| | | | | | ERMEN?LER'?N TEHC?R SONRASI GER? DÖNÜ?Ü ?LE ?LG?L? OSMANLI DEVLET?'N?N UYGULAMALARIYrd.Doç. Dr. Mehmet ÇEVİK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .iÇà ` le="text-align: juğÿJ U ERMEN?LER'?N TEHC?R SONRASI GER? DÖNÜ?Ü ?LE ?LG?L? OSMANLI DEVLET?'N?N UYGULAMALARI255™‰ quo;?N TEHC?R SONRASI GER? DÖNÜ?Ü ?LE ?LG?L? OSMANLI DEVLET?’N?N UYGULAMALARI
Yrd.Doç.Dr.Mehmet ÇEV?K*
Ermenilik ve Ermeni olaylar? tarihinde en göze çarpan mesele baz? büyük devletlerin Ermeniler’i bir araç olarak kullanmalar?d?r.Bu ili?kilerin geçmi?i XIX.yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren planl? bir geli?me göstermi?tir.1920’lere kadar ?ngiltere,Fransa ve Rusya taraf?ndan Anadolu’nun do?usuna hakim olmada bir araç olarak görülen Ermenilere sürekli olarak Do?u Anadolu’da bir Ermenistan kurulaca?? vaatlerinde bulunulmu?tur.Ancak ya?anan tarih büyük devletlerin bu vaatlerinde samimi olmad?klar?n? ve bunun sadece politik maksatl? oldu?unu trajik bir biçimde göstermi?tir.
Birinci Dünya Sava?? ba?lad???nda 1914 Ekim’inde Rus ordusu Türk topraklar?na sald?rma emri ald???nda ayn? günlerde Ta?naksutyun Cemiyeti de:“Bugün art?k(Türkiye Ermenileri ?ehitleri)ad?n? ta??yan o kanl? tarihe son vermek zaman? gelmi?tir. Bu ?artlar içinde Ermeni de art?k kendi önemli yerine sahip olacak ve kendi gücüyle,topraklar?nda yap?lacak sava?lara yard?m edecektir.
Bu durumda Ermeniler tutacaklar? yolu tayine ve iki taraftan birisiyle birle?meye mecburdurlar.Ermenilik tereddütsüz en hafif bir sapma bile göstermeden yard?m?n? üçlü anla?ma kuvvetlerine yap?yor.Bütün kudretini Rusya’n?n emirlerine veriyor.”[1] ?eklindeki beyanname ile Osmanl? Devleti’ne kar?? Ermeni isyan?n? ba?latt?.
Böylece ba?layan olaylarda Do?u Anadolu’nun önemli bir k?sm?n?n Ruslar taraf?ndan i?gal edilmesinde Ermeni isyanlar?n?n önemli bir rolü oldu.Hatta i?gal bölgelerinde yüz binlerce masum Türk vatanda?? katledildi.
Do?u Anadolu’nun i?gali gerçekle?tikten sonra Rusya’n?n Ermenilere kar?? tavr? de?i?mi?,asl?nda gerçek yüzüne bürünmü?tür. Rusya’n?n Kafkas genel valisi Grandük Nicolas Nikolayeviç aç?kça“Rusya’da Yakutlar sorunu olmad??? gibi Ermeni sorunu da yoktur”demi?tir.Çünkü art?k Ermeniler görevlerini yapm?? ve onlara gerek kalmam??t?r.Ermeni Katagikosu’nun“Ruslar’?n i?gal etti?i yerlere Ermeniler’in dönmelerine,yerle?melerine ve hatta tarlalar?n? ekmelerine bile izin verilmedi”demesi gerçek Rus politikas?n? ifade ediyordu.[2]
??galle birlikte bo?alan yerlere Rus Kazaklar? göç ettirilerek yerle?tirilecekti.Hatta Rus ordusundaki hayvanlar?n yem ihtiyac?n?n kar??lanmas? maksad?yla ot biçmekte görevlendirilecek ki?iler de Kazaklar aras?ndan seçiliyordu.Bunun sebebi,bu i?i Ermeniler yaparsa çal??t?klar? yörenin sahibi olduklar?n? iddia etmeye ba?layabilirler ve sonra onlar? oradan ç?karmak problem yaratabilir endi?esiydi.[3]Bu uygulama ba??ndan beri hedeflenen Rus milli politikas?n?n tahakkukudur.Bu mücadelede Ermeniler sadece bir araçt?r.Bu bak?? ?ngiltere ve Fransa için de farkl? de?ildir.Ancak konuyu da??tmamak için burada bu mesele üzerinde durulmayacakt?r.
