| | | | | | 1915'TE TEHC?R ED?LMEYEN ERMEN?LERYrd. Doç. Dr. Davut KILIÇ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .iÇà ` le="text-align: juğÿI # 1915'TE TEHC?R ED?LMEYEN ERMEN?LER49ğ– >1915’TE TEHC?R ED?LMEYEN ERMEN?LER
Yrd.Doç.Dr.Davut KILIÇ*
Osmanl? Devleti topyekün bir sava?a haz?rlan?rken Komitac? Ermeniler,Rus Çar? ve cephe komutan? ile temas kurarak onlar?n isteklerine göre bütün güçlerini Rusya’n?n emrine vermi?lerdi.Bunlar?n bir k?sm? Rus ordular?n?n önünde,bir k?sm? da cephe gerisinde sivil,asker demeden herkese sald?r?yordu.Osmanl? Hükümeti,komitac? Ermeniler’in bu sald?r?lar?na kar?? yakla??k dokuz ay süresince,ald??? tedbirlerle olaylar?n önüne geçmeyi denedi.Ancak,sonuç alamay?nca Ermeni toplumunu Patrik nezdinde uyard?.Bundan da bir sonuç ç?kmay?nca özel tedbirler almak zorunda kald?.
Tehcir karar?n?n ilk i?areti say?lan 2 May?s 1915 tarihli Ba?kumandan Vekili Enver Pa?a’dan,Dahiliye Naz?r? Talat Pa?a’ya yaz?lan yaz?da,Enver Pa?a özetle;Ermeniler’in isyan ç?karmayacak ?ekilde da??t?lmalar? gerekti?ini,isyanc? Ermeniler’in, küçük gruplar halinde çe?itli yerle?im yerlerine da??t?lacak olursa,isyan etme imkanlar?n?n kalmayaca??n? belirtmektedir.[1] Nitekim uygulama da öyle olmu?tur.
29 A?ustos 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Bursa,Ankara,Konya,?zmit,Adana,Mara?,Halep,Zor,Sivas,Kütahya,Karesi,Ni?de, Elaz??,Diyarbak?r,Bal?kesir,Erzurum ve Kayseri’ye gönderilen telgrafta,Ermeniler’in bulunduklar? yerlerden ç?kar?larak tayin edilen bölgelere yerle?tirilmelerinin sebebi bu unsurun hükümet aleyhine te?ebbüs ve faaliyette bulunmamalar? ve bir Ermenistan hükümeti kurmalar? yönündeki faaliyetlerini önlemek oldu?u,bu kimselerin imhas? söz konusu olmad??? gibi sevkiyat esnas?nda kafilelere,taarruz ve gasp edenlerin bunlara ön ayak olanlar?n görevlerinden el çektirerek divan-i harbe teslimi ve isimlerinin Dahiliye Nezareti’ne bildirilmesi ve bu olaylar?n tekrar?nda vilayet veya liva’n?n mesul tutulaca?? aç?k bir ?ekilde beyan olunmu?tur.
Ayn? belgede Osmanl? hükümeti,sevke tabi tutulanlar?n d???ndaki Ermeniler’in yerlerinden ç?kar?lmamalar?,asker aileleriyle birlikte ihtiyaç nispetinde sanatkar,Protestan ve Katolik Ermeniler’in sevk olunmamas? gerekti?ini ?srarla vurgulam??t?r.[2] Bunlar? alt? ba?l?k alt?nda toplamak mümkündür.
1-Tehcire tabi Tutulmayan Ermeniler
Bugün Ermeni tehciri denildi?inde hiçbir fark gözetmeden bütün Ermeniler’in böyle bir muameleye tabi tutuldu?u akla gelmektedir.Halbuki tehcir karar?n?n uygulanmas? çok s?n?rl? olmu? ve belirli özelliklere sahip olanlar istisna tutulmu?tur. Yani s?rf Ermeni oldu?u için insanlar?n tehcir edildi?i dü?üncesi yanl??t?r.
