Ermenistan'da 19 Þubat ve 5 Mart 2003'de Yapýlan Devlet Baþkanlýðý Seçimleri

Title: The Presidential Elections of February 19 and March 5 in Armenia.

Abstract: This paper deals with Armenian presidential elections in the context of political parties in Armenia and their election races.  During the elections and thereafter, the political developments and opposition parties’ assessments of the election result are scrutinized in this research.  The opposition announced that Kocharian won the elections, manipulating governmental power for his election campaign and using coercion to minimize the activities of the opposition.  This election was also studied accordance with Turkish-Armenian relations.

Keywords: Armenia, Presidential Elections, Kocharian, Democracy, Demirchian, Opposition in Armenia, Central Election Office, Artashes Gegamian, First Round, Second Round, Political Parties.

Anahtar kelimeler: Ermenistan, Devlet Baþkaný, Seçimler, Koçaryan, Demokrasi, Demirciyan, Merkez Seçim Kurulu, Ermenistan Muhalefeti, Artaþes Gegamyan, Birinci Tur, Ýkinci Tur, Siyasi Partiler.

Giriþ

19 Þubat 2003’de Ermenistan’da yapýlan devlet baþkanlýðý seçimlerinde hiçbir aday toplam geçerli oylarýn yarýdan fazlasýný almadýðý için Ermenistan Merkez Seçim Kurulu ikinci tur seçimlerin 5 Mart’ta yapýlmasýný kararlaþtýrmýþtýr. AGÝT, Avrupa Konseyi ve baþka uluslararasý örgütleri temsil eden gözlemciler birinci ve ikinci tur seçimlerden sonra yaptýklarý açýklamada seçimlerin antidemokratik bir ortamda yapýldýðýný ve ciddi usulsüzlüklerin olduðunu ifade etmiþtir. Ermenistan muhalefeti düzenlediði mitingde seçimleri Koçaryan ile ikinci tura katýlan Ermenistan Halk Partisi Baþkaný Stepan Demirciyan’ýn kazandýðýný iddia ederek Koçaryan’ýn istifasýný talep etmiþtir.

Ermenistan’da 2003 seçimleri de dahil olmakla bugüne kadar dört devlet baþkanlýðý seçimleri yapýlmýþtýr. Ancak hiçbir devlet baþkanlýðý seçimleri 2003 yýlýnda (19 Þubat 1. tur, 5 Mart 2. tur.) yapýlan seçimler kadar iktidar ve muhalefet arasýnda rekabete sahne olmamýþtýr. On iki yýldýr baðýmsýz olan Ermenistan hükümeti, demokrasinin saðlanmasýna, temel insan hak ve özgürlüklerinin ülkenin siyasi hayatýnda yerleþmesine çalýþsa da ciddi bir geliþme kaydedilmemiþtir. Özellikle devlet baþkanlýðý, parlamento ve yerel seçimlerde yapýlan usulsüzlükler, ülkenin imajýný kötü yönde etkilemiþtir.

Bu çalýþmada yukarýdaki ön bilgilere dayanarak 2003 devlet baþkanlýðý seçimleri öncesinde iktidar ve muhalefet arasýnda yaþanan sorunlar, seçim propagandasý ve seçim zamaný iktidarýn yaptýðý yolsuzluklar ele alýnmýþ ve seçim sonuçlarýnýn genel bir deðerlendirilmesi yapýlmýþtýr.

19 Þubat 2003 Devlet Baþkanlýðý Seçim Maratonunun Baþlamasý

26 Kasým 2002’de Ermenistan Bilimler Akademisi’nde yapýlan toplantýda Koçaryan’ýn 2003 devlet baþkanlýðý seçimlerine adaylýðý ileri sürülmüþtür. Koçaryan toplantýda yaptýðý konuþmada ikinci dönem devlet baþkanlýðý seçimlerini kazandýðý taktirde Ermenistan ekonomisinin kalkýnmasý için elinden gelen her þeyi yapacaðýný ifade ederek seçmenlerden destek istemiþtir.[1] Bu açýklamadan sonra Taþnaksutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu), Cumhuriyet, Orianç Yerkir (Kanunlar Ülkesi) ve Artsakh-Ermenistan[2] Parti liderleri 2003 devlet baþkanlýðý seçimlerinde Koçaryan’ý destekleyeceklerini ifade etmiþtir.

