| | | | | | 1915 VAN ?SYANI TEHC?R KARARININ NEDEN? M? SONUCU MU?Yrd.Doç. Dr. Tuncay ÖĞÜN*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .iq0
Àle="text-align: juğÿL 5 1915 VAN ?SYANI TEHC?R KARARININ NEDEN? M? SONUCU MU?257Å -family: Verdana;">1915 VAN ?SYANI TEHC?R KARARININ NEDEN? M? SONUCU MU?
Yrd.Doç.Dr.Tuncay Ö?ÜN*
1915 y?l? bahar aylar?nda,Van ve civar?nda,Ermeni çeteleriyle Osmanl? kuvvetleri aras?nda vuku bulan ve Van’?n Rus hakimiyetine geçmesiyle sonuçlanan olaylar?n,Tehcir karar?n?n al?nmas?yla do?rudan ili?kili oldu?u,konu üzerinde çal??an bütün ara?t?rmac?lar taraf?ndan kabul edilmektedir.Ancak baz? çevrelerce,Tehcir karar?yla Van olaylar? aras?ndaki ili?kinin boyutlar? hakk?nda kanaatimizce tarihi gerçeklere uymayan bir tak?m siyasal amaçl? iddialar öne sürülmektedir.Y?llardan beri tekrarlanmakta olan bu iddialar? ?u ?ekilde s?ralamak mümkündür:[1]
1.II.Abdülhamit(1876-1908)döneminde bask? alt?nda tutulan Osmanl? Ermenileri’nin silah ta??malar? yasaklanm?? ve böylece vergi memurlar?,Kürt ya?mac?lar? ve benzeri insanlar?n av? durumuna getirilmi?lerdir.Bu dönemde Ermeniler,Van vilayeti de dahil olmak üzere pek çok yerde katliama u?ram??lard?r.
2.1908’de yönetimi ele geçiren ?ttihat ve Terakki F?rkas? da Sultan Abdülhamit’in bask?c? politikalar?n? benimsemi?tir. Türkistan’? ele geçirerek büyük bir Turan imparatorlu?u kurmak isteyen ?ttihatç?lar,Anadolu ile Hazar denizi aras?nda ya?ayan Ermeni toplumunu bu amaçlar? önünde büyük bir etnik engel olarak görüyorlard?.Bu nedenle 1.Dünya Sava??’n? Ermeniler’i yok etmek için uygun bir f?rsat olarak de?erlendiren ?ttihat ve Terakki F?rkas? Merkez-i Umumisi,1915 y?l? Mart ay? sonlar?nda Ermeniler’in Tehcir görünümü alt?nda topluca yok edilmesini kararla?t?rd?.[2]
3.Ermeniler’i yok etme karar?,1915 Nisan?nda ba?layan Van olaylar?ndan yakla??k bir ay önce al?nd???ndan bu olaylar?n Tehcir karar?n?n al?nmas?nda herhangi bir etkisi olmam??t?r.Van’da meydana gelen hadiseler Tehcir’in gerekçesi olmaktan öte bu imha ve sürgün karar?na kar?? direnmeye çal??an bir toplumun nefs-i müdafaa hareketidir.Buna ra?men Van olaylar?,Osmanl? ve Türkiye Cumhuriyeti makamlar?nca Ermeni Tehciri’nin en önemli gerekçelerinden biri olarak sunulmaktad?r.[3]
Görüldü?ü gibi farkl? boyutlar? olmakla birlikte bu iddialar,Van olaylar?n?n Tehcir uygulamas?na kar?? bir tepki olarak ba?lad??? noktas?nda odaklanmaktad?r.Bu tebli?in amac? bu tür iddialara bir cevap olmak üzere 1915 Van olaylar?n? tarihi süreç içerisinde inceleyerek söz konusu olaylarla Tehcir karar? aras?ndaki ili?kinin boyutlar? hakk?nda objektif bir sonuca ula?makt?r.
1915 Van olaylar? hakk?nda do?ru bir kan?ya varabilmek için öncelikle bu olaylar?n tarihi arka plan?n? ortaya koymak gerekmektedir.Zira demografik ve co?rafi özellikleri nedeniyle 1915 y?l?na gelinceye kadar Van vilayeti,50 y?l? a?k?n bir süre,Anadolu’daki Ermeni komitelerinin isyan ve ihtilal faaliyetlerinin daima en önemli merkezlerinden biri olmu?tur.