Nitekim 17 A?ustos 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Antalya Mutasarr?fl???’na çekilen telgrafta,nüfuslar?n?n azl??? sebebiyle Antalya’daki Ermeniler’in ?imdilik ihrac?na lüzum görülmedi?i ifade edilmektedir.[3]Bu dönemde ?ehirdeki Ermeni’nin bir tehlike olarak görülmedi?i anla??lmaktad?r.Yine bunun gibi Urfa’dan d??ar? Ermeni sevkiyat?n?n yap?lmad??? yaln?z merkeze ba?l? yerlerden birkaç hanenin sevk edildi?ine dair,bilgiler mevcuttur.[4]Ayr?ca 23 Ekim 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Kastamonu vilayetine yaz?lan telgrafta,Kastamonu vilayetindeki Ermeniler’in ihrac?na lüzum olmad??? aç?kça belirtilmi?tir.[5]
13 Mart 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Karesi Mutasarr?fl???’na gönderilen yaz?da,Karesi’den sevk edilen yirmi yedi Ermeni ailenin sevk edilme sebebinin bildirilmesine ve bunlar?n derhal yerlerine iade edilmesine,ancak komitelerle münasebet ve alakas? olan ihanetleri belli Ermeniler’in sevk edilmelerinin gerekti?i bildirilmi?tir.[6]Bunun yan?nda Erzurum ve Bitlis vilayetlerine gönderilen 19 Nisan 1916 tarihli telgrafta,ordunun çekilmesi esnas?nda sevk edilmeyen Ermeniler oldu?u anla??lmaktad?r.[7]Ayr?ca 30 Nisan 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Karahisar-? Sahib(Bal?kesir)mutasarr?fl???na gönderilen telgrafta,Bal?kesir Ermenileri’nin liva dahilinde münasip köylere da??t?lmalar? istenmi?tir.[8]
Ar?iv belgelerinin yan? s?ra Gazeteci Ahmet Emin Yalman’?n hat?ralar?nda,tehcir zaman?nda sürgün yeri olarak Kütahya’ya gitti?ini orada Mutasarr?f olan,Faik Ali Bey’in tehcir emrini ka??t üzerinde b?rakt???n? ve Kütahya Ermenileri’nin tam bir huzur içinde ya?amaya devam ettiklerini Daba?yan nakleder.[9]Bu dönemde ?stanbul Ermenileri[10]ile Kütahya sanca?? ve Ayd?n vilayetindeki Ermeniler’in de göç ettirilmedi?i bilinmektedir.[11]
2-Katolik ve Protestan Ermeniler
17 Haziran 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Erzurum Vilayetine gönderilen telgrafta,Ermeni Katolik misyonerlerle sörlerin ?imdilik sevk edilmemeleri istenmektedir.[12]Bundan 48 gün sonra 4 A?ustos 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Erzurum, Adana,Ankara,Bitlis,Halep,Diyarbak?r,Sivas,Trabzon,Elaz??,Van vilayetleriyle Urfa,Canik,Mara? mutasarr?fl?klar?na gönderilen yaz?da da,ad? geçen 13 Vilayet ve Mutasarr?fl?kta kalan Katolik Ermeniler’in sevk edilmeyerek nüfuslar?n?n bildirilmesi istenmi?tir.[13]
Katolik Ermeniler’in sevkinin durdurulmas?ndan 11 gün sonra,Protestan Ermeniler’in de sevk edilmemeleri yönünde bir hüküm ç?kar?lm??t?r.15 A?ustos 1915 tarihli bu hükümde,Dahiliye Nezareti’nden Erzurum,Adana,Ankara,Bitlis,Halep,Hüdavendigar, Diyarbak?r, Sivas, Trabzon, Konya, Elaz?? ve Van vilayetleriyle Urfa,?zmit,Canik,Karesi,Karahisar-? Sahib livalar?,Mara?,Ni?de, Eski?ehir,mutasarr?fl?klar?n? kapsayan yaz?da,Protestan mezhebinde bulunan Ermeniler’den sevk olunmayanlar?n sevkinden sarf-? nazar olunmas? ve vilayet dahilindeki nüfuslar? ile bu nüfustan kalan ve sevk olunanlar?n miktar?n?n belirtilmesi istenmi?tir.[14]Buna cevap olarak Kayseri’den 18 Eylül 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’ne gönderilen yaz?da,sevke tabi tutulan Ermeniler’in d???nda 4.911 asker ailesi ve Protestan ile Katolikler’den olu?an bir grubun kald??? belirtilmektedir.[15]Yine Ni?de vilayetinden Dahiliye Nezareti’ne gönderilen 18 Eylül 1915 tarihli belgede de,liva dahilinde Katolik ve Protestan Ermenilerden 221 nüfus kald??? bildirilmektedir.[16]