Ermenistan Savunma Bakaný Serj Sargsyan’ýn Aralýk ayý baþlarýnda Koçaryan’ýn seçim çalýþmalarý koordinatörlüðü görevini üslenmesinden sonra, bazý muhalif partiler buna itiraz ederek, ordunun seçimlere müdahale edeceðini ve ülkedeki demokrasiye zarar vereceðini ileri sürseler de baþka siyasi partiler bu konuyu fazla gündeme taþýmýþtýr.

Ermenistan Merkez Seçim Kurulu’nun devlet baþkanlýðý adaylarýnýn belirlenmesi için verdiði süre 6 Aralýk 2002’de sona ermiþtir. Merkez Seçim Kurulu’nun verdiði bilgiye göre 6 Aralýk 2002 tarihine kadar Stepan Demirciyan (Ermenistan Halk Partisi), Aram Karapetyan (baðýmsýz), Prayur Hayrikyan (Ulusun Kendi Kaderini Tayin Birliði), Artaþes Gegamyan  (Ulusal Birlik), Raffi Hovannisyan (baðýmsýz), Robert Koçaryan (baðýmsýz), Ruben Avagyan ( Birleþik Ermeniler), Aram Sargsyan (Ermenistan Demokrat Partisi), Garnik Margaryan (Vatan ve Onur), Aram Harutyunyan (Ulusal Antlaþma), Arþak Sadoyan (Ulusal Demokratlar Bloðu), Vazgen Manukyan (Ulusal Demokratlar Birliði), Vladimir Darbinyan (Ermenistan Komünist Partisi), Aram Sargsyan (Cumhuriyet Partisi) ve Petros Makeyan ( Demokratik Vatan) Merkez Seçim Kurulu’na müracaat ederek devlet baþkanlýðý seçimlerine adaylýðýný resmen bildirmiþtir.[3] Merkez Seçim Kurulu tarafýndan yapýlan inceleme sonucunda üç adayýn belgelerinde eksiklikler bulunduðu için talepleri geri çevrildi, üç kiþi ise seçimlere kýsa bir süre kala adaylýðýný geri çekti ve böylece devlet baþkanlýðý seçimlerine toplam dokuz aday katýlmýþtýr.

Ermenistan muhalefetinin ortak aday belirleyememesi, muhalefetin zayýf olduðunu ve muhalefet partileri arasýndaki iç sorunlarý aþacak kadar güçlü bir siyasi geleneðe sahip olmadýklarýný göstermektedir. Her ne kadar 16 muhalif siyasi parti 27 Aðustos 2002’de bir araya toplanarak seçim süresinde ortak eylem planý uygulamaya çalýþsa da, 16’lara üye olan Vazgen Manukyan yaptýðý bir açýklamada 16’larýn siyasi kurum olmaktan daha çok bir istiþare organý olduðunu ve muhalefetin ortak devlet baþkaný adayýný belirleyecek güce ve yapýya sahip olmadýðýný ifade etmiþtir.[4]

Devlet Baþkanlýðý Seçimlerinden Önce Koçaryan’ýn Yurt Dýþý Gezisi

Devlet baþkanlýðý seçimlerine bir ay kala Koçaryan 16 Aralýk 2003’te Rusya’ya resmi bir ziyarette bulunmuþtur. Koçaryan’nýn devlet baþkamý seçimlerinden önce Rusya’ya yaptýðý ziyaret Ermeni ve Rus basýnýnda, siyasi anlam taþýdýðý ve destek arayýþý olarak yorumlanmýþtýr. Ermenistan Rusya’ya olan 101 milyon borcuna karþýlýk beþ büyük sanayi merkezini Rusya’ya vermesine raðmen, anlaþma Duma’da onaylanmamýþ ve yapýlan inceleme sonucunda anlaþma metninde Rusya’nýn kontrolüne verilmiþ bu sanayi merkezlerinin demirbaþlarýnýn sayýnýn kesin olarak belirlenmediði anlaþýlmýþtýr.[5] Ziyaret öncesi Rusya Devlet Baþkaný Vladimir Putin anlaþmanýn hayata geçmesi sürecinden rahatsýz olduðunu ifade etmiþtir.

