| | | | | | 1915 ERMEN? TEHC?R?'NE G?DEN YOLDA GÖZDEN KAÇAN ?K? NOKTAYrd.Doç. Dr. Ali KARACA*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .A~Ğ [Ple="text-align: justify;">1915 ERMEN? TEHC?R?’NE G?DEN YOLDA GÖZDEN KAÇAN ?K? NOKTA
Yrd.Doç.Dr.Ali KARACA*
Günümüzde Türk-Ermeni ?li?kileri söz konusu edildi?inde ortaya ç?kan genel yakla??m,1915 zorunlu iskan?n? sorgulamakt?r.Bu gün ileri sürülen tez ve antitezler bu tehcir esnas?nda ya?an?lanlara odaklanmaktad?r.Bu ise tehcirin arka plan?n?n gözden kaçmas?na,dolay?s?yla Ermeni-Türk ili?kilerinin tarihi süreçten kopuk olarak ele al?nmas?na yol açmaktad?r.Halbuki söz konusu ili?kiler için projektörleri tarihin daha derinliklerine yöneltmek konuya yakla??m aç?s?ndan oldukça önemlidir.
Osmanl? Devleti’nin,Ermeniler de dahil yönetimi alt?nda bulunan gayr-? müslimlerle olan ili?kilerinin hukuki zeminini Z?mmi statüsü olu?turmaktayd?.[1]1821 Mora Rum ?syan? devletin Ermeniler için olumlu yeni bir yakla??m?na zemin haz?rlarken,1828 Osmanl?-Rus Sava?? sonras? yeni olu?umlar?n tohumu at?lm??t?.Esas?nda H?ristiyan unsurlar için idari-yap?sal temel düzenlemeler,Tanzimat (1839),[2]Islahat(1856)ve Kanun-? esasi(1876)dönemlerinde yap?larak,Ermeniler’i de kapsayan kanun ve tüzükler yürürlü?e sokulmu?tu.[3]Bu arada devlet,S?rbistan ve Cebeli Lübnan olaylar? sonras? yerel taleplere cevap olarak yapt??? yeni bir düzenlemeyle,yerel meclislerin olu?umuna izin vermesi yakla??m? çerçevesinde Millet-i Ermeniyan Nizamnamesi’ni de yürürlü?e koymu?tu.Daha sonra uygulama alan? bulmu? olan Anadolu Reform Program? da(1895)bu kabildendir.[4] Zira hükümetin ilgililere verdi?i direktiflerde,çal??malar esnas?nda Tanzimat,Islahat ve Kanun-i esasi hükümlerinin dikkate al?nmas?na özellikle vurgu yapmas?,bahsi geçen düzenlemelerin Ermeni unsurla ilgisini aç?kça göstermektedir.
1877-1878 Osmanl? Rus Sava?? sonras? geli?meler ve öne ç?kan iki ö?e:
Kaynaklara bak?ld???nda,1878 sonras? geli?en olaylar bütünü içerisinde Türk-Ermeni-Avrupal? devletler ili?kisinin farkl? ve yeni bir safhaya girdi?i görülmektedir.1915 zorunlu iskan?na kadar devam eden bu süreçte ortaya ç?kan baz? ö?eler tehcirin esas zeminini olu?turacakt?r.Do?u Sorunu’na Ermeni Meselesi rengini Veren 3 Mart 1878 Ayastefanos(Ye?ilköy)Antla?mas?(16. madde)ile bu sorunu uluslararas? arenaya ta??yan 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Antla?mas?(61.madde)problemin çözüm ?eklinde vazetmekteydi.[5]?lgili maddelerde:“Hükümet halk? Ermeni bulunan eyaletlerde yerel ihtiyaçlar?n gerektirdi?i reformu ertelemeksizin yapma ve Ermeniler’in Çerkez ve Kürtler’e kar?? huzur ve güvenli?ini sa?lamay? yükümlenir ve ara s?ra bu konuda dü?ünülen düzenlemeleri devletlere(?ngiltere,Fransa,Rusya,Almanya,Avusturya ve ?talya)bildirece?inden,ad? geçen devletler konu edilen düzenlemelerin yerine getirilmesini/yürütülmesini gözetleyeceklerdir."denilmekteydi.Söz konusu antla?malar sonras? süreçte ilgili maddelerden kaynaklanan iki ana ö?enin daima ön plana ç?kar?ld??? görülecektir.