Ermeni isyan?yla birlikte Osmanl? Devleti buna kar?? baz? tedbirler alm??t?r.Herhangi bir isyan kar??s?nda kendine göre tedbirler almayan bir siyasi güç örne?i yoktur.Bu bak?mdan Osmanl? Devleti’nin de bir tak?m uygulamalarda bulunmas? son derece tabii bir durumdur.Bu tedbirlerin en önemlisi günümüze kadar çokça tart???lan ama daha çok tarihte de oldu?u gibi Ermenilik’i politik amaçlar için kullanma temeline dayanan Tehcir ve Tehcir’le ilgili konulard?r.
Söz konusu Tehcir kanunu 27 May?s 1915 tarihli “Vakt-i Seferde ?craat-? Hükümete Kar?? Gelenler ?çin Cihet-i Askeriyece ?ttihaz Olunacak Tedabir Hakk?nda Kanun-t Muvakkat”ad?yla ç?kar?lan bir geçici kanundur.Kanunda Ermeniler’in ad? bile geçmektedir.Çünkü kanun sadece Ermeniler için ç?kart?lmam??t?r.30 May?s 1915’te Meclis-i Vükela’n?n kabul etti?i bir tezkerede de Ermeniler’le ilgili uygulamalar?,bu uygulamalar?n sebepleri,hedefi ve tarz?n? aç?kça görmekteyiz.Buna göre; sava? bölgelerinde bulunan bir k?s?m Ermeniler’in dü?man saflar?na kat?lmalar?,Osmanl? askerini arkadan vurmalar? ve casuslukta bulunmalar? sebebiyle cephe gerisinde sevk edildi?i ve bu sevkiyat?n kolayl?klar sa?lanarak,usule ve devletin menfaatlerine uygun olarak devam ettirilmesi istenmi?tir.Ayr?ca göç ettirilen Ermeniler’in,muhacirlere ayr?lan tahsisattan ia?e ve ibatelerinin sa?lanmas?,iktisadi meselelerinin halledilmesi,bunlara ait gayr-? menkullerle ilgili meselelerin tesbit edildikten sonra muhafaza ve tanzim edilmesi,gittikleri yerde arazi,emlak ve i? sa?lanmas? ve ilgili bakanl?kça haz?rlanan talimatname çerçevesinde Dahiliye ve Maliye bakanl?klar?ndan te?ekkül edecek komisyonlar?n ilgili mahallerde görev yapmalar? da ifade edilmi?tir.[4]Görüldü?ü gibi Tehcir’e tabi tutulanlar?n sevkleri ola?anüstü sava? ?artlar?nda,isyana kar??m?? olsalar bile Osmanl? Devleti’nin kendi vatanda?lar? için uygulad??? son derece insani bir tav?rla gerçekle?tirilmi?tir.Bu uygulamalarda hiçbir toplulu?un veya ki?inin zarar görmesi hedefi söz konusu de?ildir.Nitekim Talat Pa?a taraf?ndan 29 A?ustos 1915’te bir çok valilik ve mutasarr?fl?klara gönderilen bir ?ifre telgrafta Ermeniler’in Tehcir’e tabi tutulmalar?ndaki gaye aç?kça belirtilmektedir.“Ermeniler’in bulunduklar? yerlerden ç?kar?larak tayin edilen m?nt?kalara sevklerinden hükümetçe takip edilen gaye,bu unsurun hükümet aleyhine faaliyetlerde bulunmalar?n? ve bir Ermenistan hükümeti te?kili hakk?ndaki milli emellerini takip edemeyecek bir hale getirilmelerini temin esas?na matuftur.Bu kimselerin imhas? söz konusu olmad??? gibi sevkiyat esnas?nda kafilelerin emniyeti sa?lanmal? ve muhacirin tahsisat?ndan sarfiyat yap?larak ia?elerine ait her türlü tedbir al?nmal?d?r.Yerlerinden ç?kar?l?p,sevk edilmekte olanlardan ba?ka,yerlerinde kalan Ermeniler bundan sonra yerlerinden ç?kar?lmamal?d?r.