Dahiliye Nezareti’nden Konya vilayetine gönderilen 4 Kas?m 1915 tarihli telgrafta,Konya’da bulunan 2.000 Ermeni’nin ?imdilik sevk olunmayarak muhafazada bulundurulmas?,asker aileleriyle Katolik ve Protestan olanlar?n da vilayet dahilinde uygun mevkilerde iskan edilmeleri istenmektedir.[17]Yine ayn? vilayete gönderilen 10 Temmuz 1916 tarihli yaz?da zararl? ve çeteci Ermeniler’in Zor’a sevk edilmeleri istenirken,Protestan ve Katoliklerin bundan istisna tutulmas? istenmi?tir.[18]
Bu arada,Dördüncü Ordu Kumandan? Cemal Pa?a’ya gönderilen 26 Nisan 1916 tarihli belgenin içeri?inde ise,Mara?’da sevk olunmam?? 3.845 erkek 5.000 küsur k?z ve kad?n bulundu?u,bunlar?n 3.500 kadar?n?n Gregoryen,di?erlerinin Katolik ve Protestan oldu?u bildirilmektedir.[19]Buna göre Mara?’ta Gregoryen Ermeniler’in d???nda yakla??k 5.345 Katolik ve Protestan Ermeni’nin bulundu?u anla??lmaktad?r.
3-Devlet Kademelerinde Görev Yapan Ermeniler
Osmanl? Devletinin çe?itli kademelerinde görevli komitac?larla i? birli?i yapmayan,devletine ba?l? memurlar da tehcirden istisna edilmi?lerdir.Dahiliye Nezareti’nden 12 Vilayet,9 Mutasarr?fl??a gönderilen 15 A?ustos 1915 tarihli yaz?da,Ermeni mebus ve ailelerinin ihraç edilmemeleri istenmi?tir.[20]Yine ayn? tarihli ba?ka bir belgede ise Asker,zabit ve s?hhiye zabitlerinin ailesinden olan Ermeniler’in sevk edilmeyerek yerlerinde b?rak?lmas? belirtilmi?tir.[21]
Dahiliye Nezareti’nden çe?itli vilayet ve mutasarr?fl?klara gönderilen 17 A?ustos 1915 tarihli yaz?da,ellerinde belgeleri bulunan ?imendifer memurlar?,ameleler ve müstahdemin aileleriyle birlikte ?imdilik sevklerinden vazgeçilmesi ve bunlar?n miktar?n?n bildirilmesi istenmi?tir.[22]Bu arada 28 Haziran 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Trabzon Vilayetine gönderilen yaz?da ise,Düyun-? Umumiye’deki Ermeni memurlar?n yerlerinde kalmalar? emredilmektedir.[23]Çe?itli Valilik ve Mutasarr?fl?klara gönderilen ba?ka bir belgede de,tahliye edilen yerlerdeki Düyun-? Umumiye ve Reji idaresinde sevkten istisna edilen Ermeni memurlarla yeniden tayin edilen Ermeniler’in isimlerinin,tayin tarihlerinin ve nereli olduklar?n?n bildirilmesi istenmi?tir.[24]
4-Ticaret ve Benzeri ??lerle U?ra?an Ermeniler
Ticaretle u?ra?an Ermeniler’in aras?nda da Osmanl? hükümeti ayn? hassasiyeti göstererek komitac?larla ilgisi olmayan tüccarlar? sevke dahil etmemi?tir.Dahiliye Nezareti’nden Mara? Mutasarr?fl???’na gönderilen 8 Haziran 1915 tarihli telgrafta, Göç ettirilen yerlerde,ticaret ve sair suretle ikamet eden Ermeniler’in yerlerinde b?rak?lmalar? istenmektedir.[25]Dahiliye Nezareti’nden Trabzon,Sivas,Diyarbak?r,Elaz?? valiliklerine ve Canik mutasarr?fl???na gönderilen 4 Temmuz 1915 tarihli ba?ka bir belgede ise,hükümetçe muz?r tan?nm?? Ermeniler’in,aileleriyle birlikte uzakla?t?r?lmas? ve kendi i?leriyle me?gul tüccar ve esnaf?n yerlerinin de?i?tirilerek al?konulmas? belirtilmi?tir.[26]