Birinci ö?e reform programlar?:Islahat Ferman?'na esas olu?turan hususlar?n haz?rlanmas?nda Avrupal? devletlerin sergiledi?i metodik tav?r 1878 sonras? programlar? içinde geçerlili?ini koruyacakt?r.Buna göre reform programlar?,taraftar devletlerce haz?rlanmakta ancak uygulayacak olan devletin de onay? ve yönetim esaslar? göz önüne al?nd??? izlenimi verilmekteydi.
1878 sonras? projelerinin özelli?i,tarif edilmi? belli bölge(Vilayat-? Sitte)ve belli unsur(Ermeni)için programlanm?? olu?u, uygulama ?eklinin ise do?rudan veya dolayl? müdahale esaslar?na dayand?r?lmas?yd?:Mesela Salisbury'nin direktifleri do?rultusunda Layard’?n aç?klad??? reform program? ve üç maddelik nota(8 A?ustos 1878)[6]ile dokuz maddelik di?er bir projesi (24 Kas?m 1879/12 T.Sani 1295),[7]yine ?ngiltere,Fransa ve Rusya’n?n mü?terek haz?rlad?klar? k?rk maddelik reform program?[8] ve on dört maddelik muht?ra(11 May?s 1895),[9]ayr?ca 1909 tarihli yirmi dokuz maddelik reform projesi[10]ile 23 May?s 1914 tarihli yirmi üçmaddelik reform program?[11]bu çerçevede de?erlendirilebilir.
Avrupa kaynakl? bu reform projelerinin ana eksenini,uygulama safhas?nda Avrupal? uzmanlar?n istihdam?,denetlemenin ba??nda da yine bir Avrupal? Genel Müfetti?/Komiserin bulunmas? ?art? olu?turmaktayd?.Bilhassa 1895 tarihli projenin haz?rlan???, getirilen öneriler ve uygulama için yap?lan düzenleme;yine 1914 tarihli projenin haz?rlan???ndaki ön geli?meler do?rultusunda yönelinen hedef,uzmanlar ve müfetti? konusunun Avrupal? devletlerce ne kadar önemsendi?inin göstergesiydi.Çünkü bir iyile?tirmenin çok ötesine geçen amaçlar?n?n gerçekle?mesi buna ba?l? bulunmaktayd?.
Söz konusu projeler süreci incelendi?inde,reform konusunun Avrupal? devletlerin inisiyatifinde ve onlar?n ç?karlar?na göre ?ekillendirildi?i ve bu meyanda Ermeni Sorunu’na siyasi bir biçin verilirken de,zaman? gelip,?artlar olu?tu?unda s?n?rlar? çizilmi? bölgede güdümlerinde muhtar veya ba??ms?z bir olu?umun ?artlar?n?n haz?rland??? görülmektedir.
1912 y?l?na gelindi?inde ortaya ç?kan siyasi geli?meler,Rusya’n?n yine bu maksatla Do?u vilayetleri için yeni bir ?slahat program? iste?iyle harekete geçece?ini gösterdi?inden,?ttihat ve Terakki Hükümeti daha önce davran?p,bir reform projesi haz?rlay?p,bu i?i ?ngiltere’ye havale etmek üzere harekete geçti.[12]Fakat teklifi önce olumlu kar??layan ?ngiliz Hükümeti, daha sonra bu yakla??m?ndan cayd?ktan ba?ka,reform projesinin haz?rlanmas? i?ini de Rusya’ya b?rakt?(12 Kas?m 1912).[13]
Bu projede yine ön plana ç?kan bir di?er önemli unsur,reform müfetti?leri ve konumlar?d?r.