Daha önce de tebli? edildi?i gibi asker aileleriyle ihtiyaç nisbetinde sanatkar Protestan ve Katolik Ermeniler’in sevk edilmemesi hükümetçe kesin olarak kararla?t?r?lm??t?r.Ermeni kafilelerine sald?r? da bulunanlara veya bu gibi sald?r?lara ön ayak olan jandarma ve memurlar hakk?nda ?iddetli kanuni tedbir al?nmal? ve bu gibiler derhal azledilerek divan-? harplere teslim edilmelidir.Bu gibi olaylar?n tekrar?ndan vilayet ve sancaklar sorumlu tutulacaklard?r.[5]Görüldü?ü gibi Tehcir uygulamalar?na hakim olan zihniyet Ermeniler’e zarar vermek olmad??? gibi Osmanl? Devleti Ermeniler’i normal vatanda?? d???nda bir unsur gibi görmemektedir.
1916 Ekim sonuna kadar sevk edilip yerle?tirilen,ia?eleri ve güvenlikleri sa?lanan nüfusun tamam? 702.900’dür.[6]Bunlardan sadece 438.758’i Ermeni’dir.[7]Bunlar?n tamam?n?n gerek göç esnas?nda,gerekse iskan ettirildikleri yerlerdeki güvenlik, sa?l?k ve ia?e sorunlar? büyük bir titizlikle yerine getirilmi?tir.Hatta ia?e temininde zorluk çekilen yerlerde göçmenlere ordu anbarlar?ndan yani sava?an askerlerin erzak?ndan da da??t?lm??t?r.Osmanl? Devleti bu uygulamalar?n mali külfetinden hiçbir ?ekilde kaç?nmam??t?r.Çünkü söz konusu olan kendi vatanda?lar?n?n ihtiyaçlar?n? kar??lamakt?r ve bu da devletin görevidir.
1918 y?l?na gelindi?inde,sava??n ilk y?llar?ndaki ola?anüstü ?artlar biraz de?i?ince göçe tabi tutulanlar yava? yava? eski yerlerine nakledilerek yerle?tirilmeye ba?lanm??t?r.Ama ayn? tarihlerde Erivan civar?nda Müslümanlara kar?? korkunç katliamlar tatbik edilmektedir.Türkiye’ye göç etmek için Erivan resmi makamlar?na müracaat eden Müslümanlara izin dahi verilmemi?tir.[8]
Osmanl? Devleti Tehcir’e tabi tutulanlar?n geri dönü?ü ve eski yerlerine yerle?tirilmelerini belli bir program dahilinde yürütmek için 18 Kanun-i Evvel 1334/31 Aral?k 1918 tarihli geri dönü? kararnamesini haz?rlad?.Bu kararnameye göre:
1.Sadece geri dönmek arzusunda bulunanlar sevk edilecek,bunun haricinde kimseye dokunulmayacak.
2.Yerlerine iade edileceklerin yollarda peri?an olmamalar? ve dönü? mahallerinde mesken ve ia?e s?k?nt?s? çekmelerinin önlenmesi için gerekli tedbirler al?nacak;gidecekleri bölgelere idarecileri ile irtibat sa?lan?p bu konudaki tedbirler sa?land?ktan sonra sevkiyat ve geri dönü? i?lemlerine ba?lanacakt?r.
3.Bu ?artlar dahilinde dönecek olanlara ev ve arazileri teslim edilecektir.
4.Yerlerine daha önce muhacir yerle?tirilmi? olan evleri tahliye edilecek.
5.Aç?kta kimse kalmamas? için geçici olarak birkaç aile bir araya yerle?tirilebilecek.
6.Kilise ve mektep gibi binalarla bunlara gelir getiren yerler,ait oldu?u cemaate geri verilecek.
7.Yetim çocuklar istenildi?i takdirde hüviyetleri dikkatlice tesbit edilerek velilerine veya cemaatlerine iade olunacak.
8.?htida etmi? olanlar arzu ederlerse eski dinlerine dönebilecekler.