Rusya’nýn siyasi desteðini almadan seçimleri kazanmanýn çok zor olduðunu, kazansa bile beþ yýl iktidarda kalmanýn mümkün olmadýðýný anlayan Koçaryan, Rusya’nýn borca karþýlýk ileri sürdüðü ekonomik þartlarý kabul etmek zorunda kalmýþtýr.

Ziyaret öncesinde Ermenistan muhalefetinin 27 Ekim 1999 meclis baskýnýný, 27 Aralýk 2002’de Ermenistan Devlet Televizyon Komitesi Baþkaný Tigran Nagdalyan’ýn öldürülmesi ve El-Kaide terör örgütü militanlarýnýn Ermenistan pasaportu ile Amerika’ya giriþ yaptýðý konularýnýn[6] gündeme getirmeleri Koçaryan’ýn ziyaretine gölge düþürmüþtür.

Devlet Baþkanlýðý Seçimleri Öncesi Yapýlan Kamuoyu Araþtýrmalarý         

Ermenistan’da 19 Þubat 2003’te yapýlan devlet baþkanlýðý seçimleri öncesinde peþ peþe kamuoyu araþtýrmasý yapýlmýþ ve birbirinden farklý sonuçlar ortaya çýkmýþtýr. ‘Globe News Analitik Merkezi’nin 5–8 Þubat 2003 tarihleri arasýnda Ermenistan’ýn on eyaleti ve baþkent Erivan’da 3000 kiþinin katýlýmýyla gerçekleþtiði kamuoyu araþtýrmasý sonuçlarýna göre ‘Eðer seçimler 9 Þubatta yapýlsaydý kime oy verirdiniz?’ sorusunu cevaplayanlarýn % 55,6’si þimdiki Devlet Baþkaný Robert Koçaryan’a, % 18,7’si Stepan Demirciyan’a, % 16’si Artaþes Gegamyan’a, % 4,1’i Vazgen Manukyan’a, % 2,9’u Aram Karapetyan’a, % 2,7’si de diðer adaylara oy vereceklerini bildirmiþtir. Rusya’nýn ‘PR Research’ Araþtýrma Merkezi’nin yaptýðý kamuoyu araþtýrmasý sonuçlarý da ‘Globe News Analitik Merkezi’nin elde ettiði sonuçlara çok yakýn olmuþtur.[7]

Sosyoloji ve Psikoloji Araþtýrma Merkezi, Krýþa (Çatý) sivil toplum kuruluþu ile birlikte 10–17 Ocak ve 1–5 Þubat tarihleri arasýnda Erivan’da 600 kiþinin katýldýðý kamuoyu araþtýrmasý yapmýþtýr. Ocak ayýnda yapýlan kamuoyu araþtýrmalarý sonuçlarýna göre ‘Eðer devlet baþkanlýðý seçimleri bugün yapýlsaydý kime oy verirdiniz?’ sorusunu yanýtlayanlarýn % 29,4’ü Robert Koçaryan (Þubatta % 23,2), % 22,2’si Stepan Demirciyan (Þubatta % 15,1), %13,2’si Artaþes Gegamyan (Þubatta 11,6),  % 1’i Vazgen Manukyan (Þubatta % 2,4),  % 3,1’i Aram Karapetyan (Þubatta % 8,4) lehine oy kullanacaklarýný ifade etmiþtir. Araþtýrma sonuçlarý seçimlerin ikinci tura kalmasý durumunda Artaþes Gegamyan ve Stepan Demirciyan’ýn Koçaryan’dan daha fazla oy alacaklarýný ortaya çýkarmýþtýr. Buna göre, Artaþes Gegamyan Koçaryan ile ikinci tura kalýrsa % 40,6, (Koçaryan % 29), Demirciyan Koçaryan ile ikinci tura kalýrsa % 38,6 (Koçaryan % 35,42) oranýnda oy alarak devlet baþkaný seçilme þansýna sahip idi. Ýkinci tur seçimlere muhalefet adaylarýnýn katýlacaðý takdirde ise Demirciyan’ýn %36,6, Gegamyan’ýn ise %17,8 oranýnda oy alacaðý tahmin edilmekteydi.[8]