?kinci ö?e reform müfetti?leri:Müfetti?lik konusu irdelendi?inde Avrupal? devletlerin,Türk Devleti’nin inisiyatifini elinden alma ve reformlar?n kendi istekleri do?rultusunda yürütülmesi için,bu hususa büyük önem verdikleri görülür.Di?er taraftan kendi ç?karlar?n? korudu?unun ve reformu kontrol etti?inin esas göstergesi olaca??ndan söz konusu müfetti?lerin seçimi ve tayin ?ekilleri Osmanl? Devleti için de oldukça önemliydi.
Bu konuda Osmanl? Devleti’nin 1856 Paris Antla?mas?’ndan sonra aç?k hale geldi?i anla??lmaktad?r.Zira daha o tarihte Rusya, bu antla?ma ve ferman gere?i söz konusu olan reformun,yaln?z Türk Devleti’nin inisiyatifine b?rak?lamayaca?? itiraz?nda bulunmaktayd?.[14]Yine Rusya’n?n,antla?ma ve Islahat Ferman?'n?n H?ristiyan halklar? lehinde karara ba?lanan ?artlar?n?n, Osmanl? Devleti’nce uygulanmad??? yönündeki Avrupal? devletlere ?ikayeti üzerine,durumun kontrolü gündeme gelmi? ve bu husus incelemek için Veziriazam K?br?sl? Mehmet Pa?a görevlendirilmi?ti.Pa?a’n?n ?mparatorlu?un belli ba?l? vilayetlerindeki tefti?i üçay sürmü? ve raporlar haz?rlam??t?.[15]
10 May?s 1878 senesine gelindi?inde Erzurum,Van,Diyarbekir vilayetleriyle Mamüretülaziz mutasarr?fl???n?n tefti?i göreviyle ?ura-y? Devlet Üyesi Ali ?efik Bey’in atanmas? ise Ayastefanos Antla?mas?’n?n on alt?nc? maddesine ba?l? görünmektedir. Müfetti?’in ba?l?ca görevi,Ermeniler’e tecavüz ettikleri iddia olunan Kürtler’in varsa tespiti ve etkili bir biçimde cezaland?r?lmalar?na yöneliktir.[18]Berlin Antla?mas?’ndan sonra ise ?ngiltere Hükümetinin,Anadolu’da uygulanmas? maksad?yla haz?rlad??? dokuz maddelik reform projesini(24 Kas?m 1879)denetlemek için bir Avrupal? müfetti?in atanmas? talebi üzerine ?ngiliz uyruklu General Baker Pa?a bu göreve atanm??t?r(1880).[17]
1895’te ise bu defa ortak bir giri?imle ?ngiltere,Fransa ve Rusya’n?n,1878 antla?mas?n?n altm?? birinci maddesine atfen haz?rlad?klar? k?rk maddelik reform projesinin uygulanmas? için yine Avrupal? bir genel müfetti?in atanmas?n? ?iddetle istedikleri görülüyor.Fakat II.Abdulhamit’in diplomatik tavr? kar??s?nda,bilhassa ?srarc? olan ?ngiliz Hükümeti tutumunu de?i?tirerek Raif,Hasan Fehmi yada Ahmet Muhtar Pa?alardan birinin atanmas?na olumlu bakaca??n? bildirmekteydi.II.Abdulhamit ise bu teklifi dikkate almayarak Yaver-i Ekrem Mare?al Çapano?lu Ahmet ?akir Pa?a’y? bu göreve getirmi?tir(27 Haziran 1895).[18]Bu tayin önceleri özellikle ?ngiliz Hükümet Ba?kan? Salisbury'nin büyük tepkisine yol açarsa da sonradan durumu kabullenmek zorunda kal?r.Oldukça geni? yetkilerle donat?lm?? olan ?akir Pa?a ve ba?kanl???n? yapt??? heyet,reform program?n? yürütmede en uzun süre görev yapan müfetti?lik heyeti olacakt?r(24 A?ustos 1895-18 Nisan 1900).[19]