9.Mühtedi Ermeni kad?nlardan bir Müslümanla evli bulunanlar eski dinlerine dönme konusunda serbest b?rak?lacaklar.Eski dinlerine döndükleri takdirde kocas?yla aralar?ndaki nikah ba?? kendili?inden bozulmu? olacakt?r.Eski dinine dönmek istemeyen ve kocas?ndan ayr?lmaya raz? olmayanlara ait meseleler ise mahkemelerce halledilecektir.
10.Ermeni mallar?ndan henüz kimsenin tasarrufunda bulunmayanlar kendilerine teslim edilecek;hazineye intikal edenlerin iadesi de,mal memurlar?n?n muvafakat? ile karara ba?lanacak bu konuda ayr?ca aç?klay?c? zab?tnameler haz?rlanacakt?r.
11.Muhacirlere sat?lan mülklerin sahipleri döndükçe peyderpey bunlara teslim edilecek.Bu konuda 4.madde ayn? tatbik edilecek.
12.Muhacirler,ellerinde bulunan ve eski sahiplerine iade edilecek olan ev ve dükkanlarda tamirat ve ilaveler yapm??larsa ve arazi ve zeytinliklerde ekim yapm??larsa,her iki taraf?n da hukuku gözetilecek.
13.Ermeniler’den muhtaç olanlar?n dönü?lerinde sevk ve ia?e masraflar? harbiye tahsisat?ndan kar??lanacak.
14.?imdiye kadar ne miktar sevkiyat yap?ld???n? ve bundan sonra her ay?n 15. ve son günlerinde nerelere ne kadar sevkiyat oldu?u bildirilecek.
15.Osmanl? s?n?rlar? d???na ç?k?p da geri dönmek isteyen Ermeniler’in yeni bir emre kadar kabul edilmeyece?i.[9]
Kararname hükümleri geri dönmek isteyen Rum muhacirlere de aynen uygulanm??t?r.Hatta kendileri firar etmi? olanlar da geri dönü? müsaadesinden faydalanm??lard?r.
Söz konusu kararnamenin uygulanmas?nda son derece ciddiyetle davran?lm??t?r.Erzurum m?nt?kas?nda kararnamenin uygulanmas? ile ç?kart?lan talimatnameler bu hassasiyeti çok aç?k biçimde göstermektedir.15.Kolordu Komutanll??’n?n iste?i üzerine Harbiye Nezareti’nin 28 Nisan 335 tarihli yaz?s?yla,Dahiliye Nezareti’nden;herhangi bir yanl??l??a meydan vermemek için Rusya ve di?er yabanc? memleketlere firar etmi? olan Ermeniler’den kabule mani hali olmayanlar?n kimler olabilece?ine aç?kl?k getirilmesi istenmi?tir.[10]Dahiliye Nezareti ad?na A?air ve Muhacirin Müdüriyet-i Umumiyesi’nin buna cevab? ?u ?ekildedir: “Harb-? Umumi esnas?nda Rusya’ya ve memalik-i saire-yi ecnebiyeye firar eden Ermenilerden ancak erbab-?cürum ve cinayetten olup da emniyet ve sükun-? memleketi ihlal etmeleri muhtemel olanlarla Pasaport Kanunu’nun üçüncü maddesine nazaran Memalik-i Osmaniye’ye duhulleri men edilmi? bulunanlardan maadas?n?n kabulleri”.[11]Görüldü?ü gibi sadece cinayet ve suç i?lemi? olanlar?n d???nda dönmek isteyen herkes geri dönebilme hakk?na sahiptir.Bunun üzerine 15.Kolordu Komutanl??? taraf?ndan bir talimatname haz?rlan?p hem Erzurum Valili?i taraf?ndan Dahiliye Nezareti’ne sunulmu? hem de ba?l? birliklere tebli? edilerek uygulanm??t?r.Söz konusu talimatname aynen ?öyledir:
Harp esnas?nda hudud-? hakani haricine ç?k?p elyevm hudud dahiline al?nabilecek Osmanl? Ermenileri’nin suret-i kabulleri hakk?nda talimatnamedir.
1.Onbe?inci Kolordu Kumandanl??? canib-i aliyesinden tevdi olunup bir sureti i?bu talimatnameye merbut tertipnamede beyan olunan hususta kemal-? ciddiyetle itina edilmekle beraber cihet-i mülkiyece de ber vech-i ati mevadd-? ahkam?n hüsn-i tatbikine ihtimam olunacakt?r.