Seçim Öncesinde Koçayan’ýn Propaganda Araçlarý

2002 Aralýk ayý sonlarýndan itibaren devlet baþkaný adaylarý seçmenlerin desteðini almak için ciddi propaganda faaliyetlerinde baþlamýþtýr. Ancak muhalefet adaylarý kendi seçim programlarýnýn propagandasýný yapmaktan daha çok Koçaryan’ýn beþ yýllýk iktidarýný eleþtirmiþtir. Buna karþýlýk Koçaryan eyalet, þehir, kasaba ve hatta köylere kadar giderek  halkýn desteðini kazanmaya çalýþmýþtýr. Davidaþen, Gegarnuk ve Vardenis’i ziyaret eden Koçaryan, 1998 devlet baþkaný seçimlerinde olduðu gibi iþsizlik sorununu çözüme kavuþturmak için 40 bin kiþiyi istihdam edeceðini, ekonominin kalkýndýrýlmasý için yabancý sermayenin giriþine kolaylýk saðlayacaðýný, insanlarýn sosyal refah düzeyinin iyileþtirilmesi için yoðun çaba harcadýðýný ve harcayacaðýný, Daðlýk Karabað konusunda ise Karabað’ýn kabul etmediði hiçbir antlaþmayý imzalamayacaðýný ve dýþ politikada sözde soykýrým

Ermenistan’da bazý basýn organlarý Koçaryan’ýn ziyaret ettiði eyaletlerde Valilerin, Polislerin ve fabrika müdürlerinin insanlarý zorla mitinglere topladýklarý, pasaportlarýný aldýklarý ve Koçaryan’ýn lehine oy kullanmadýklarý takdirde kendilerinin iþten atýlacaklarý ile tehdit ettikleri konusunda haberler yayýmlanmýþtýr.[9]

19 Þubat 2003 Devlet Baþkanlýðý Seçim Sonuçlarý

19 Þubat 2003 seçimlerinde devlet baþkaný seçilemediði için, Ermenistan Merkez Seçim Kurulu ikinci tur seçimlerin 5 Mart 2003’te yapýlmasýný kararlaþtýrdý.[10] Merkez Seçim Kurulu’nun yaptýðý açýklamaya göre, 1. turda toplam 2.295.330 seçmenden 1.436.000 kiþi oy kullanmýþtýr. Seçim sonuçlarýna göre adaylardan Robert Koçaryan 707.155 (49,8 %),  Stepan Demirciyan 400.846 (% 28,3), Artaþes Gegamyan 247.360 (% 17,4), Aram Karapetyan % 2,92 oranýnda oy almýþtýr.

20 Þubat’ta Ermenistan Merkez Seçim Kurulu’ndan yapýlan bir açýklamada kesin olmayan verilere göre Koçaryan toplam oylarýn % 56,7’sini aldýðý bildirilmiþtir. Bu açýklamadan sonra muhalefetin ciddi baskýlarý ile karþý karþýya kalan Merkez Seçim Kurulu, muhalefetin seçim sonuçlarýný kabullenmeyeceðini anladý ve 21 Þubat’ta Koçaryan’nýn % 49,8 oranýnda oy aldýðýný açýkladý. Muhalefet ise resmi açýklamayý da kabullenmedi; seçim sonuçlarýna itiraz eden on binlerce kiþi 20 Þubat’ta Erivan’da miting yaparak seçimlerde Koçaryan lehine usulsüzlük yapýldýðýný ve Merkez Seçim Kurulu’ndan seçimleri Stepan Demirciyan’ýn kazandýðýný açýklamasý gerektiðini talep etmiþtir.[11] Bu durum karþýsýnda ve ayný zamanda Avrupa Konseyi’nden katýlan gözlemcilerin seçimlerde ciddi hatalar ve yanlýþlýklar olduðunu tespit etmeleri üzere Koçaryan’nýn riske gitmek istemediði iddia edilmiþtir.

