasaba civar?nda sa? olarak ele geçirilen Kozmoz adl? bir Ermeni’nin yan?nda bir adet Rusya berdan tüfengi ile bir revolver ve bir sand?k içinde yedi adet humbara,boynuzdan yap?lm?? bir boru ve ?ifre anahtar? gibi rakaml? bir ?ey elde edilerek mahkemeye sevk edilmi?tir.Olaylara kar??anlar?n bir k?sm?n?n E?in’in ?liç ve Divrik kazas?n?n Pengan köyü ile civar yerlerin Ermeniler’i oldu?u da tespit edilmi?tir.Bizzat Ermeniler’in ç?kard?klar? yang?nda Köyba?? Mahallesi’nde evlerin birbirine biti?ik olmas? sebebiyle 410 H?ristiyan evi,kilisenin ah?ap k?sm?,13 islam evi yanm??t?r.Mahalle yak?n?ndaki Kazanc? Çar??s?’nda terkedilmi? halde bulunan 95 ve faaliyette bulunan 137 islam dükkan? yanm??t?r.Di?er baz? mahallelerde ise 190 H?ristiyan evi ve A?a?? Kilise’nin ah?ap k?sm? ile 9 islam evi yanm??t?r.Yang?ndan sonra E?in’in müstakil çar??s? ve di?er mahalleleri asker taraf?ndan muhafaza edilerek hiçbir zayiat verilmesine müsaade edilmemi? Ermeniler’in e?yalar? bizzat kendilerine teslim edilmi?tir.Sahibi bulunmayan e?yalar ise hükümette muhafaza alt?na al?nm??t?r.Etraftan gelen baz? a?iret mensuplar?n?n kasabaya girme istekleri kasaba giri?inde bekleyen askerler taraf?ndan engellenmi? ve yirmi dört saatte asayi? yeniden temin edilmi?tir.Ermeni milletinden ve dava vekillerinden Alaksander’in E?in’de bulunan fesad Ermeniler ve bunlara yard?m edenlere dair verdikleri ihbar üzerine isyanc?lar yakalanarak adliyeye sevkedilmi?tir.Olaydan birkaç gün sonra Köyba?? Mahallesi’nin yang?n mahallinde Ermeniler’e ait bir cephane infilak etmi? ve bunun üzerine ?üpheli yerler kaz?larak arama yap?lm??t?r.[19]
Ruslarla sava?a giri?ilmesinden önce ve sonra,Rus ordusuna yard?m? ve Osmanl? Hükümeti aleyhine hareketi milli ve mukaddes bir görev addeden Ermeniler’den birço?u tak?m tak?m taburlar te?kil ederek Van taraf?na,iran s?n?r?na ko?mu?lard?r.Bunlardan bir k?sm?n? ise vilayetten kaçan ve ecnebi memleketlerinden gönüllü olarak gelen Mamuretül’l-Aziz Ermenileri te?kil ediyordu.[20]I.Kafkas Kolordusu Telgraf Bölü?ü’nde görev yapan Hayrullah Tatar,1917 y?l? k?? aylar?nda Erzincan’da bulunduklar? s?rada kaçan Ermeniler’in b?rakt?klar? e?yalar aras?nda baz? Harputlu Ermeniler’in foto?raflar?n? bularak onlar? te?his etti?ini ve Harput idadisi’ndeki Frans?zca hocalar? Jan’?n bir Ermeni komitac?s? oldu?unu tesadüfen buldu?u bir mektuptan okuyarak ö?rendi?ini ifade etmi?tir.[21]1890’dan itibaren baz? Harputlu Ermeniler’in Ermeni komitelerine üye olduklar?na dair bilgiler de bulunmaktad?r.Mesela 1894 y?l?nda Harput’taki Çelebi ve Sinabut Mahalleli Evasabyan Ohannes, Kasbaryan ve di?er Ohannes’in Karahisar-? ?arki’de kiralad?klar? dükkanda Evsabyan Ohannes’e hitaben yaz?lan Atina’daki H?nçak F?rka-i ihtilaliyyesi’nin mührü ile ?ifreli bir mektup bulunmu? ve ad? geçen ki?iler H?nçak Komitesi üyesi olduklar?n? kabul etmi?lerdir.[22]
Harput Ermeniler’inin bir k?sm? ise Adana’daki Ermeni nüfusunun fazlala?mas? için 1896 y?l?ndan sonra bu bölgeye gitmi?lerdir.1895-1896 Ermeni isyanlar? s?ralar?nda Adana’da bir ?ey olmam??,burada isyan ç?kartmak için,daha etkili olacak bir zaman ve f?rsat kollanm??t?r.Adana’da ruhani kimli?i alt?nda en önemli tahrikçi,kudretli komiteci Ermeni marhasas? Episkopos Mu?eg’in ve arkada?lar?n?n ilk önemli te?ebbüsleri Kilikya bölgesinde mümkün oldu?u kadar Ermeni nüfusu y??mak, Ermeniler hesab?na kuvvetli bir ço?unluk temin etmekti.Bu amaçla Do?u illerinden Mara?,Zeytun,Van,Harput,Diyarbak?r, Bitlis’ten birçok Ermeni getirilmi? ve bunlar için bo? araziler i?gal edilerek kasabalardaki Ermeni evlerine s?k???k bir halde yerle?tirilmi?ti.Mu?eg Episkopos(Adana Katliam? ve Tertipçileri,Kahire 1909)adl? Ermenice eserinde bu gerçe?i kabul etmektedir.Hükümetin resmi kay?tlar?na göre,Ermeni evlerine nüfusa kay?t ettirilmeden be? alt? aile yerle?tirildi?i ve yaln?z 1319’dan 1325’e kadar olan zaman içindeki faaliyet sonucu olarak Adana’da Ermeni nüfusun yüzde k?rk oran?nda artm?? oldu?u anla??lmaktad?r.[23]Ermeniler’den bir k?sm? ise Amerikan misyonerlerin ve Ermeni murahasalar?n?n organizesi ile Amerika’ya göç etmi?lerdir.[24]