2.Pasinler’in Gütek ve Karakilise ve Narman’?n Kalebo?az? ve Yeniköy kap?lar?ndan duhulune müsaade olunacak Ermeniler’in:
a.Gerek esas istilada ve gerek harp s?ralar?nda bir cürum i?lememi?
b.Emniyet ve asayi?-i memleketi ihlal itmeleri taht-? zan ve ?üphede
c.Pasaport Kanunu’nun üçüncü maddesi mucibince Memalik-i Osmaniye’ye duhulü memnu’ bulunanlar yani:
a.Selle ve serseri güruhundan bulunanlar
b.Memalik-i Osmaniye’den müddet-i gayr-? muayyene ile tard ve ihrac olunup müddet-i muayyeneyi ikmal etmeyenler.
c.?ltizam-? umumiye-i devleti ihlal maksad?yla vuku’ bulan tertibat ve tahrikata i?tiraklerine zan ve ?üphe has?l olanlar
e.Usul-? mer’iyye ve mukarrerat-? müttehizeye tevfiken hükümet-i seniyyeden müsaade-yi resmiyye istihsal etmeksizin gelen muhacirler.
h.Tabiiyyet-i Osmaniyesi’nin tebdil veya ?skat?ndan dolay? Memalik-i Osmaniye’ye duhulleri memnu olanlardan maadas? hakk-? duhule maliktirler.
3.Binaenaleyh tebaa-? Osmaniye’den olmayan ve Memalik-i Osmaniye ahali-i kadimesinden bulunmayan Ermeniler’in duhulune kat’iyyen müsaade olunmayacakt?r.
4.??bu Ermenilerin kabulü için her kap?da bir jandarma zabiti,miktar-? kafi jandarma,bir komiser ve iki polis bulundurulup cihet-i askeriyeden me’mur heyetle te?rik-i mesai edilecek,gerek cihet-i askeriye ve gerek cihet-i mülkiye taraf?ndan emr olunan taharriyat,tetkikat bihakk?n icra olunmay?nca hiçbir Ermeni’nin müruruna müsaade olunmayacakt?r.Polis komiseri bulunmayan kap?da polisler jandarma zabitine tabidirler.
5.Dahil-i vilayette malum olan buhran-? ia?e dolay?s?yla kap?lara gelen Ermenilerin vakt-? hasada kadar ia?elerini temin edecek zehaire malik bulunmayanlar?n kabulü vakt-? hasada tealik olunarak di?erleri hakk?nda her iki cihetçe laz?m gelen taharriyat,tahkikat ve tedkikat ba’de’l-ifa
a.Aile reislerinin ismi
b.Efrad-? ailesi isimleriyle sinnlerini
c.Vilayetin veyahud vilayet-i Osmaniye’nin hangi kaza,nahiye ve karyesi ahalisinden bulunduklar?n?
d.Nezdlerinde ne gibi ve ne kadar e?ya,hayvan,zahire,edevat ve alat-? ziraiyye bulundu?u
e.Esna-y? taharriyatta kimin üzerinde ne gibi silah ç?k?p müsadere olundu?unu mübeyyin bir cedvel tanzim ve ziri cihet-i askeriye ve mülkiyeden haz?r bulunacak memurlar taraf?ndan imza veya mühürlenmek suretiyle bir zab?t varakas?na rapt olunacakt?r.
6.??bu zab?t varakas?n?n bir sureti,kap?lardaki k?t’a ve jandarma zabitleri veya komiserler taraf?ndan h?fz olunup bir tezkereye leff olunacak,di?er bir suretiyle kabul edilen Ermeniler kafile halinde jandarma veyahut zabitan? kumandas?nda bir müfreze ile Pasinler veya Narman kaza merkezine getirilecek ve bi’l-taadat kaza kaymakam?na teslim olunacakt?r.Kafilenin vürudunda kaza kaymakam? taraf?ndan günü gününe merkez vilayete malumat verilecektir.
7.Esna-y? rahda i?bu Ermeniler hakk?nda vuku bulacak en ufak bir tecavüzden bütün kaza-y? heyet-i mülkiye ve zab?tas? mesul bulunduklar?ndan ona göre tertibat ahz? iktiza eder.