Milletvekili Agasi Arþakyan konuyla ilgili yaptýðý açýklamada 1996’da namlularýn gölgesinde yapýlan devlet baþkanlýðý seçimlerinde bile bu kadar usulsüzlük yapýlmadýðýný ifade ederek, Merkez Seçim Kurulu’nun seçmenlerin toplam sayýsýnýn 2.295.330 kiþi olduðuna dikkat edilmesi gerektiðini vurgulamýþtýr. Arþakyan bu rakamýn oldukça abartýlý olduðunu, bugün tüm Ermenistan nüfusunun 2 milyon 600 binden fazla olmadýðýný ve buna göre de toplam seçmen sayýsýnýn 1 milyon 600 bin olmasý gerektiðini dile getirerek en az 320 bin oy pusulasýnýn Koçaryan’ýn lehine fazladan kullanýldýðýný kaydetmiþtir. Stepan Demirciyan’ýn seçim karargahý baþkaný olan Grigor Arutyunyan ise seçimlerden önce küçük çaplý bir nüfus sayýmý yaptýklarýný ve elde edilen sonuca göre seçmenlerin yaklaþýk % 30’unun Ermenistan dýþýnda olduðunu ve Merkez Seçim Kurulu’nun verdiði rakamlara dikkat edilirse 320 binin çok daha üzerinde sahte seçim pusulasýnýn kullanýldýðýný iddia etmiþtir.[12]

Birinci tur seçimlerinden hemen sonra Ermeni basýnýnda Koçaryan ve Demirciyan’ýn seçimlerde üçüncü en çok oy alan Artaþes Gegamyan ile iþbirliði konusu gündeme gelmiþtir. Yaklaþýk 300 bin seçmenin oyunu alan Gegamyan ile anlaþma saðlayan aday ikinci tur seçimlerinde daha çok þansa sahipti. Ancak 1. tur seçimlerinden yaklaþýk bir hafta sonra bir basýn toplantýsý düzenleyen Gegamyan 2. turda hiçbir adayý desteklemeyeceðini açýklamýþtýr.[13]

Seçim sonrasýnda Rusya Federasyonu Merkez Seçim Kurulu’ndan gözlemci olarak katýlan temsilciler AGÝT ve Avrupa Konseyi gözlemcilerinden farklý bir açýklamada bulunarak seçimlerin demokratik bir ortamda yapýldýðýný ifade etmiþtir.[14] Koçaryan iktidarýnýn devamýnýn Rusya’nýn bölgedeki ve özellikle Ermenistan üzerindeki çýkarlarý ile örtüþtüðünü göz önünde bulundurulursa Rusya gözlemcilerinin deðerlendirmelerini açýklamak mümkündür.  

Ýkinci Tur Seçimleri ve Koçaryan’ýn Zaferi    

Ýkinci tur seçimlerine hem Koçaryan hem de Demirciyan büyük heyecanla girdiler. Birinci tur seçimlerinden hemen sonra bir haftadan çok devam eden mitinglerde Demirciyan’ýn desteklenmesi Koçaryan’ý endiþelendiriyordu. En ciddi sorunlardan biri de AGÝT ve Avrupa Konseyi temsilcilerinin seçimlerde ciddi yolsuzluklarýn yapýldýðýný dile getirmeleriydi. Demirciyan da kendi seçmenlerine güveniyordu. Ancak 5 Martta yapýlan ikinci tur devlet baþkaný seçimlerinin Merkez Seçim Kurulu tarafýndan açýklanan sonuçlarýna göre Robert Koçaryan toplam geçerli oylarýn % 67,5’ini (1.045.801 kiþi) alarak ikinci defa devlet baþkaný seçildi. Stepan Demirciyan ise % 32,56 (503.136 kiþi) oranýnda oy aldý.[15]