27 May?s 1915 tarihli tehcir kanunu ad?yla me?hur sevk ve iskan kanununun ç?kmas?ndan k?sa bir süre önce,11.Kolordu komutan?, 19 ?ubat 1915’de Elaz??’dan Harbiye Nezareti’ne yollad??? telgrafta,bölgede çe?itli köylerde Ermeniler’in jandarmalara ate? açt???n?,3 gündür asilerle çarp??man?n devam etti?ini bildirmi?tir.[25]
11 May?s 1915 Pazartesi günü Harput ve Elaziz’de baz? tevkifler yap?lm??t?r.Tevkif edilenlerin aras?ndaki Edvard isimli bir eczac?n?n;Harput Ermeni ihtilal Cemiyeti ve bu cemiyetin ba?kan? ve üyelerinin isimleri ile bu cemiyete kimlerin mensup oldu?unu,22 May?s günü Cuma Namaz?’nda bütün camilere hücum edilmek suretiyle harekata ba?lanaca??n?,Ermeni ma?atl???nda 150 kadar bomban?n gömülü oldu?unu,kimlerin evinde silah ve bomba bulundu?unu bütün ayr?nt?lar?yla ilgili emniyet görevlilerine söylemesi ve 23 Haziran günü Habusu köyünde bir jandarmam?z?n Ermeniler taraf?ndan öldürülmesi üzerine Harput ve Elaziz’de tehcir fiilen ba?lat?lm??t?r.Bu tehcir s?ras?nda ?ehir ve köylerden birçok Ermeni misyonerlerin de yard?m? ile Dersim’e kaçmaya muvaffak olmu? ve oradan Ruslar’a iltihak etmi?lerdir.Bir k?s?m zarars?z Ermeniler ise tehcirden hariç b?rak?larak yerlerinde kalm??lard?r.[26]Ermeni çetelerinin Mamuretü’l-Aziz’deki yaralama ve öldürme faaliyetleri ile jandarmalarla çat??malar?na ve öldürülen ve yaralanan jandarmalara dair ABD Konsoloslu?u’ndan ABD Büyükelçili?i’ne de 23 A?ustos 1915 tarihli bir mektupla bilgi verilmi?tir.[27]
Harput’taki Müslüman ahalinin son zamanlarda Ermeniler’in faaliyetlerinden tedirgin olduklar? o dönemi ya?ayanlar?n ifadelerinden de anla??lmaktad?r.1985 y?l?nda görü?tü?ümüz Hac? Osman Açarlar,Ermeniler’le aralar?nda önceleri sürtü?me olmad???n? ancak son zamanlarda huzursuzluk ç?kard?klar?ndan bahisle,Harputluo?lu nam?nda bir Ermeni’nin lider durumunda oldu?unu ve tehcir karar?nda biraz daha gecikilseydi bir Cuma Namaz? s?ras?nda Ermeniler’in bütün camilere sald?r?ya geçeceklerini duydu?unu ve herkesin de bu görü?e inand???n? ifade etmi?tir.Tehcir karar?n?n al?nmas? ve Ermeniler’in emellerine ula?amamas? sonucu“Beylik Ald?n?z M? Ermeniler”diye bir türkü ç?kar?ld???n? da söylemektedir.[28]
Tehcir s?ras?nda uygunsuz davran??ta bulunanlar ve gönderilen emirlere uymayanlar hakk?nda soru?turma aç?lm?? ve bu konu ile ilgili olarak Mamuretül-aziz Vilayeti’nde 223 ki?i mahkemelere sevk edilmi?tir.[29]
Harput’tan göç ettirilen baz? Ermeniler’in 1919 y?l?nda geri dönmü? ve bunlar?n ia?e ve di?er masraflar? devlet taraf?ndan kar??lanm??t?r.[30]
1922 y?l?nda Harput ve çevresinde ara?t?rma yapan Amerikan Muavenet Heyeti temsilcileri Harput’ta H?ristiyanlar?n katliyle ilgili iddialar?n as?ls?z oldu?unu Washington’a bildirmi?lerdir.[31]
TEHC?RDEN SOYKIRIM VE KATL?AM ?FT?RASINA
1890-1915 y?llar? aras?nda Harput ?ehrinde veya bütün vilayetin tamam? dikkate al?nd???nda Ermeni kaynakl? olaylar yukar?da izah edilenden fazla de?ildir.Olaylar bu ?ekilde geli?mesine ra?men özellikle 19.yüzy?l?n ortalar?ndan itibaren Harput’a gelmeye ba?layan ve 1919 y?l?nda tamamen buradan ayr?lan Amerikan misyonerlerin hat?ralar? oldu?u iddia edilen birçok yay?nda Harput’ta soyk?r?m veya Ermeni katliam? yap?ld??? ifade edilmektedir.Ancak ibretle mü?ahade edilen konu,bu soyk?r?m ve katliam ba?l?klar? ile sunulan yay?nlar?n içeri?inde onlarca ki?inin ölümü ile sonuçlanan bir olaydan bahsedilmemesidir. Katliam veya soyk?r?m iftiras? ile sunulan bilgilerin birço?u Ermeni komitecilerinin takibi ve tehcir olay?d?r.Tehcirden adeta bir soyk?r?m ve katliam miti yarat?lmaya çal???lmaktad?r.Bu durum di?er bölgeler için de büyük oranda ayn? ?ekildedir. Tehcir s?ras?nda Harput’ta olaylara kar??mayan Ermeniler’e dokunulmam?? ve yerlerinde b?rak?lm??lard?r.Bu durumu,yukar?da da belirtti?imiz üzere Vanl? Ermeniler’den A?ikyan Sahak’?n Amerika’dan karde?lerine gönderdi?i mektuptan çok iyi tespit etmek mümkündür.