8.??bu Ermeniler merkez kazaya geldiklerinde hangi karye ahalisinden iseler 27.1.35 tarih ve 3612-72 numaral? tezkere ile gönderilen talimatname mucibince karyelerinde veya di?er kabil-i sekanehaneleri bulunan karyelerde emru iskanlar? temin edilecektir.
9.Civar kazalar ahalisinden bulunanlar varsa bunlar da kafile halinde veya ayn? tarzda muhafaza alt?nda bir kazadan di?er kaza merkezine gönderilmek ve teslim ve tesellüm ilmuhaberlerinin ahz?na fevkalade itina edilmek hususuna suret-i kat’iyyede dikkat olunacakt?r.
10.Sevkiyat?n nihayetinde(5).inci maddedeki malumat? havi bir defter tanzim ve meclis-i idarece tasdik ettirilerek merkez vilayete gönderilecektir.
11.??bu talimatname ve tertibname ahkam?na mugayr harekette bulunanlar ?iddetle tecziye edileceklerdir.[12]
Yukar?daki talimatname ile ilgili olarak Miralay Rü?dü imzas?yla 2. ve 12.F?rkalar ile Avc? Alay? Kumandanl???’na gönderilen emirname de ?öyledir.
1.Teb’a-? Osmaniye’den olup da hudud haricinde bulunan Ermeniler’in tekrar Memalik-i Osmaniye’ye gelmek üzere hududa tekarrub etmekte olduklar? istihbar k?l?nm??t?r.Bunlar da umum için kap? mahalli tayin edilen Kalebo?az?,Yeniköy,Gütek,Karakilise kap? karakollar?ndan geçeceklerdir.
2.??bu kap? karakollar?nda müracaatlar?nda ber vech-i ati muamele tatbik olunacakt?r.
a.Geçecek Ermeniler’in üzerinde silah,cephane ve alet-i ceriha bulunmayacakt?r.Bunun için zab?ta nezaretinde muayene edilecek ve muayene esnas?nda hiçbir vechile mugayir usul-? hareket edilmeyecektir.
b.Geçeceklerin ayr?ca bir defteri tutulacak ve bu deftere erkek ve kad?nlar?n isim ve hüviyetleri,nereden geldikleri,nereye gidecekleri,çocuklar?n isim,cins ve sinnleri ve e?ya ve hayvanat cins ve miktar? yaz?lacak ve bu kuyudat?n bir sureti her gün kolorduya bildirilecektir.
c.Bunlar mümkün oldu?u kadar müctemian ve mevcutlar?na göre zab?ta veya göçün kumandas?nda birkaç nefer muhaf?zla en yak?n hükümet-i mahalliyeye veya hükümet-i mahalliyece tayin olunacak mahalle sevk ve oradaki mülkiye memuruna ilmuhaber mukabilinde teslim edileceklerdir.Bu teslim ilmuhaberleri defterin,kafilenin isimleri,mukayyed olan sahifesine rabt ve h?fz edilecektir.Hükümet-i mülkiyenin bu hususta ittihaz edece?i tertibat ayr?ca bildirilecektir.
d.??bu muhacir gayr-i müslimlerin suret-i kabulleri hakk?nda Harbiye Nezareti’nin emirleri aynen ?ifre ve tahriratla bildirilecektir.