Bu tarihten sonra 1909 y?l?na kadar Avrupa kaynakl? bir reform ve ona uygun Avrupal? müfetti? atanmas? yönünde herhangi bir teklife ?imdilik rastlanamad?.Bununla birlikte Dahiliye Naz?r? Memduh Pa?a’n?n ba?kanl???n? yapt??? ve Anadolu Reformu esnas?nda ona ba?l? olarak ?stanbul’da görev yapan Tesrii Muamelat Komisyonu’nun 2 A?ustos 1900 tarihine gelindi?inde hala çal??malar?n? yürütüyor olmas?,genelle?tirilmi? reform program?yla ilgisi bulunmas?ndand?r(26 Ekim 1896-?).[20]
II.Abdulhamit’in idareden uzakla?t?r?lmas?ndan hemen sonra Avrupal? devletlerin Vilayat-? Sitte için yeni bir reformu gündeme getirdikleri anla??l?yor.Bu defa hükümet,Trabzon,Erzurum,Van,Sivas,Diyarbekir,Mamuratülaziz ve Bitlis vilayetlerine bir reform heyeti gönderdi.Bu Özel Reform Heyeti’ni(Heyet-i Mahsüs-? Islahiye)Galip,Mustafa Zihni Beylerle,Meclis-i Mebusan Üyesi Ermeni Babekyan Efendi ve Erkan-? harp Cemal ile Binba?? Zeki Beyler olu?turmaktaysa da hükümetçe,Avrupal? müfetti?lerin görevlendirilmesi fikrinin de benimsendi?i anla??l?yor.[21]
1912 y?l?na girilirken yukar?da da de?inildi?i üzere yönetimdeki ?ttihat ve Terakki Hükümeti,baz? geli?meler dolay?s?yla yeni bir reform projesi haz?rlama ve uygulama için de bir Avrupal? müfetti?in tayin olunabilece?i yönünde ?ngiliz Hükümeti’ne müracaat etmi?ti.Bu teklif üzerine ?ngiliz hükümeti müfetti?lik için Lord Milner’i seçmi?se de sonradan bu karar?ndan vazgeçmi?tir.[22]Zaten 1909 sonras?nda reform konusunun Avrupal? devletler,özelikle de ?ngiltere’nin inisiyatifine b?rak?lmas? e?iliminin a??rl?k kazand??? gözlenmekteydi.1913 y?l?na gelindi?inde bu çerçevede,reform genel müfetti?li?inden ba?ka,bir çok Avrupal? müfetti? önemli bürokratik görevlere atanm??t?.Bunlardan baz?lar?;Mülkiye Müfetti?i ?ngiliz Yüzba?? Davis,[23]Mülkiye Tefti? Müdürü Gravil,[24]Adliye Bakanl??? Tefti? Heyeti Ba?kan? ?ngiliz Hukukçu Clarc[25]ve Maliye Bakanl??? Genel Müdürü Henry beylerdi.
Reformun yeniden gündeme gelmesiyle hareketlenen Rusya,?ngiltere ve Fransa ile Almanya hükümetlerine ba?vurarak Vilayat-? Sitte’de Ermeniler için kararla?t?r?lan reform i?ine Avrupal? bir genel vali atanmas?n? teklif etti.Reform kararlar? ?ekillendi?inde ise tayinleri art?k zorunlu hale gelen iki Avrupal? Reform Genel Müfetti?i bu memuriyete getirildi(2 Temmuz
1914).[26]Bu müfetti?ler Norveçli Hoff ve Hollandal? Westenen’di.Ad? geçen iki müfetti? Osmanl? Hükümeti memuru gibi addedilse de gerçekte reform ve Ermeni Sorunu tamamen Avrupa’n?n kontrolüne girmi?ti.