Amerikan misyonerlerin hat?rlar?nda ifade edildi?i iddia edilen ve Harput’ta Ermeni soyk?r?m? ve katliam? yap?ld??? yolundaki bilgiler ise ?öyledir:
Harput’taki Amerikan misyonerler,11 Kas?m 1895 tarihinde meydana gelen olayda kendilerinin fiziksel bir zarara u?ramad???n?, ancak bir k?s?m binalar?n?n yand???n? ifade etmektedirler.Hatta bu zarar ziyan?n tazmini için Osmanl? Hükümeti’nin 5 y?l sonra 100.000 dolar verdi?ini belirtmi?lerdir.
Amerika’da yay?nlanan The Armenian Review adl? dergide ve Gomidas Institute taraf?ndan ç?kar?lan baz? kitaplarda 19.yüzy?lda Harput’a gelen Amerikan misyonerlerin hat?ralar? yay?nlanmaktad?r.[32]Ermeni katliam? ve soyk?r?m? ad? alt?nda verilen bilgilerde ise ne gariptir ki bizzat kendilerinin isyan?n te?vikçisi ve suçlu Ermeniler’e yard?m ve yatakl?k yapt?klar? ve bunlar? Dersim’e ve Amerika’ya kaç?rd?klar? aç?kça belirtilmektedir.
Barbara J.Marguerian adl? bir Ermeni taraf?ndan yay?nlanan Harput’taki F?rat Koleji’nin müdürü Ernest Riggs’in e?i Alice Riggs’in hat?ralar?nda katliam olarak nitelenen bilgiler ?öyledir:
Bir sabah Mrs.Riggs uyand???nda camdan evin Türk askerleri taraf?ndan sar?ld???n? gördü.Biraz sonra kocas? içeriye girerek bir an önce giyinmesini söyledi.Çünkü askerler evi aramaya karar vermi?lerdi.Yan odada ise,henüz Kanada’dan yeni gelen ve uyand?r?l?p elbiselerini giyinmeleri istenen Pierce’ler vard?.Mrs.Riggs olanlardan sonra ?unlar? anlatm??t?r:“Ben Türkiye’de do?dum ve orada büyüdüm.Sultan Abdulhamid’in kurallar? alt?nda Ermeniler’in katlini küçük bir k?z iken gördüm.Üzeri yaz?l? küçük bir ka??d?n suç itham edildi?ini biliyorum”.
Mrs.Riggs,odas?ndaki ?öminede küçük bir ate? yakar ve Mrs.Pierce ile mektuplar?,an?lar?,eline geçen en ufak ka??t parças?na kadar ate?e atar.Bu s?rada Türkler di?er odalar? gezmektedirler.Türkler odaya girdiklerinde Pierce’lerin kap?s? üzerinde duran ingiliz bayra??n?,Mr.Pierce’?n saklamay? ba?ard??? silah? ve yast???n alt?ndaki Ermeniler’in Mariam ?ncili’ni göremediler.[33]
Harput’u terkeden misyoner kafilesi Urfa’da isviçre misyonu taraf?ndan kar??lanm?? ve burada son günlerde cereyan eden Ermeniler’in göçe mukavemet etmeleri yolundaki hikayeler Mrs.Riggs’e anlat?l?nca,ölmeleri laz?msa,yurtlar? için birlikte dövü?erek ölmeleri daha iyi olacakt?r demi?tir.Urfa’da bulunan American Board misyoneri Mr.Leslie kar?s?n? ve k?z?n? Anteb’e yollad?ktan sonra Ermeniler’e yard?m için burada kalm?? ve ihaneti anla??l?nca bir ?i?e asit fenik içerek intihar etmi?tir. Urfa’dan Anteb’e geçen kafile burada Dr.Shepard taraf?ndan kar??lanm??t?r.Bu ki?i Alice Riggs’in babas?d?r.Dr.Shepard tehcirden Protestan ve Katolik Ermeniler’in muaf tutulmas? yolunda çal??m?? ve bu hususta ?stanbul’a gitmi?se de ba?ar?l? olamam??t?r.Daha sonra Beyrut’a ula?an kafile burada Beyrut Amerikan Üniversitesi ba?kan? olan Dr.Daniel Bliss’in yerine geçen Dr.Howard Bliss taraf?ndan kar??lanm?? ve a??rlanm??t?r.Riggs’ler burada kalmaya karar vermi? ve birkaç ay sonra Ernest Riggs Haz?rl?k Bölümü Ba?kanl???’na getirilmi?tir.Bu görevinden sonra The Armenian-America Society sekreteri,Yak?n Do?u arizas?n?n e?itim müdürü,1933’den sonra da Yunanistan Anadolu Koleji ba?kan? olarak hizmet vermi?tir.[34]
Alice Riggs’in Ermeni olaylar? ve misyon ilgili hat?ralar? bundan ibaret olup hat?ralar?n di?er k?sm? F?rat Koleji ve Harput’taki sosyal hayatlar? ile ilgilidir.