5-Kimsesiz Ermeni Çocuklar?n Yetimhanelere Yerle?tirilmesi
26 Haziran 1915 tarihli Maarif-i Umumiye Nezareti’nden Diyarbak?r,Adana,Trabzon,Sivas,Bitlis,Van ve di?er vilayetlere çekilen telgrafta,yerleri de?i?tirilen veya uzakla?t?r?lan Ermeniler’in küçük çocuklar?n?n yetimhanelere yerle?tirilmeleri için, uygun bina bulunup bulunmayaca??n?n ne kadar çocuk oldu?unun bildirilmesi istenirken,[27]ba?ka bir belgede de,kimsesiz Ermeni çocuklar?n bulunduklar? yerlerde kalmalar?n?n uygun görüldü?ü,Dahiliye Nezareti’nden Elaz?? Vilayetine çekilen 26 Haziran 1915 tarihli telgraftan anla??lmaktad?r.[28]9 A?ustos 1915 tarihli Dahiliye Nezareti’nden,Halep Valisi Bekir Sami Beye gönderilen telgrafta ise,erkekleri olmayan Ermeni ailelerin büyük ?ehirlere getirilmemeleri ancak küçük ya?taki kimsesiz çocuklar?n ?slam karyelerine da??t?labilece?i belirtilmektedir.[29]
Dahiliye Nezareti’nden,Sivas vilayetine gönderilen 17 A?ustos 1915 tarihli yaz?da ise,yetimhanede bulunan muallim ve çocuklar?n ?imdilik orada kalmalar?nda bir behis olmad??? ?eklindedir.[30]Ayn? tarihli Dahiliye Nezaretinin Bursa vilayetine gönderilen ba?ka bir belgede,Bilecik civar?ndaki Muratça’da Almanya tebaas?ndan Maria Hunman’?n nezaretinde bulunan Ermeni çocuklar?n sevk olunmamas? bildirilmektedir.[31]Dahiliye Nezareti’nden,Adana vilayetine gönderilen 17 A?ustos 1915 tarihli ba?ka bir belgede ise,Haruniye nahiyesi Alman misyonerleri yetimhanesindeki Ermeni çocuklara dokunulmamas? istenmektedir.[32]
3 may?s 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Kayseri Mutasarr?fl???na gönderilen yaz?da,askeri sebeplerden dolay? tahliyesi icap eden yetimlerin bizim yetimhanelere da??t?lmas? bildirilmektedir.[33]Yakla??k 6 ay sonra Dahiliye Nezareti’nden Kayseri mutasarr?fl???na gönderilen 21/23 Eylül 1916 tarihli telgrafta,Ermeni k?zlar?n?n ebeveynlerine verilmesi,ebeveyni bulunmayanlar?n yetimhaneye yerle?tirilmesi ve buralar?n birer misafirhane haline getirilmesi istenmi?tir.[34]Bunlar?n d???nda hasta ve ama Ermeni ailelerin sevk d??? b?rak?ld??? Dahiliye Nezareti’nden Adana vilayetine gönderilen 15 Eylül 1915 tarihli yaz?dan anla??lmaktad?r.[35]
6-Baz? Özel ?ah?slar?n Sevk Edilmemelerine Dair Yollanan Emirler
Dahiliye Nezareti’nden,Bursa vilayetine gönderilen 15 A?ustos 1915 tarihli telgrafta,?stanbul Bulgar Hastanesi doktorlar?ndan Nikolo’nun kay?npederi Ermeni milletinden foto?rafç? Papazyan’?n ikinci bir emre kadar sevkinin ertelenmesi belirtilmektedir.[36]Nitekim 27 Ekim 1915 tarihli bir yaz?da,Tekfurda?l? sab?k mebus Agop Boyac?yan Efendi’nin ye?eni Tekfurda?l? Bogos’un Konya’da kalmas? istenmektedir.[37]Dahiliye Nezareti’nden Halep vilayetine gönderilen 23 Ekim 1915 tarihli belgede de,Adana Osmanl? Bankas? memurlar?ndan Halep’te bulunan Edvar Simkiyan,Manok Sarrafyan ve Agop Gagayan ile Tarsus ?ubesi memurlar?ndan Serkis Ki?iyan’?n Halep ?ubesinde çal??abilecekleri bildirilmi?tir.[38]Ayr?ca 15 Mart 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden baz? vilayet ve mutasarr?fl?klara gönderilen telgrafta,bundan böyle idari ve askeri maslahat gere?i ne sebeple olursa olsun hiçbir Ermeni’nin sevk edilmemesi istenerek tehcir olay? durdurulmu?tur.[39]