??leyen bu süreç zarf?nda Türk ve Ermeniler’in tavr?na bak?ld???nda baz? de?i?imler göze çarpar.1829’den sonra bir k?r?lma noktas? olu?turan 1877-78 Osmanl?-Rus Sava??’na kadar,devletin,sonra Ermeniler’e yakla??m?,resmi belgelere de yans?d??? gibi “sad?k tebaa”anlay??? üzerine temellendiriliyordu.Bu yakla??m,ayn? zamanda devletin Ermeni politikas?n?n güven,takdir ve koruyup-kollama esas?na dayand???n?n bir ifadesiydi.Türk Devleti’nin as?rlarca süren politikalar?n?n bir sonucu olarak dini-?rki,sosyal ve kültürel kimliklerini ya?at?p geli?tirme imkan? bulan Ermeniler,devlet bürokrasisinde bakanl?k dahil[27] bir çok önemli memuriyetlerde bulunurken,[28]özellikle ticari hayat?n en aktif ve çok kazanan kesimi durumuna da yükseldiler.[29]
Türk Devleti’nin bu yakla??m? ve sahip olduklar? statüye ra?men 1870’li y?llardan itibaren,sad?k Ermeniler’i devlete kar?? k??k?rtan baz? Ermeni komite ve derneklerinin ortaya ç?kt??? gözlenmekteydi(?ttihat-? Halas Cemiyeti/Kurtulu? Dernekleri Birli?i gibi).[30]Farkl? isimler ta??yan bu güdümlü olu?umlar,1890’da kurulu?lar?n? tamamlam?? ve belirledikleri hedefe ula?mak için silahl? eylemler dahil harekete geçmi?lerdi.Amaçlar?;her imkan? de?erlendirerek s?n?rlar? tarif edilmi? bir bölgeyi birlikte ya?ad?klar? unsurlardan temizleyip,buray? devletten koparmakt?.Kulland?klar? metod ise ihtilalci silahl? terörizmdi[31](Kendilerine propogant ve terör ad? veren üyelere sahip,Marksist doktrini benimseyen Devrimci H?nçak Partisi ve Ermeni ?htilal Komiteleri Birli?i gibi).[32]
Bu terörist guruplar ve di?er Ermeni olu?umlar?n? yönlendirme ve destekleme i?ini ise ba?ta Rusya olmak üzere ?ngiltere, Fransa ve Yunanistan gibi Avrupal? devletler üslenmi?ti.Böylece Ermeniler,May?s 1915 tarihindeki zorunlu iskan uygulamas?na kadar 40 y?l sürecek olan planl?,bilinçli ve Türkler’e kar?? nefret duygular?n?n hakim oldu?u sürekli terörizmle siyasalla?ma yoluna girmi?lerdir.
Sonuç:
Bütün bu geli?melerden sonra Ermeni Sorunu ve ya?anan tarihi süreci,Dahiliye Naz?r? Talat Pa?a,Meclis-i Vükela’ya sundu?u arz tezkeresinde ?öyle tahlil ediyordu(30 May?s 1915):[33]
a-“Ermeniler,bölücü ve i?galci emeller ta??yan Avrupal? devletlerin etkisiyle de silahl? isyanla/terör bölücü davran??lar sergileyerek,devletin i?leyi?ini engellemi?lerdir.
b-Bu tav?rlar? ile di?er sad?k halk? varl???n? korumaya zorlamakta,böylece devletin arzu etmedi?i olaylara sebebiyet vermekteydiler.
c-Problemleri ortadan kald?rmak için devletin fedakaranece sürdürdü?ü uygulama ve reform çal??malar?n?n olumlu sonuçlar? görülmekteydi.Buna ra?men Ermeniler uzla?maz tav?rlar?n? devam ettirmekteydiler.
d-Bu tutumlar?,s?rf bir iç mesele olan bölgenin reformu i?inin,d?? bir mesele ?eklinde devletleraras? genel görü?meler alan?na çekilmesine yol açt?.
e-Bu yolla,Osmanl? ülkesinin bir k?sm?nda yabanc? devletlerin nüfuz ve kontrolleri alt?nda bir idari yap?lanma ayr?cal??? kazanmaya yöneldiler.