Osmanl? Ermenileri’nin Bitlis’ten sonra en fazla nüfus yo?unlu?unu sahip olduklar? bu vilayet,[4]o tarihlerde Rus nüfuzu alt?nda bulunan ?ran ile kom?u olmas? nedeniyle Anadolu Ermenileri’yle Kafkasya Ermenileri aras?nda bir köprü konumunda bulunuyordu.Van vilayeti bu konumu nedeniyle 19.yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren,Osmanl? Ermenileri’ni kendi vatanda?lar? olan Kafkasya Ermenileri’nin liderli?i alt?nda isyan ettirerek Do?u Anadolu’yu denetimi alt?na almak isteyen Çarl?k Rusyas?’n?n emperyalist emellerine hedef olmu?tur.[5]Ruslar,bu amaçlar?na ula?abilmek için bir taraftan Ermeniler’i ayaklanmaya k??k?rtmak ve gerekti?inde bu ayaklanmay? yönetmek için bölgeye Rus subaylar? gönderirken,[6]di?er taraftan Osmanl? Ermenileri’ni bir ihtilal merkezi haline getirdikleri Tiflis’e davet ederek e?itiyorlard?.[7]Bu ?ekilde kazand?klar? taraftarlar?na Kafkasya ve ?ran üzerinden ba?ta silah ve cephane olmak üzere her türlü yard?mda bulunuyorlard?.[8]Böylece Anadolu’daki ihtilalci Ermeniler,ilk önce Van vilayetinde örgütlenmeye ba?lad?lar.
Van’da te?kilatlanan ilk Ermeni ihtilal örgütü 1872 tarihinde kurulan Birlik ve Kurtulu? Cemiyeti’dir.Bunu 1878’de Karahaç Te?kilat?’n?n kurulu?u takip etti.Ayn? y?llarda merkezi Rusya’da bulunan Ermeni Vatanseverler ?ttihad? Te?kilat?’n?n da Van’daki Ermeni ve Nasturileri tahrik ederek yörede Rus etkinli?ini art?rmaya çal??t??? anla??lmaktad?r.Bu cemiyetlerin yan?nda hay?r kurumu görüntüsü alt?nda ihtilal fikirleri yayan Araratl? Cemiyeti gibi kurulu?lar da vard?.[9]Söz konusu örgütlerin dikkat çeken en önemli özelli?i,bu örgütleri kuran ve yöneten kimselerin Rus vatanda?? Kafkasya Ermenileri olmas?d?r.
Bu örgütlerin te?vik ve tahrikleri sonucu ihtilal komitelerinin bölgedeki etkinli?i h?zla artt?.Baz? ara?t?rmac?lar taraf?ndan ilk gerçek ihtilal örgütü olarak tan?mlanan Armenakan Partisi’nin 1885’te kurulmas?n?n ard?ndan[10]Van ve civar?nda kanl? eylemler dönemi ba?lad?.Bu partinin mensuplar?,Van-Ba?kale yolunda bir jandarma birli?iyle çat??maya girerek ilk silahl? eylemi gerçekle?tirdiler.[11]1895’te Armenakanlar?n Ta?naksutyun’a kat?lmas?n?n ard?ndan Van’daki ihtilal hareketi büyük ölçüde bu komitenin kontrolüne geçti.[12]Ta?naksutyun komitesi,tedhi? ve isyan hareketlerine giri?erek Bat?l? devletlerin dikkatini Ermeni sorununa çekmek Ve böylece onlar?n deste?iyle ba??ms?z bir Ermenistan kurmak niyetindeydi.[13]
Ta?naksutyun komitenin bütün çabalar?na ra?men Ermeniler aras?nda bekledi?i deste?i bulamad??? anla??l?yor.Zira 1895’te isyan haz?rl?klar?na giri?en komite,silah ve cephane temini için gerekli olan paray? toplayabilmek için zor kullanmak mecburiyetinde kald?.Para vermek istemeyen bir tak?m zengin Ermeniler ac?mas?zca öldürüldü.?htilalciler’in ta?k?nl?klar?n? önlemeye çal??an Ermeni papaz? Bogas Efendi de komitenin emriyle öldürülenler aras?ndayd?.[14]