Koçaryan’ýn zaferinin ilan edilmesinin hemen ardýndan Stepan Demirciyan 5 Mart’ta Ulusal Basýn Kulübü’nde gerçekleþtirdiði basýn toplantýsýnda ikinci tur seçimlerinde usulsüzlük yapýldýðýný ve halkýn iradesini yansýtmadýðýný, ‘Anayasa çerçevesinde adalet ve zafer için’ sonuna kadar mücadele edeceðini ifade ederek, seçim sonuçlarýnýn iptal edilmesi için Anayasa Mahkemesinde dava açtýðýný bildirmiþtir.[16]

Baþta Demirciyan olmakla diðer muhalefet partilerin mitingler düzenleyerek veya Anayasa Mahkemesi’nde dava açarak seçim sonuçlarýný iptal etmesi mümkün deðildir. Her þeyden önce Ermenistan’da demokrasi bu aðýrlýðý kaldýracak kadar geliþmemiþtir. Ýkinci önemli konu da Ermenistan halkýnýn büyük bir kýsmýnýn seçim sonuçlarýný kabullenmiþ gözükmesidir. Yapýlan kamuoyu araþtýrmalarý sonuçlarýna göre halk Koçaryan’ýn birinci beþ yýllýk iktidarýndan fazla memnun deðildi. Ekonomide ciddi bir kalkýnma kaydedilmemiþ, dýþarýya göçün karþýsý alýnmamýþ ve en nihayet Koçaryan’ý kahraman yapan Daðlýk Karabað konusunda hiçbir geliþme kaydedilmemiþtir. Ancak bütün bunlara raðmen Koçaryan’ýn devlet baþkaný seçilmesi Ermeni halkýnýn güvenini sarsmýþtýr.

Sonuç ve Seçimlerin Türkiye Açýsýndan Deðerlendirilmesi

1990’lý yýllarýn baþlarýndan itibaren demokratikleþmeyi hedefleyen Ermenistan bu süreci oldukça sancýlý yaþamaktadýr. Ýlk Devlet Baþkanlý Levon Ter-Petrosyan’ýn 1996 seçimleri öncesinde yapýlan mitinglerde halka karþý askeri güç kullanmasý, basýn yayýn organlarýna kýsýtlama getirmesi, Ekim 1999’da Parlamentoya yapýlan terör saldýrýsý, üst düzey devlet görevlilerinin ve siyasi liderlere karþý yapýlan terör eylemleri Ermenistan’ýn demokrasinin dikenli yollarýnýn baþlangýcýnda olduðunu göstermektedir.

2003 devlet baþkanlýðý seçimlerinde Koçaryan rejiminin yaptýðý usulsüzlükler, muhalefetin düzenlediði mitinglerin güç kullanarak bastýrýlmasý, yasadýþý tutuklamalar ve mahkeme kararý olmadan insanlarýn hapsedilmeleri ve bu gibi baþka sorunlar Ermenistan’da demokrasinin önünü týkayan önemli engellerdir. Seçim sürecinde yaþanan haksýzlýklar, adaylarýn haklarýnýn çiðnenmesi, ikinci tur seçimlerinde Erivan’a ordu sokulmasý, Ermenistan demokrasisi karþýsýnda ciddi engellerin olduðunu göstermektedir. Bundan sonra önemli konulardan biri de Koçaryan’ýn 2008 yýlýna kadar iktidarda kalýp kalmayacaðýdýr. Koçaryan’ýn selefi Levon Ter-Petrosyan’ýn iktidarý sýrasýndaki geliþmeler deðerlendirildiði zaman Koçaryan’dan daha çok siyasi aðýrlýðý olan Petrosyan’ýn ikinci dönemin baþýnda istifaya zorlandýðýný göz önünde bulunduracak olursak Koçaryan’ýn da ayný kaderi paylaþma ihtimalinin olduðunu söylemek mümkündür.      