Elaz??’da Amerikal?lar taraf?ndan in?a edilen Annie Tracy Riggs Hastanesi’nin kurucusu ve ba?hekimi Dr.Henry Herbert Atkinson’un kar?s? Harriet H.Atkinson’un hat?ralar? The Armenian Review’de Harput’taki Katliamlar?n görgü ?ahidi olarak verilmi?tir.Daha çok 1915 sonras? dönemle ilgili olan bu hat?rlardan Ermeni olaylar? ile ilgili k?s?mlar ?öyledir:
1915’de Ocak ay?n?n ilk günü,100 askeri tedavi ve himaye etmemiz için K?z?lhaç para gönderdi.Biz de hastaneye 130-140 yatak daha ilave yapt?k.Tifüs yüzünden insanlar sokaklarda öldü?ü için hastaneye ra?bet çok fazlayd?.Yataklar? dö?emenin üzerine sermi?tik.Yiyecek ve giyecek sa?larsak onlar? di?er hastanelerden daha iyi tedavi edebilirdik.Dr.Atkinson Ocak ay?nda gribe yakalanm??t?.Miss Maria Jacobsen ve ben tifüs olmu?tuk.Bu yüzden yard?m?m çok az oluyordu.Doktor yapabilece?inden fazlas?n? yapmaya çal???yordu.Hastane devaml? doluydu.Paras? olan hasta askerler hastanemize girmek için subaylara rü?vet veriyordu. Hepsi doktoru seviyor ve ona güveniyorlard?...?lkbaharda Ermeni askerler aras?nda bir korku oldu?unun fark?na vard?k...Harput’taki okullar kapat?lm??,binalar?n ço?u da askerler için al?nm??t?.Askerlik için ya?? küçük olanlar bize gelip yiyecek kar??l???nda i? istiyorlard?.Asl?nda istedikleri tek ?ey emniyetti ve en emin yer onlar için hastane idi.Doktor onlara i? verdi.Hizmetimizde çal??an bir genç bir gün hapse at?ld?.Çünkü ba?ka bir Ermeni gencinin cebinde bizim Toros’a yaz?lm?? bir mektup bulunmu?tu.Bu mektupta Ruslar?n çok yak?n oldu?u ve yak?nda bizim Rus bayra?? alt?nda kalaca??m?z yaz?l?yd?.Dr.Atkinson,Toros’un kurtar?lmas? için her yolu denedi fakat kurtar?lmas?n? sa?layamad?.10 y?l süreyle sürgüne mahkum edilirken,mektubu yazan genç de as?ld?.[35]
Atkinson hat?ralar?na ?öyle devam ediyor:
May?s ay?nda(1915)bildi?ime göre hiçbir sebep gösterilmeden birçok e?itimci profesör tutukland?.Haziran’?n ba??nda Diyarbak?r’da kötü ?eyler olmaya ba?lad?.Dr.Judson A.Smith yard?m için gönderildi.Mr.Harry Riggs de ona yard?m etmek üzere Diyarbak?r’a gitti.Olaylar s?ras?nda yard?mc? olamayan Mr.Riggs,Mrs.Hildegards Smith ile geri döndü.Bu s?rada Dr.Atkinson yata??nda y?lanc?k hastal??? ile çarp???yordu.7 Haziran günü sabahleyin telefonun zilinin ?iddetli bir ?ekilde çald???n? duydum.Dr.Pierce ?ehirdeydi ve di?er tüm misyonerlerin kald??? bahçenin Türk askerleri taraf?ndan ku?atild???n? ö?renmi?ti. Onlar baz? evraklar için aran?yorlard?.Sebep ise Mrs.Smith idi.Kocas?ndan uzakteyken onunla haberle?mek için bir telgraf ?ifresi getirmi?ti ve askerler bunu bulmu?lard?.Bundan ba?ka ho?a gitmiyen ba?ka bir ?ey bulamad?lar.Telefonu sökerek bir müddet buradaki misyonerleri suçlu sayd?lar.Ancak daha sonra misyonerlerin aç?k sözlü davran??lar? onlar?n bu dü?ünü?ünü bertaraf etti.