9 Haziran 1915’ten 8 ?ubat 1916 tarihine kadar Anadolu’nun muhtelif bölgelerinde yerlerinde b?rak?lan Ermeniler’le ilgili olarak Osmanl? Ar?ivlerinin ilgili tasniflerindeki belgelerden Yusuf Halaço?lu’nun derledi?i bilgilere göre;Adana:16.000 civar?,Ankara:733,Karahisar? Sahip:2.222,Kayseri:4.911,Elaz??:4.000,Mara?:8.845,Sivas:6.055 olmak üzere toplam 42.766 Ermeni yerlerinde kalm??t?r.[40]Bunlar?n d???nda Kastamonu,Bal?kesir,Antalya,?stanbul[41]Urfa Ermenileri’yle,Katolik ve Protestan Ermeniler,hastalar,Ö?retmenler,yetim çocuklar ve kimsesiz kad?nlar da sevk edilmemi?tir.[42]
Katolik ve Protestan Ermeniler’in ilk anda tehcire tabi olduklar?,[43]Alman ve Amerikan büyükelçiliklerinin bask?lar neticesinde Katolik ve Protestan Ermeniler’in sevkinin durduruldu?u belgelerden anla??lmaktad?r.Bunun haricinde iddia edildi?i gibi[44]Gregoryen Ermeniler’in tamam? da sürülmemi?tir.Meclis-i Vükela’n?n ç?karm?? oldu?u tehcir karar?na bak?ld???nda tehcir edilecek Ermeniler“dü?manla i?birli?i yapan,masum halk? katleden ve isyan ç?karan Ermeniler ?eklinde tarif edilmektedir.”[45]Ba?ka bir belgede ise,Ermeniler’in hükümet aleyhinde çal??malar?na engel olunmak için sevk edildikleri,bir Ermenistan hükümeti kurmalar? yönündeki faaliyetlerini Önlemek oldu?u,belirlenenler d???ndakilerinin sevk edilmemeleri,istenmektedir.[48]Yine bir belgede,Hükümet Ermeniler’in bulunduklar? yerden al?narak fesat ç?karmas?na imkan bulamayacaklar? yerlere yerle?tirilmelerini ve sürgün i?leminin sadece bozguncu ve isyanc? Ermeniler’e uygulanmas?n? istemektedir.[47]Osmanl? Devleti’nden valiliklere ve mutasarr?fl?klara gönderilen telgraflar?n genelinde bu ifadeler özellikle vurgulanm??t?r.Bu da Gregoryen Ermeniler içerisinde de masum olanlar?n kald???n? göstermektedir.Yukar?da incelenen belgelerden ve verilen rakamlardan da bu sonuç ç?kmaktad?r.
Belgelere dikkatlice bak?ld???nda Kayseri’den,Dahiliye Nezareti’ne gönderilen 109 nolu belge,dahili livada kalan 4.911 neferin asker ailesi ve cüzi miktarda Protestan ve Katolik bakiyesi oldu?unu bunlar?n da yüzde be? nispetinde köylere da??t?laca?? belirtilmektedir.[48]Eski?ehir’den,Dahiliye Nezareti’ne gönderilen 111 nolu belgede ise,Liva dahilindeki Ermeniler’den ihrac? icap edenler,7000 civar?nda olup hepsinin sevk edilmi? oldu?u arz olunur.[49]Buradaki ifadeye göre tehcir kanunun belirledi?i tarife uymayan Ermeniler’in yine yerlerinde kald??? anla??lmaktad?r.113 nolu belgeye bak?ld???nda da,Ni?de dahilinde Katolik,Protestan ve Gregoryen Ermeni olmak üzere 221 nüfus kald??? görülmektedir.[50]Yukar?da da ifade edildi?i gibi pek çok belgede,sevk edilecek Ermeni’nin tarifi yap?ld???ndan,belgelerde geçen“Ermeni kalmad?”ifadesinden tehcire tabi olan Ermeni’nin kalmad??? anla??lmal?d?r.