Yöre halk?n?n komitecilerin ayr?l?kç? faaliyetlerine destek vermek istemeyi?i,Ermeni toplumunun bir maceraya at?lmay? gereksiz bulacak derecede Osmanl? yönetiminden memnun oldu?unu göstermektedir.Nitekim 1890’l? y?llarda Van’da Rus ba?konsolosu olarak görev yapan General Mayewski,hükümetine sundu?u raporda bu kan?m?z? do?rulayacak ?u ifadelere yer vermi?tir:[15]
Do?u vilayetlerinde ya?ayan Ermeniler,eskiden beri ahalinin zengin tabakas?n? te?kil ederler.Bunlar her türlü sanayi ticaret ve çiftçilikle u?ra??rlar...Ermeniler’in Türkiye’deki s?k?nt?lar? son derece abart?l? ve uydurma hikayelerden ibarettir. Türkiye’deki Ermeniler,di?er yerlerdeki Ermeniler’den daha kötü bir durumda de?ildirler.Ermeni ihtilalcilerinin ya?ma ve katliam diye bahsettikleri olaylar Kafkasya’da fazlas?yla mevcuttur.Hayvan sürüp götürmek meselesi de Rusya’n?n bir tak?m yerlerindeki h?rs?zl?klardan ba?ka bir mahiyette de?ildir.Mal ve can emniyetine gelince,Türkiye’de hükümet gücünün etkin oldu?u yerlerde Elizabetpol vilayetinden daha emindir.Türk vah?etine hiçbir yerde tesadüf edilemez.Türk vah?eti gerçek olmay?p bile bile uydurulmu? siyasi bir hikayedir.Objektif bir gözle bakarak gerçe?i oldu?u gibi söylemek gerekirse,Do?u’da vah?eti Müslümanlar?n de?il Do?u H?ristiyanlar?n?n yapt???n? itiraf etmek gerekir...
Yöre halk?n?n ihtilal hareketine gösterdikleri bu ilgisizli?e ra?men komiteciler,ba?ta Rusya ve ?ngiltere olmak üzere bölgede emperyalist emelleri bulunan birtak?m Bat?l? ülkeler ve hatta ?ran yönetiminin k??k?rtmalar?yla faaliyetlerini ?srarla sürdürdüler.[16]Bu çal??malar sonunda 3 Haziran 1896 günü Van ?ehir merkezinde kanl? bir isyan ba?lad?.4 bin kadar isyanc?, ancak kurmay subaylar?n yapabilece?i biçimde tahkim edilmi? olan Ermeni mahallelerinden,Rus yap?m? modern silahlarla güvenlik güçlerine ve ?ehrin Müslüman halk?na ate? açt?.Güvenlik güçleri büyük bir katliam? güçlükle engelleyebildi.Ancak aralar?nda Amerikan,Rus ve Bulgar vatanda?lar? da bulunan isyanc?lar?n ele geçirilmesi mümkün olmad?.Büyük ço?unlu?u ?ran topraklar?na kaçarken bir k?sm? da k?l?k de?i?tirerek Van’da kald?.Çarp??malar s?ras?nda Ermeniler’den ve Müslümanlardan yüzlerce ki?i hayat?n? kaybetti.[17]
II.Me?rutiyet’in ilan?ndan(1908)sonra daha serbest hareket etmek imkan?na kavu?an ihtilalciler,bütün mal varl???na el koyduklar? Akdamar Ruhban Okulu’nu Ta?naksutyun komitesinin merkezi haline getirdiler.Komite,örgütü köylere kadar yaymak ve bütün Ermeniler’i silahland?rmak arzusundayd?.Komitenin ba??nda bulunan Kafkasyal? ??han ve Karaba?l? Aram Manukyan(Aram Pa?a),adamlar?n?n bir bölümünü köylere ö?retmen ve ayn? zamanda komite mensubu olarak görevlendirdiler.Özellikle Kafkasya ve ?ran üzerinden yap?lmakta olan silah sevk?yat?n? art?rmak için büyük gayret gösterdiler.