Tam bu s?rada güya bir Ermeni taraf?ndan yap?ld??? iddia edilen baz? bombalar bulundu.Bundan önce Ermeniler’e silahlar?n? teslim etmeleri söylenmi?ti ve bir k?sm? da bu iste?e uymu?tu.Fakat di?erleri teslim etmediler.Daha sonra evler;silahlar ve suç te?kil edecek evrak yüzünden arand?lar.Birgün yak?n?m?zdaki köylerden birine arkada?lar?m? görmek için gittim.Günlerden pazard? ve jandarmalar ?ehrin ç?k???ndayd? fakat geçmeme izin verdiler.Tam bir sessizlik hüküm sürüyordu.Bir eve gittim ve aileyi yerde halka ?eklinde otururken buldum.Baba hapisteydi,yüzlerde terör ifadesi okunuyordu.Bahçe silah aramak için 2-3 feet derinli?inde kaz?lm??t?.Di?er bir eve gittim.Kad?n küçük çocuklar? ile yaln?zd?.Köyün papaz? olan kocas? hastanede bize s???nm??t?.Kocas?n?n yerini ve iyi oldu?unu biliyordum.Fakat ona soruldu?u zaman kocas?n?n yerini söyleyebilir endi?esiyle yerini söylemedim.[36]
Resmi tehcir karar? al?nmadan birçok Ermeninin kendilerine s???nd???n?,kendilerinin de bu ki?ileri himaye etti?ini anlatan Mrs.Atkinson bu konuda ?unlar? anlatmaktad?r:
Polisler,burada oldu?u san?lan adamlar için s?k s?k kap?m?za geldiler.Orada olan herhangi birinin sözüne inanmay?p bizim sözümüze inan?yorlard?.Bir defas?nda bir polisi ça??r?p bunun nedenini sordum.O da bana Van’da ne oldu?unu bilip bilmedi?imi sordu.Van’?n Ruslar de?il,ihtilalci Ermeniler taraf?ndan yak?ld???n? söyledi.Adam?n do?ru söyleyip söylemedi?ini bilmiyordum ve aç?kças? onlara inand?m.Kumandan,Dr.Atkinson ve bana tüm s?k?nt?lar?n?n nedeninin,Rus s?n?r?ndaki Ermeniler aras?ndaki sürgünler ve vatan hainlerinin yüzünden oldu?unu söyledi.[37]
Tehcir karar?n?n al?nmas?ndan sonraki geli?meler hakk?nda ise hat?ratta ?unlar ifade edilmektedir:Dr.Atkinson,Vali ve Kumandan’dan hastanede çal??anlar?n al?nmayaca?? konusunda söz ald?.Fakat hat?rlad???ma göre Temmuz ay?nda jandarmalar hastanede çal??an Ermeniler’i götürmek için geldiler.Bunlar asker kaça?? Ermenilerdi.8 ki?iydiler,en zekileri olan Suren bodruma saklanm??t?.K?zlardan biri de onu tala?larla örtmü?tü.Jandarma onu göremedi ve sinirlendi.Bulunmad??? takdirde hastanedeki tüm Ermeniler’i götürmek için geri döneceklerini söylediler.Biz de bunu yapacaklar?ndan emindik.Birkaç dakikal???na sekizini dua yapmak için odam?za ald?k.Doktor onlar? kurtarmak için bütün gücünü kullanaca??n? söyledi.Onlar
gittikten sonra k?zlar? ça??rarak jandarman?n tehdidini ve bir ki?i için 200-300 ki?inin hayat?n? tehlikeye atmamalar?n? anlatt?m.Bunun üzerine k?zlar gidip Suren’i ç?kard?lar ve Doktor onu götürüp jandarmaya teslim etti.[38]
Daha sonra Harput’tta eczac?l?k yapan Melcon Luledgian adl? bir Ermeninin tutukland???n? ve tutuklanan bu ki?inin sevkiyat s?ras?nda kaçarak kendilerine s???nd???n? yazan Mrs.Atkinson,Melcon’un anlatt?klar?na kanarak sevkiyatta gönderilen bütün Ermeniler’in öldürüldü?üne inanm?? ve elinden gelen bütün gayreti göstererek onlar?n kaçmas?na yard?m etmeye ba?lam??t?r. Mrs.Atkinson’un bu konudaki hat?ralar? ise ?öyledir:
Hapishaneye gidip gardiyanlara arkada?ca davran?p istedi?im ?eyleri yapacakt?m.Doktor ise biraz daha ciddi olmal?yd?.Bu yüzden yetkililere gitti ve resmi protesto ve isteklerde bulundu.Ona büyük sayg?lar? vard?.Her zaman olmasa da zaman zaman istedi?i ?eyleri yapm??lard?.Dört gündür hapishanede olan arkada?lar?m?z? serbest b?rakmay? kabul etmediler.Oysa biz,her ak?am b?rak?lacaklar?n tahmin ediyorduk.Bunun üzerine hapishaneye giderek subaylara yalvard?m ve içeriye girdim.Melcon’un ac? hikayesini anlatarak bir avuç dolusu usturay? onlara verdim.E?er ba?lan?p bir yere gönderilirlerse,iplerini kesecek ve ate? etme ba?lay?nca kaçacaklard?.Ayn? gece gönderildiler ama ak?betleri hakk?nda bir ?ey ö?renemedik.Doktorun tavsiyesiyle adamlar?m?z?n serbest b?rak?lmas? için kumandana gittim.Bütün adamlar?m?z özellikle Suren için yalvard?m.Onu biz teslim etti?imiz için öldürülürse vebalinin üzerimizde kalaca??n? anlatt?m.Kumandan öldürülmeyeceklerine dair teminat verdi fakat yollara çal??maya gönderileceklerini söyledi.Ben Melcon’un ba??ndan geçenleri anlatt?m ama nerden duydu?umu söylemedim. Kumandan omuz silkerek,“e?er do?ru olsayd? ben duymaz m?yd?m?”dedi.Buna ra?men Suren’in isminin alt?na bir çizgi çekti ve Vali ile onun hakk?nda konu?aca??n? söyledi.Ö?leden sonra Suren serbest b?rak?ld? ve bir daha dokunulmad?.Bundan sonra benim için serbest b?rak?lan genç adam daima konu?uldu.Hastanede 15 ay boyunca bize büyük yard?m? dokunan Suren daha sonra Dersim yoluyla Rusya’ya kaçt?.[39]