Katolik ve Protestan Ermeniler konusunda da durumu aç?k görmeyenler bulunmaktad?r.Zira iddialara göre,özellikle tüm yaz boyunca süren Katolik ve Protestan Ermeniler’in sürgünden muaf tutulmas? yönünde,Alman ve Amerikan büyükelçiliklerinin giri?imleri sonucunda,bölgelere art?k Katolik ve Protestan Ermeniler’in gönderilmemesi konusunda Talat Pa?a emir vermesine ra?men bölgelerden gelen konsolosluk raporlar?na göre sürgünler devam etmi?tir.[51]Halep’e gönderilmi? olan Katolik ve Protestanlar?n orda tutulmas?n? sa?lamak amac?yla Talat Pa?a’yla yap?lan görü?melerin bir netice vermedi?ini,1916’da da durumun farkl? olmad???n? Katolik ve Protestanlar?n korunamad??? söylenmektedir.[52]Oysa 2 May?s 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Halep vilayetine gönderilen ?ifre telgrafta,Halep’te bulunan Mara? Katolikleri’nin sevk olunmamalar? kararla?t?r?lm??t?.Bunlar?n sevklerine ba?land??? haber veriliyor.Niçin sevk edildiklerinin bildirilmesiyle beraber sevk olunanlar?n da geriye getirilmeleri istenmi?tir.[53]Bundan 11 gün sonra 13 May?s 1916 tarihli Dahiliye Nezareti’nden Halep vilayetine ve Dördüncü Ordu Kumandan? Cemal Pa?a’ya gönderilen telgrafta,Halep’teki Katolik ve Protestanlar?n d???ndaki yabanc? Ermeniler’in ba?ka yerlere sevklerine ve çete te?kilat?yla ilgisi olanlar?n bilgisine müracaat etmek için tevkifine dair telgraf,[54]bu olaylar?n hiçte böyle geli?medi?ini göstermektedir.Ayr?ca Osmanl? Hükümeti,Halep sevkiyat? s?ras?nda devlet hizmetinde bulunan ve devlete kar?? kötü niyet beslemeyenlerin daha iyi ?artlara sahip olmalar? maksad?yla ba?ka yerlere iskan edilmelerini istemi?tir.[55]Osmanl? s?n?rlar? içerisinde yukar?da sayd???m?z özellikleri haiz olan Ermeniler’in,ço?unlukla bulundu?u bölgelerde kalmalar? sa?lanm?? veya belirli bölgelere toplanarak güvenlikleri temin edildikten sonra hayatlar?n? devam ettirmi?lerdir.
Yanl??l?kla tehcire tabi tutulan Katolik ve Protestan Ermeniler ise,ara?t?r?larak o s?rada bulunduklar? ?ehirlere yerle?tirilmi?lerdir.Ancak zararl? faaliyetlere kar??an Katolik ve Protestan Ermeniler yeni iskan sahalar?na sevk edilmi?lerdir.[56]
J.McCarthy’nin yapt??? hesaplamalara göre;1922 y?l?nda sava??n sona ermesinin hemen sonras?nda Türkiye Cumhuriyeti’nde yakla??k 140.000 Ermeni kalm?? bulunuyordu.1927 Türkiye nüfus say?m? yaz?mlar?na göre 77.433 Gregoryen,6.658 Protestan, 34.000 Katolik’tir.Yine McCarthy’nin ifadesine göre,bu tablo Ermeni Protestan Kilisesinin yapt??? hesaplamalara da uygundur.[57]
Ermeni as?ll? Türk vatanda?? Daba?yan’?n ifadesiyle;“Bu karma??k mücadeleden Ermeniler pek zararl? ç?km??lar ise,hesab?n? kaderlerini teslim etmi? olduklar? H?nçak ve Ta?nak gibi macerac? Komitelerden ve tam bir basiretsizlik içinde,gözü kapal? ba?land?klar? o can?m H?ristiyan devletlerinden sormal?d?r.[58]Ne var ki,öyle yapmam?? tam aksi,u?akl?klar?n? devam ettirmi? ve de ettirmektedirler[59]...Tehcir hareketi Kafkas Ermeniler’inden kurulu çetelerin Anadolu’da icra ettikleri deh?et verici katliamlar?n tezahüründen kaynaklanm?? pek u?ursuz bir vakad?r.”[60]
*F?rat Üniversitesi,?lahiyat Fakültesi Ö?retim Üyesi,Elaz??
[1]Belgenin içeri?i için bkz.Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),Ankara 1994,s.7 vd;Yusuf Halaço?lu,Ermeni Tehciri ve Gerçekler,Ankara 2001,s.47.