f-Türk Devleti’nin bütün bu yeni yap?land?rma ve reformlar?n?n,Avrupal? devletlerin etki ve bask?s?yla,Osmanl? ülkesini bölünme ve parçalanmaya do?ru çekti?i bir çok deneme ve üzücü geli?melerle ortaya ç?km??t?.
g-Devletin idari ba??ms?zl??? ve bütünlü?ü,Avrupal? devletlerin bask?s?yla yap?lacak benzeri reformlardan,devletin imkanlar?n?n elverdi?i ölçüde sak?nma ve korunmay? zorunlu k?lmaktad?r.
h-Osmanl? Devleti’nin hayati meseleleri aras?nda önemli bir yer i?gal eden bu ba? a?r?tan Ermeni probleminin,kesin bir biçimde ve tamam?yla çözüme kavu?turulmas? için,reform maksad?yla bir kere daha gerekli düzenlemeler planlanarak yürürlü?e konulmu?tur.
i-Bütün bunlara ra?men baz? Ermeniler,tehcirden hemen önce amaçlar? do?rultusunda,sava?a girmi? bulunan devletleri aleyhine dü?manlarla fikir ve i? birli?i yaparak,silahl? isyana kalkm??(19 Nisan 1915 Van ve Sivas isyanlar? gibi),askeri birliklerimize ve korumas?z halka silahla sald?rarak,?ehir ve kasabalarda katliam,h?rs?zl?k ve ya?malama suçunu i?lemi?lerdir.”
*Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,?stanbul
[1]Osmanl?larda gayr-? müslimlerin durumu ve z?mmilik statüsü için bk.Gülnihal Bozkurt,“?slam Hukukunda z?mmilerin Hukuki Statüleri”Kudret Aytere Arma?an,Dokuz Eylül Hukuk Fakültesi Dergisi,(Ankara 1987,3/1-4),si 15-156;Alman-?ngiliz Belgelerinin ve Siyasi Geli?melerin I???? Alt?nda Gayr-? Müslim Osmanl? Vatanda?lar?n?n Hukuki Durumu 1830-1914,(Ankara 1989);Ercan Yavuz, Kudüs Ermeni Patrikhanesi,(Ankara 1987);“Türkiye’de XV-XVI.Yüzy?llarda Gayr-? Müslimlerin ?ctimai ve ?ktisadi Durumu”Belleten,(Ankara Türk Tarih Kurumu Bas?mevi 1983,XLVII),127.
[2]Halil ?nalc?k,“Tanzimat?n Uygulanmas? ve Sosyal Tepkiler”Belleten,(Ankara TTK Bas?mevi 1964,XXVII),s.623-690.
[3]Kemal Karpat,“Türkler(Osmanl?lar)”?slam Ansiklopedisi(?A),(?stanbul Milli E?itim Bakanl??? Bas?mevi 1979,12/II),s.342-381.
[4]Program?n uygulan??? için bk.Ali Karaca,Anadolu Islahat? ve Ahmet ?akir Pa?a(1838-1899),(?stanbul Eren Yay?nc?l?k 1983), s.79-206.
[5]16.61 maddeler için bk.Berlin Kongresi,(?stanbul Matbaa-y? Amire H.1298),s.282 ve 271.
[6]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi(BOA),Y?ld?z Esas Evrak(YEE),14/95/126/7 ve Dosya Usulü ?rade Tasnif(DU?T),74-2/2-3.
[7]BOA.,DUiT.,74-2/2-7 ve YEE.,31/17/46/95.
[8]BOA.,DU?T.,74-2/1-2 ve 1-6;YEE.,35/38/48/95,
[9]BOA.,DU?T.,74-2/3-1 veYEE.,31/115-2/115/84.
[10]BOA.,YEE.,13/112-35/112/6.
[11]BOA.,Dahiliye Kalemi Mahsus(DH.KMS),21-1/38 ve Sadaret Maruzat Evrak?(YA.Res),63/68.