Ermeniler üzerinde müthi? bir bask?s? kuruldu.Komiteye kat?lmamak,verilen emri yerine getirmemek affedilmesi mümkün olmayan a??r bir suç kabul ediliyordu.Her köye nüfus miktar?na ve servetine göre silah da??t?m? yap?l?yor,komiteye gelir sa?lamak amac?yla köylülerden vergi ad?yla para toplan?yor,silah almaktan ve vergi vermekten kaç?nanlar idam cezas? dahil olmak üzere çe?itli a??r cezalara çarpt?r?ld?.[18]
Komite mensuplar? aras?nda bu dönemde de çok say?da Kafkasyal? Ermeni vard?.?ran s?n?r?n? kolayca a?arak Ermeni köylerine s?zan bu komiteciler,köylü k?l???na girerek zahire götürüyormu? görüntüsü alt?nda ?ehir merkezine yerle?iyorlard?.[19]
Görüldü?ü gibi 1.Dünya Sava?? ba?lamak üzereyken binlerce Ermeni kendi iste?iyle veya komitecilerin bask?lar? sonucunda silahlanarak Ta?naksutyun komitesinin emrine girmi? bulunuyordu.Üstelik bu komite daha sava? ba?lamadan Ruslar?n yan?nda yer almaya karar Vermi?ti.Nitekim 1914 y?l? Haziran?nda ülke içinden ve d???ndan 30 kadar delegenin kat?l?m?yla Erzurum’da toplanan Ta?naksutyun komitesinin 8.Kongresi’nde ?u kararlar al?nm??t?:[20]
1.Sava? ilan?na kadar sükuneti muhafaza edip silahlan?lacak,
2.Sava? ilan? halinde Türk ordusundaki Ermeniler silahlar? ile birlikte Rus ordusuna firar edecek,
3.Türk ordusu ilerlerse sükunet muhafaza edilecek,geri çekilir veya ilerleyemeyecek bir hale gelirse ordu gerisindeki çeteler,ellerindeki program gere?i derhal faaliyete geçecek.
H?nçak komitesi de Ta?naksutyun gibi Ruslar’la birlikte Osmanl? Devleti’ne kar?? sava?maya karar vermi?ti.Hatta bu karar?n? Horizon gazetesinde yay?nlanmaktan da çekinmemi?ti.[21]
Rus-Ermeni ittifak?n?n ülkesine sa?layaca?? avantajlar? çok iyi bilen Rus Çar?,Ermeni komitelerince al?nm?? olan bu kararlar? memnuniyetle kabul etti.1914 A?ustosu’nda bütün Ermeniler’i Müslüman boyunduru?undan kurtularak Rus bayra?? alt?nda toplanmaya davet eden bir beyanname yay?nlad?.[22]
Osmanl? Devletinin 2 A?ustos 1914 tarihinde seferberlik ilan etmesinden sonra bölgede cereyan eden olaylar,komitecilerin bu al?nan kararlar do?rultusunda hareket ettiklerini göstermektedir.Nitekim seferberlik ilan?n?n ard?ndan Ermenileri’in büyük ço?unlu?u seferberlik ça?r?s?na uymak yerine,s?n?r? geçip,Rus ordusu bünyesinde olu?turulan Gönüllü Ermeni birliklerine kat?lmay? tercih ettiler.Hatta Vanl? Hamazasp bu birliklerden birine komutan olarak atand?.[23]Sava? ba?lad?ktan sonra Ruslar,Van vilayetinin s?n?r bölgelerinde ele geçirdikleri baz? yerlerdeki Müslüman ahalinin silahlar?n? toplayarak buralardaki Ermeniler’i de gönüllü birliklere dahil ettiler.[24]
Yurtiçinde kalan komiteciler ise Osmanl?-Rus Sava??’n?n alaca?? duruma göre harekete geçmek üzere isyan haz?rl?klar?n? sürdürdüler.Bu haz?rl?klar?n haber al?nmas? üzerine Van Valisi Cevdet Bey,1 Aral?k 1914’te Ermeniler’in ileri gelenlerini toplay?p ç?kacak olaylar?n devlete verece?i zararlardan bahsederek,çeteleri isyan fikrinden vazgeçirmeye çal??t?ysa da bir sonuç elde edemedi.[25]Çeteler,Sar?kam?? Harekat?’na kadar genel bir ayaklanma giri?iminde bulunmamakla birlikte,Mahmudi, Karç?kan ve Geva? kazalar?nda güvenlik güçlerine ve Müslüman ahaliye sald?rmaktan geri durmad?lar.[26]