1915 sonbahar?nda Mezre yani bugünkü Elaz?? ?ehrinin kurulu oldu?u yerde bulunan hapishanenin yanma hadisesi olmu?tur.Bu olay hakk?nda ise ?unlar? yazm??t?r:
Bir sabah silah sesleri ile uyand?k.Mezre’de bir ate? görünüyordu.Ertesi gün içinde mahkumlar?n bulundu?u hapishanenin muhafaza alt?nda tutulan bir k?sm?n?n yand???n? ö?rendik.Toros ve Dr.Atkinson’a yard?m eden bir doktor da hapishanedeydi. Kaçmaya yeltenen baz? mahkumlar vuruldu,geri kalanlar? yand?.Bu iki olay en sonuncular?yd?.Yang?n?n ç?kmas?n?n sebebi hakk?nda iki hikaye vard?.Birisi,mahkumlar?n gönderilmesi emri geldi.Mahkumlar bunu reddettiler ve subaylar onlar?n yak?lmas?n? emretti.Bu do?ru olabilir çünkü,binan?n o k?s?m? eski ve o kadar de?erli de?ildi,ikincisi,onlara d??ar? ç?kmalar? emredildi,daha önce bulunan bombalar? yapan Hüseynikli ?i?man bir adam yatakhaneyi yakm?? ?eklindeydi.Bu ikinci hikayeye inanmam?z? gerektiren baz? ipuçlar? da vard?.Birkaç gün önce,gönderilmeleri halinde hapishaneyi uçurmak amac?yla bomba yapmak için malzeme arayan Hüseynikli adam? duymu?tuk.Ayr?ca deli de olabilirdi.Toros ve Doktor onun arkada?lar?yd?.[40]
Annie Tracy Riggs Hastanesi 1915 y?l? sonlar?ndan 1917 Mart’?na kadar,Kürtler ile i?birli?i yap?larak Dersim’e kaçak Ermeni gönderen bir yer alt? istasyonu görevi görmü?tür.Bu durumu Mrs.Atkinson ?öyle anlat?yor:
Birkaç hafta sonra bir ak?am,Dersim’den tan?d???m?z bir grup Kürdün 40 pound kar??l???nda isteyeni Dersim’e göndereceklerine dair Harput’tan bir haber ald?k.Hava karard?ktan sonra konsoloslo?a gittim.Beraberimde Prof.Luledgian’? da götürdüm.O’nu Kürtler gibi giyinmi? 4-5 adamla birlikte Dersim’e gönderdik.Daha sonra bizim arka veranda isyanc?lar? Dersim’e görderen bir yeralt? istasyonu görevini gördü.Bu i?in tehlikeli oldu?unu hisseder hissetmez,gönderme faaliyetini durdurduk.Bu kaçma metodu 1917 y?l? Mart’?nda Vali de?i?inceye kadar birbuçuk y?l yüzlerce ki?inin kaçmas?yla devam etmi?ti.Daha sonra tamamen durdu.[41]
Yukar?da iki misyoner bayan?n hat?ralar?nda Harput’ta Türkler taraf?ndan Ermeniler’e bir katliam yap?ld???ndan çok, kendilerinin Ermeniler’i isyana te?vik ve tahrik rolünü üstlendikleri ve suçlu Ermeniler’e yard?m ve yatakl?k yapt?klar? anla??lmaktad?r.Ne yaz?k ki bu hat?ralar Amerikan ve dolay?s?yla Dünya kamuoyuna Harput’ta yap?lan katliamlar diye sunulmaktad?r.Asl?nda hat?ralar,katliam ve soyk?r?m ba?l???n? ta??mamaktad?r.Bunlar? yay?nlayan Ermeni yay?n kurulu?lar?n?n editörleri bu ba?l?klar? uydurmaktad?rlar.Bu durum Harput’taki Ermeni soyk?r?m? veya katliam? kaynaklar? içinde en önemli eser olarak gösterilen Henry H.Riggs’in“Ermenistan’da Felaket Günleri”ad?yla yay?nlanan hat?ras?nda da ayn? ?ekildedir.[42] Amerikal?lar’?n Harput’a kadar gelip burada faaliyet göstermelerinin sebebini ise 1903 y?l?nda Harput Amerikan Konsolosu olan Thomas H.Norton ?öyle aç?klam??t?r:
Bildi?ime göre,böylesine ?ahane imtiyazl? bir bölgede;Amerikal? ö?retmenlerin,Amerikan araç ve kitaplar?n?n bulunmas?n?n sebebi,Birle?ik Devletlerin gelecekteki ticari üstünlü?ünün muhafazas? ve Amerikan metod ve fikirlerinin adapte edilmesidir.[43]
Amerikal? misyonerterin Harput’taki hat?ralar?n?,ne derece tahrif edip etmedikleri bilinmemekle birlikte,soyk?r?m ve katliam yaygaras? ile yay?nlayan Ermeni enstitü ve yay?nevlerinin bu iftira yay?nlar?ndan etkilenmi? olmal?lar ki Türkiye’de görev yapan baz? Amerikan bas?n mensuplar? da bu konuya çanak tutan davran??lar sergilediler.The New York Times’?n ?stanbul Büro ?efi Stephen Kinzer Amerika’ya dönme haz?rl??? s?ras?nda 10 May?s 2000 tarihinde Türkiye’deki Ermeni katliam? ile ilgili gazetesinde bir yaz? yay?nlad?.Bu yaz?da özetle,Elaz??’da baz? ki?iler ile görü?tü?ünü ve bunlar?n Harput’ta bir Ermeni katliam?n?n yap?ld???n? kabul ettiklerini belirtti.Sözü edilen ki?iler Kinzer’e bu tür beyanat vermediklerini belirten tekziplerini yay?nlad?lar(Milliyet,20 May?s 2000).