[12]BOA.,Hariciye Siyasi Evrak(HR.SYS),2284/2 lef 39.
[13]Osmanl? Mebusan Meclisi Reisi Halil Mente?e”nin An?lar?,Hzr.?smail Arar,(?stanbul 1986),s.168-169.
[14]Bu konuda Avrupal? devletlerin bask? uygulamalar? yönünde Rusya’n?n iki teklifi için bk.Ali Re?ad,Asr-? Haz?ra Tarihi, (Dersaadet 1330),s.664-665.
[15]Eugene Morel,Türkiye ve Reformlar?:La Turquie et Ses Reformes(Paris 1866),Çvr.s.Belli(?stanbul Süreç Yay?nc?l?k 1984),s. 93.
[16]BOA.,DU?T.,74-2/21(8 CA 1295).
[17]BOA.,YA.Res.,334/54;Said Pa?a,Hat?rat,I.(Dersaadet 1328),s.36.
[18]BOA.,DU?T.,74-2/1-11;Devlet Salnamesi 1313,(Dersaadet),s.1035;Tercüman-? Hakikat,nr.5102(5 M.);Sabah,nr.2117(M.);?kdam, nr.5(5M.).
[19]Ali Karaca,“Türkiye’de Ermeniler ?çin Yap?lan Reformlar(Örtülü Bir ??gale Do?ru)Ve Tehcir Gerçe?i(1878-1915)“
Uluslararas? Türk-Ermeni ?li?kileri Sempozyumu Bildirileri,?.U.Rektörlü?ü(?stanbul LU.Bas?mevi 2001)s.150.20 BOA.,BEO.,936/2 ve YA.Res.,82/36.
[21]BOA.,YEE.,13/112-35//i 12/6;Serbesti,nr.173(2 A?ustos 1328);Yeni Gazete,nr.14.
[22]Halil Mente?e,Osmanl? Mebusan,s.169.
[23]BOA.,DH.KMS.,5-28/let 4.
[24]BOA.,Du?T.,74-2/2-56(Maliye Komisyonu üyeli?i ise irade,28 L 1332/19 Eylül 1914)
[25]BOA.,DU?T.,ayn? yer(?radesi 15 C 1332/11 Nisan 1914)
[26]BOA.,DU?T.,74-2/2-55 ve Meclisi Vükela Mazbatas?(MV),195/144;DH.KMS.,2-2/5 lef 20;reform programlar? ve genel müfetti?lik i?inin bir örtülü i?gal program?na dönü?mesinin seyri için bk.Ali Karaca,“‘Türkiye’de Ermeniler...s.107-170.
[27]Arzu Tozduman Terzi,“Osmanl? Maliyesinde Söz Sahibi Üç Ermeni Naz?r:Agop,Mikail ve Ohannes Pa?alar“Uluslararas? Ermeni Sempozyumu Bildirileri,(?stanbul ?.Ü. Bas?mevi 2001),s.21-24.
[28]BOA.,YA.Res.,82/26;Tar?k Zafer Tunaya,Siyasi Partiler ?kinci Me?rutiyet Dönemi 1980-1918,(?stanbul 1984,I.),s.589-590.
[29]Bk.Dr.Harbord’un raporlar?,Tercüman-? Hakikat,nr.6021(21 K.Sani 1898)ve ?kdam,nr.1237(30 B 1315)
[30]BOA.,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler(OBE),(?stanbul 1987,V),XXXIX.
[31]Christopher J.Walker,Armenia The Survival of a Nation,(London 1980),s.130.
[32]BOA.,YEE.,36/131/152t<$ Tarik,nr.1867(15 B 1313);Christopher j.Walker,Armenia...,s.130;Ermeni terörü için bk.Ali Karaca, Anadolu...,(?stanbul Eren Yay?nc?l?k 1983)ve Ali Karaca,“Türkiye’de Ermeniler,114,128-134.
[33]BOA.,Bab?ali Evrak Odas?(BEO),326758. | | | | ----------------------
* Mamara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,İstanbul -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