3.Bu emir f?rka 3 ve f?rka 12 ve Avc? Alay? kumandanlar?na verilmi?tir.[13]
Yukar?daki kararname,talimatname ve uygulamalar elbette sadece Erzurum veya Do?u Anadolu bölgesiyle s?n?rl? de?ildir.Bu uygulamalar Dahiliye Nezareti A?air ve Muhacirin Umum Müdiriyet’ine ba?l? olarak Anadolu’nun her taraf?nda hassasiyetle yürütülmü? ve masraflar? söz konusu müdürlük taraf?ndan kar??lanm??t?r.Sevk esnas?ndaki konaklamalar için belli merkezlerde misafirhaneler,konaklama istasyonlar? olu?turulmu?tur.?a?e,giyim ve sa?l?k sorunlar?yla da yak?ndan ilgilenilmi?tir.Bununla da kal?nmay?p yerlerine ula?t?r?lan Ermeniler’in mallar? iade edilerek sava? s?ras?nda evleri tahrip olunmu?sa evleri de onar?lm??t?r.Bunlarla birlikte iskan edilen Ermeniler’e ia?e yard?m? devam ettikten ba?ka tohumluk ve zirai aletler de verilmi?tir.[14]Daha da ötesi sava? s?ras?nda zarar gören Ermeni kilise ve okullar? da devlet taraf?ndan onar?lm??t?r.[15] Hatta Ermeniler’in Tehcir s?ras?nda satt?klar? mallar? bile devlet taraf?ndan Müslümanlar?n ellerinden al?narak kendilerine teslim edilmi?tir.[16]Baz? kadir?inas Ermeniler bütün olanlara kar??l?k hükümetin bu uygulamalar?na telgraflar çekerek te?ekkürlerini bildirmi?lerdir.[17]
Tehcir sonras? geri dönen ve iskan edilen Ermeniler’in say?s?n?n ne kadar oldu?unu tesbit etmek bir hayli zordur.Bir ?ngiliz gazetesinin haberine göre Anadolu’nun do?u bölgelerine geri dönen Ermeniler’in 250.000-300.000[18]civar?nda oldu?u,Türk gazetelerinin verdi?i rakamlarla da devlet eliyle iskan edilen Ermeni ve Rumlar’?n 335.883[19]oldu?u ?eklindedir.
Bütün tarihi belge ve bilgiler Türkler’in ne Tehcir ne de ba?ka bir sebeple ne Ermeni ne de ba?ka bir milletin katliam?na sebep olmad???n? aç?kça göstermektedir.Ancak milletler aras? platformlarda Ermenilik meselesinin sürekli bir soyk?r?m iddias?yla gündeme getirilmesinin Ermeniler’in hala bir politika malzemesi olarak kullan?lmalar?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir. ?syana ve sava? s?ras?nda sivil savunmas?z Türkler’in katliamlar?na kar??l?k Osmanl? Devleti’nin Ermeniler’e kar?? gösterdi?i insani tavra ra?men soyk?r?m iddialar? her vicdan? incitebilecek boyutlardad?r ve sahtedir.
*F?rat Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Elaz??
[1]Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,(Belge Yay?nlar?,?stanbul,1987),s.591.
[2]Mehmet Çevik,Milli Mücadelede Van ve Civar?,(Samsun:Bas?lmam?? Doktora Tezi,1995),s.135.
[3]Mehmet Çevik,“1918’den sonra Van’da Ermenilik Faaliyetleri”,Yak?n Tarihimizde Van Uluslararas? Sempozyumu,(2-5 Nisan 1990),Bildiriler(Ankara:1990),s.52.
[4]Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,(Ankara:Yüzüncü Y?l Üniversitesi Yay?n?,1990),s.110-124.
[5]Yusuf Halaço?lu,Ermeni Tehciri ve Gerçekler(1914-1918),(Ankara:Türk Tarih Kurumu Yay?n?,2001),s.55-56.
[6]Azmi Süslü,a.g.e.,s.124.
[7]Yusuf Halaço?lu,a.g.e.,s.77.
[8]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi Ermeni Belgeleri Özel Say?s?:3,(Ankara:1985),Belge No:2036,s.198-199.
[9]Yusuf Halaço?lu,a.g.e.,s.82-84.
[10]Ba?bakanl?k Osmanl? Devlet Ar?ivi,Hariciye Siyasi K?s?m,272.11.,13,47,12.
[11]BODA,HR.SYS.,ayn? yer.
[12]BODA.,HR.SYS.,ayn? yer.
[13]ODA.,HR.SYS.,ayn? yer.
[14]?brahim Ethem Atnur,“Osmanl? Hükümetleri ve Tehcir Edilen Rum ve Ermenilerin Yeniden ?skan? Meselesi”,Ankara Üniversitesi Türk ?nk?lap Enstitüsü Dergisi,s.14,(Ankara:1994),s.132-133.
[15]BODA.,HR.SYS.,272-11.,13.48.9.
[16]BODA.,HR.SYS.,272-11.,14.51.2.
[17]BODA.,HR.SYS.,272-11.13.46.4.
[18]The Times,15 Temmuz 1919,Sal?.,s.11.
[19]?brahim Ethem Atnur,a.g.m.,s.131. | | | | ----------------------
* Fırat Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Elazığ -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