Soyk?r?m ve katliam iddialar?n?n dayanaks?z ve objektif verilere dayanmad???n?n en güzel örne?i belki de Harput’la ilgili ortaya koyulanlard?r.?syan hareketlerine kar??an Ermeniler’in göç ettirilmelerinden siyasi maksatlarla,adeta bir soyk?r?m miti yarat?lmaya çal???lmaktad?r.
*F?rat Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Elaz??
[1]Mehmet Ali Ünal,XVI.Yüzy?lda Harput Sanca??(1518-1566),(Ankara:Türk Tarih Kurumu Yay?nlar?,1989),ss.203-222.
[2]Ahmet Aks?n,19.Yüzy?lda Harput,(Elaz??:,1999),ss.128-129.
[3]Aks?n,19.Yüzy?lda Harput,s.178;Ünal,XVI.Yüzy?lda Harput...,ss.60-64.
[4]Ermeni Komiteleri(1891-1895),(Yay?na Haz?rlayanlar:Necati Akta?,U?urhan Demirba?,Ali Osman Ç?nar,Mücahit Demirel,Seher Dilber,Recep Karacakaya,Nuran Koltuk,Ümmihani Ünemlio?lu),(Ankara:Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl??? Yay?n Nu:48,2001),s.62.
[5]Frans?z D??i?leri Bakanl???n?n 1893-1897 y?llar?n? kapsayan diplomatik belgelerinden al?nan bilgilere göre tespit edilen nüfustur.Bkz.Siyasi Meseleleri Ara?t?rma Grubu,“Fransa D??i?leri Bakanl??? Belgeleriyle Ermeni Meselesi,Belgelerle Türk Tarihi Dergisi,s.1 Mart 1985.Ayr?ca bkz.Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,(?stanbul:Belge Yay?nlar?,2.bask?, 1987),s.141.
[6]1914 Resmi ?stati?i verileridir.Bkz.Azmi Süslü,Fahrettin K?rz?o?lu,Refet Yinanç,Yusuf Hallaço?lu,Türk Tarihinde Ermeniler (Temel Kitap),(Ankara:Kafkas Üniversitesi Rektörlü?ü Yay?n No:2,1995),s.114.
[7]Orhan K?l?ç,Harput’ta Ermeniler ve Misyoner Faaliyetleri,(Elaz??:F?rat Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Bas?lmam?? Lisans Tezi,1986),s.12.
[8]Hac? Hayrullah Tatar’?n hayat? ve hat?ralar? hakk?nda geni? bilgi için bkz.Orhan K?l?ç,“‘Bir Harput Ayd?n? Hac? Hayrullah Tatar(Hayat? ve Hat?ralar?)”,Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu(24-27 Eylül 1998)Bildiriler II,(Elaz??:Türkiye Diyanet Vakf? Elaz?? ?ubesi Yay?nlar? No:8),ss.103-112.
[9]?shak Sunguro?lu,Harput Yollar?nda,c.I,(?stanbul:1958),ss.253,258
[10]Amerikan misyonerlerin Harput’taki durumu ve Ermenileri Türklere kar?? isyan etme konusunda tahrikkar tutumlar? hakk?nda. geni? bilgi için bkz.Orhan K?l?ç;‘XIX.Yüzy?lda Harput’ta Misyoner Faaliyetleri”,F?rat Üniversitesi Dergisi(Sosyal Bilimler), c.3,s.1,(Elaz??:1989),s.119-137;Erdal Aç?kses,Tanzimat Sonras? Harput(Mamuratü’l-Aziz)’ta Amerikan Misyoner Faaliyetleri, (Ankara:Ankara ÜniverSitesi Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü Bas?lmam?? Doktora Tezi,1991).
[11]Sunguro?lu,Harput Yollar?nda,c.I,s.172.
[12]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi II,(Haz?rlayanlar.Necati Akta?,Mustafa Akta?,Mustafa Küçük),(Ankara:
Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl??? Yay?n Nu:15,1994),s.264-268.
[13]Süslü...,Türk Tarihinde...,s.176.
[14]Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-? ?htilaliyyesi,(Haz?rlayan:H.Erdo?an Cengiz),(Ankara:Ba?bakanl?k Bas?mevi,1983), s.238.
[15]Ermeni Komiteleri,ss.24,36.
[16]Ermeni Komiteleri,ss.34-35.
[17]Ermeni Komitelerinin A’mal...,ss.238-239.