[2]BOA,OH.?FR,nr.55/292.
[3]BOA,OH.?FR,nr.55/59.
[4]Bu hususta 18 Eylül 1915 tarihli Urfa Mutasarr?fl???na,Dahiliye Nezareti’nden gönderilen yaz? için bkz.BOA,OH.EUM,2.?b. 68/74.
[5]BOA,OH.?FR,nr.57/82.
[6]BOA,DH.?FR,nr.61/2-290.
[7]BOA,OH.?FR,nr.63/50.
[8]BOA,OH.?FR,nr.63/137.
[9]Levon Panos Daba?yan,Sultan Abdulhamid Han ve Ermeni Meselesi,?stanbul 2001,s.158.
[10]Hükümet devlet merkezi olan ?stanbul’da belli ba?l? ihtilalcilerin d???nda ba?ka kimseyi tehcir etmemi?tir.Bkz.L.P. Daba?yan,a.g.e.,s.159 vd.
[11]Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,Be?inci bask? 2001,s.312.
[12]BOA,OH,?FR,nr.54/55.
[13]BOA,OH.?FR,nr.54-A/252.
[14]BOA,OH.?FR,nr.55/20.
[15]BOA,DH.EUM,2.?b.68/75.
[16]BOA,OH.EUM,2.?b.68/69
[17]BOA,OH.?FR,nr.58/2.
[18]BOA,DH.?FR,nr.65/176.
[19]BOA,OH.?FR,nr.63/110.
[20]BOA,OH.?FR,nr.55/19.
[21]BOA,OH.?FR,nr.55/18.
[22]BOA,OH.?FR,nr.55/48.
[23]BOA,OH,?FR,nr.54/221.
[24]BOA,OH.?FR,nr.60/48.
[25]BOA,DH.?FR,nr.53/295.
[26]BOA,OH.?FR,nr.54/287.
[27]BOA,DH,?FR,nr.54/150.
[28]BOA,OH,?FR,nr.54/163.
[29]BOA,DH.?FR,nr.54-A/325.
[30]BOA,OH.?FR,nr.55/42.
[31]BOA,OH.?FR,nr.55/49.
[32]BOA,OH.?FR,nr.55/43.
[33]BOA,OH.?FR,nr.63/178.
[34]BOA,OH.?FR,nr.68/95.
[35]BOA,OH.?FR,nr.56/27.
[36]BOA,OH.?FR,nr.55/21.
[37]BOA,OH.?FR,nr.57/136.
[38]BOA,OH.?FR,nr.57/86.
[39]BOA,OH.?FR,nr.62/21.
[40]Tehcire tabi tutulmayan Ermeniler’in bulundu?u yerlere Ni?de Mutasarr?fl???nda kalan 221 Ermeni’yi de ilave etmemiz gerekmektedir.Bkz.BOA,DH.EUM,2.?b.68/69.
[41]?stanbul’da ikamet eden 77.730 Ermeni’den yaln?z ihtilal hareketleriyle ba?lant?s? veya zanl? konumunda olan 235 ki?i
tutuklanm??t?r.Di?er Ermeniler’le ilgili bir tasarrufta bulunulmam??t?r.Bkz.[Ermeni Komitelerinin Emelleri ve ?htilal
Hareketleri,(n?r.Mehmet Kanar),?stanbul 2001,s.323;Ermeni Komitelerinin Emelleri ve ?htilal Hareketleri,(n?r.?smet
Parmaks?zo?lu),Ankara 1981,s.119.]E.uras’da,matbaa hatas? olsa gerek ?stanbul’da tutuklanan Ermeni say?s?n? 2.345 olarak ifade etmektedir.Bkz.Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,s.608.
[42]Y.Halaço?lu,a.g.e.,s.74 vd.
[43]Doktor Fred Sheped,1915 y?l?nda Ermeni tehciri s?ras?nda ?stanbul’a giderek,Katolik ve Protestan Ermeniler’in cemaat olarak gönderilmemelerini talep eder.Fakat kendisi ?stanbul’dan dönünceye kadar,yerli Protestan yard?mc? görevlilerin tehcir edildi?ini söylemektedir.Bkz.Erdal Aç?kses,Tanzimat Sonras? Harput(Mamuratül-Aziz)’ta Amerikan Misyoner Faaliyetleri,Ankara 1991,(Bas?lmam?? Doktora Tezi,Ankara Üniversitesi Türk ?nk?lap Tarihi Enstitüsü)s.217,nu:463.