Devlet baþkanlýðý seçim sonuçlarý Ermenistan ve Türkiye iliþkilerini de etkileyecektir. Ýkinci dönem devlet baþkaný seçilen Koçaryan’ýn izleyeceði Türkiye politikasýný þöyle açýklayabiliriz; Ermenistan sözde soykýrýmýn Avrupa ve Amerika’da tanýnmasý için propaganda faaliyetlerine devam edecek; Türkiye’nin toprak bütünlüðünü tanýmayacak ve sýnýr anlaþmasý imzalamayacak; Türkiye’den sözde soykýrýmý kabullenmesini talep edecek; (Mehmet Ali Birand’ýn Þubat 2001’de Robert Koçaryan’la yaptýðý söyleþi) bulduðu her fýrsatta toprak ve tazminat sorununu gündeme taþýyacak; Türkiye’nin Ermenistan’ý ekonomik ablukaya aldýðý gerekçesiyle sýnýr kapýlarýnýn açýlmasý için ABD Ermeni diasporasý aracýlýðý ile zaman zaman Türkiye üzerinde baský uygulayacak ve Türkiye-Avrupa Birliði iliþkilerinde sözde soykýrým konusunu koz olarak kullanacaktýr.

[1] Margarita Esayan, ‘Raboçie Mesta Nakanune Výborov: Davayte rabotat Vmeste. Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/January/22/st01.htmJanuary/24/st01.htm
[2]‘Artsakh-Ermenistan Partisi Robert Koçaryan’ýn Adaylýðýný Savunuyor’. Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20021203/2002120302.shtml
[3] ‘Devlet Baþkanlýðý Ýçin 15 Aday Önerildi’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20021207/2002120703.shtml
[4] http://www.aravot.am/2002/aravot_rus/November/30/st01.htm
[5] Marina Kojuþko, ‘Rossiyskiy Faktor Na Armyanskih Výborah’, Nezavisimaya Gazeta, 15 Ocak 2003.     
[6] Anna Ýsraelyan, ‘Afganskiye Terroristý Ýspolzovali Pasporta Respubliki Armeniya’, Daha geniþ bilgi için bkz:  http://www.aravot.am/2002/aravot_rus/December/25/st01.htm
[7] ‘Po Ýtogam Poslednego Soçoprosa Lideruet Deystvuyuþiy Prezident Armenii Robert Koçaryan’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.panarmenian.net/news/rus/headlines/?task=archive&day=10&month=02&year=2003&id=7328
[8]Anna Ýsraelyan, ‘U Koçaryana i Demirçiyana Pochti Odinakovýy Reyting’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/February/11/st01.htm
[9] Armine Udumyan, ‘Naruþeniya s Opredelennoy Çelyu’, Daha geniþ bilgi için bkz:   http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/January/25/st02.htm
[10] ‘5 Marta v Armenii Sostoitsa Vtoroy Tur Prezidentskih Výborov’, Daha geniþ bilgi için bkz. http://www.armenpress.am/rus/fr_rus.htm
[11] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.panarmenian.net/news/rus/headlines/?task=archive&day=21&month=02&year=2003&id=7449
[12] Anna Ýsraelyan, ‘Sfalsirovano ot 300 do 500 Týsyaç Byulleteney’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/February/21/st02.htm
[13] Agvani Arutyunyan, ‘Gegamyan voVtorom Ture ne podderjit Nikogo’, Daha geniþ bilgi için bkz:  http://www.azg.am/_RU/20030225/2003022504.shtml
[14] ‘Missiya Nablyudateley SNG Poka Udovletvorena Hodom Prezidentskih Výborov v Armenii’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.arminfo.am./news._ru.htm##23
[15] ‘Robert Koçaryan Ýzbran Prezidentom Armenii’, daha geniþ bilgi için bkz: http://www.armenpress.am/rus/fr_rus.htm   
[16] Karine Danielyan, ‘Stepan Demirciyan Anayasa Mahkemesine Baþvurdu’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20030308/2003030804.shtml