[18]Süslü Türk Tarihinde Ermeniler...,s.177.
[19]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi II,ss.427-428.
[20]Ermeni Komitelerinin A’mal...,s.238.
[21]K?l?ç,Bir Harput Ayd?n?...,s.105.
[22]Ermeni Komiteleri,s.43.
[23]Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.551.
[24]Bu konu hakk?nda geni? bilgi için bkz.Erdal Aç?kses,“Amerika’dan Harput’a Harput’tan Amerika’ya Göç”,Dünü ve Bugünüyle Harput Sempozyumu(24-27 Eylül 1998-Elaz??)Bildirileri I,(Elaz??:Türkiye Diyanet Vakf? Elaz?? ?ubesi Yay?nlar? No:8,1999),s. 145-168.1893 y?l?nda Ermenilerin Harput ve oturduklar? di?er vilayetlerden vapurla Liverpool üzerinden ABD’ne göç etmi?lerdir.Bkz.Karcakaya,Kaynakçal? Ermeni Meselesi,s.14.Azadamard gazetesi Malatya’da bulunan birçok Ermeni gencinin Amerika’ya göç etmekte olduklar?n? ve bundan vatan?n zarar görece?ini beyan ederek,Ermenileri göçe Harhut murahasas?n?n te?vik etti?ini ileri sürmü?tür.Bkz.Karacakaya,Kaynakcal? Ermeni Meselesi,s.72.
[25](Genelkurmay ATASE Ar?ivi,No:1/131,KLS 2287,Dosya:12,F.6)zikreden:Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,(Ankara:Türk Tarih Kurumu, 1983),s.207.
[26]Sunguro?lu,Harput Yollar?nda,c.I,s.172.Misyonerlerin yard?m? hakk?nda bkz.K?l?ç,‘“XIX.Yüzy?lda Harput’ta Misyoner Faaliyetleri”,s.133.
[27]Recep Karcakaya,Kaynakçal? Ermeni Meselesi Kronolojisi(1878-1923),(?stanbul:Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel
Müdürlü?ü Osmanl? Ar?ivi Daire Ba?kanl??? Yay?n Nu:52,2001),s.121.
[28]Hac? Osman Açarlar 1903 do?umlu olup,1985 y?l?nda hayatta ve Elaz??’?n Fevzi Çakmak Mahallesi’nde oturmakta idi.Hat?ralar? hakk?nda geni? bilgi için bkz.K?l?ç,Harput’ta Ermeniler».,ss.209-210.
[29]Gürün,Ermeni Dosyas?,s.221.
[30]Karacakaya,Kaynakçal? Ermeni Meselesi...,ss.153,162.
[31]Karacakaya,Kaynakçal? Ermeni Meselesi...,s.219.
[32]Hat?rlar ile ilgili geni? bilgi için bkz.Barbara J.Marguerian;“An American in Kharpert”,The Armenian Review,Böl.24,
No:2,(Boston:Sonbahar,1983);Harriet H.Atkinson;“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness Account of the Massacres at Harpoot’,The Armenian Review,s.113,Böl.29,(Boston:Sonbahar,1976);crosby H.Wheeler,Ten Years on the Euphrates or Primitive Missionary Policy Illustrated,(Boston:1868).Henry.H.Riggs,Days of Tragedy in Armenia,Personal Experiences in Harpoot,1915-1917, (Michigan:Gomidas Institute,1997);Seven Years in Harpoot,(Michigan:Gomidas Institute,2000).
[33]B.J.Marguerian;“An American in Kharpert”,ss.28-29.
[34]B.J.Merguerian,“An American in Kharpert”,s.30.
[35]Harriet H.Atkinson;“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...“,s.7.
[36]H.H.Atkinson,“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness,ss.7-8.
[37]H.H.Atkinson,“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...”,ss.8-10.
[38]H.H.Atkinson,“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...”,s.11.
[39]H.H.Atkinson,“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...”,s.12.
[40]H.H.Atkinson,“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...”,ss.13-14.
[41]Harriet H.Atkinson;“Mrs.H.H.Atkinson’s Eyewitness...”’,s.15.
[42]Bkz.Henry.H.Riggs,Days of Tragedy in Armenia,Personal Experiences in Harpoot,1915-1917,(Michigan:Gomidas Institute, 1997).Henry Riggs,?ncili Ermenice,Bulgarca ve Türkçeye çeviren Elias Riggs’in torunudur.Henry Riggs’in babas? Merzifon Amerikan Koleji’nin ba?kan? Edward Riggs’dir.Henry Riggs Sivas’ta do?mu?tur.1896 y?l?nda carleton Koleji’nden mezun olan Riggs,Ermenice ve Türkçeyi mükemmel konu?urdu.Henry Riggs kendisi gibi misyoner olan ve Harput Koleji’nin müdürlerinden H. Barnum’un k?z? Emma ile evlenmi?tir.Henry Riggs’in karde?i Ernest W.Riggs de Harput’ta görev yapm??t?r.Bkz.Aç?kses, “Harput’tan Amerika’ya...”,s.147.Ernest W.Riggs’in e?i ise Alice Riggs’dir.
[43]Frank A.Stone;“The Life and Death of Armenia or Euphrates college,Harpoot(Kharpert),Turkish Armenia”,The Armenian Review, c.30,s.2-118,(Boston:1977),s.167. | |
Anasayfa
İletişim