[44]Bkz.Taner Akçam,?nsan Haklar? ve Ermeni Sorunu,Ankara 1999,s.289;Yine Akçam,Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ünün ne?retmi? oldu?u,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1929)adl? eseri kaynak göstererek,“18 Eylül 1915 tarihinde Kayseri,Eski?ehir, Diyarbak?r ve Ni?de’den gönderilen telgraflarda,mutasarr?f ve valiler kendi bölgelerindeki tüm Ermeniler’in sürüldü?ünü,sevk edilecek Ermeni kalmad???n? bildirmektedir.”Bkz.T.Akçam,a.g.e.,s.291.
[45]Bkz.Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(1915-1920),(n?r.Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Gnl.Md.),Ankara 1994,s.30;Ayr?ca Osmanl? hükümeti,sevki gereken Ermeniler’in ihtida ederek yerlerinde kalmas?na da müsaade etmemi?tir:Dahiliye Nezareti’nden çe?itli vilayetlere ve mutasarr?fl?klara gönderilen 1 Temmuz 1915 tarihli ?ifre telgraf da;ihraç olunan Ermenilerden baz?lar?n?n toplu veya ferdi olarak ihtida ettikleri ve bu suretle memleketlerinde kalmak gayretine girdikleri anla??lmaktad?r.Bu gibi durumlarda meydana gelen ihtidalara itimat olunmayaca??n? çünkü öteden beri kendilerinin menfaatlar? tehlikeye girdi?i andan itibaren ihtida ettiklerini ileri süren ?ah?slar?n müracaatlar?n?n kesinlikle kabul edilmemesi önemle belirtilmektedir.?slam nam? alt?nda bunlar?n yine fitne ve fesat yaymaktan geri durmayacaklann? dü?ünmektedir.Bkz.BOA,DH.?FR,nr.54/254.
[46]Bkz.BOA,DH,.?FR,nr.55/292.
[47]Y.Halaço?lu,a.g.e.,s.56;o dönemi ya?ayan Kozanl?lar?n anlatt?klanna göre Kirkor Yaver sevilen bir ermeni oldu?u için tehcir yasas?n?n d???nda tutulmu?tur.Büyük sava? boyunca Kozan’da kalarak,Belediye Meclis üyeli?i yapm??t?r.Bkz.Mustafa Onar, Hac?n Dosyas?,Adana 1981,s.53.Bu tür örnekleri ço?altmak mümkündür.
[48]Bkz.Osmanl? Belgelerinde...,s.94 vd.
[49]Bkz.Osmanl? Belgelerinde...,s.96.
[50]BOA,OH.EUM,2.?b.68/69;ayr?ca bkz.Osmanl? Belgelerinde...,s.97.
[51]T.Akçam,a.g.e.,s.289 vd.
[52]T.Akçam,a.g.e.,s.291 vd.
[53]BOA,OH.?FR,nr.63/157.
[54]BOA,OH.?FR,nr.63/306.
[55]BOA,OH.EUM,2.?b.68/80.
[56]Y.Halaço?lu,a.g.e.,s.63.
[57]Geni? bilgi için bkz.Justin McCarthy,Müslümanlar ve Az?nl?klar,(n?r.B.Umar),?stanbul 1998,s.126 vd.
[58]Yine Ermeni as?ll? ba?ka bir Türk vatanda??m?z Zekiyan’da bu konudaki dü?üncesini ?öyle aç?klamaktad?r:Ermeni
toplumunun öncüleri olan amiralar ve Osmanl? Oevleti içinde yüksek makamlara gelmi?,deneyim sahibi Ermeniler’le aç?k bir çat??ma içinde olan genç entelektüeller,özellikle bat?l? H?ristiyan güçlere nerede ise,Mesihvari bir umutla duyulan saf bir güven hissediyorlard?.Sonuç Osmanl? Ermeniler’ini yurtlar?ndan koparan büyük felaket oldu.Bkz.Bo?os Levon Zekiyan,Ermeniler ve Modernite,?stanbul 2001,s.103.
[59]L.P.Daba?yan,a.g.e.,s.154.
[60]L.P.Daba?yan,a.g.e.,s.161. | | | | ----------------------
* Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