Osmanl? ordusunun,1915 y?l? Ocak ay?nda Sar?kam??’ta büyük bir yenilgiye u?ramas?n?n ard?ndan bölgede yeni bir dönem ba?lad?.[27]Bu yenilgiyi takip eden aylarda Osmanl? ordusunun ma?lubiyetinden yararlanmak isteyen Ermeni çeteleri, Ta?naksutyun kongresinde al?n?n kararlar gere?ince Anadolu’nun pek çok yerinde oldu?u gibi Van vilayetinde de ayaklanarak Müslüman ahaliyi katletmeye ba?lad?lar.[28]
Van Valisi Cevdet Bey’in Mart ay? sonlar?nda ald??? istihbarat,Ruslar’?n Van’? i?gal etmek üzere yapacaklar? taarruzu kolayla?t?rmak amac?yla Ermeniler’in genel bir isyan haz?rl??? içinde olduklar?n? gösteriyordu.[29]
Çok geçmeden al?nan bilgilerin gerçek oldu?u anla??ld?.Van’?n Timar nahiyesi merkezinde koyun say?m? yapan hükümet memurlar?, Ermeniler’in silahl? sald?r?s?na u?rad?lar.Bu olay üzerine bin ki?iyi a?k?n silahl? isyanc? topland?.?syan,Nisan ay? ortalar?nda Geva? ve ?atak (Çatak) kazalar?na yay?ld?.Yollar ve telgraf hatlar? asiler taraf?ndan kesildi.Devlet memurlar? güvenlik güçleri,karakollar ve Müslümanlara ait evler sald?r?ya u?rad?.Bu sald?r?lar s?ras?nda pek çok insan hayat?n? kaybetti.Geva? kad?s? da öldürülenler aras?ndayd?.[30]
?syan çok geçmeden Van’a sirayet etti.?ehir,Ta?naksutyun komitesi ba?kan? Aram Manukyan’?n emrindeki isyanc?lar taraf?ndan ku?at?ld?.?ehir ate?e verildi.Müslümanlara ait evlere ve devlet dairelerine bombalar at?larak büyük bir tahribat yap?ld?. mavzer bomba ve el bombaralar?yla donat?lm?? isyanc?lar?n say?s? 20 Nisan’da 2.500 ki?iyi[31]a?m?? bulunuyordu.Van seyyar jandarma tümenin bir k?sm? ile bir tak?m a?iret kuvvetleri isyanc?lar? bir kale haline getirilmi? olan Ermeni mahallesinde ku?att?lar.Ancak bu kuvvetler isyan? bast?ramad?.Asiler yollar? kestikleri için Halil Bey komutas?nda sevk edilen yard?m kuvveti de Van’a ula?amad?.[32]
?syanc?lara kar?? ?ehri savunman?n imkans?z oldu?unu gören Cevdet Bey,24 Nisan günü Van Kalesi’ni tahliye etmeye ba?lad?. Öncelikle kaleye s???nm?? olan Müslüman ahalinin çetelerin sald?r?lar?ndan korunmas? için daha güvenli görülen iç bölgelere sevk edilmesine ba?land?.[33]Buna ra?men kaleden ayr?lan göç kafileleri isyanc?lar?n sald?r?lar?na u?rayarak büyük zayiat verdiler.[34]
Van ?syan?’n?n k?sa sürede geni?leyerek kontrolden ç?kmas?,Osmanl? ordusunu ve yöre halk?n? iki ate? aras?nda b?rakarak çok tehlikeli bir duruma soktu.Ba?lang?çta isyanlar? mahalli tedbirlerle bast?rmak isteyen Osmanl? hükümeti,[35]daha etkili önlemlere ba? vurarak Ermeniler’i bir daha isyan ç?karamayacak ?ekilde da??tmak zorunda kald?.[36]Bu konudaki ilk teklif Ba?komutan Vekili Enver Pa?a’dan geldi.Enver Pa?a,2 May?s 1915 tarihinde Dahiliye Naz?r? Talat Pa?a’ya ?u yaz?y? yollad?:[37]
Van Gölü çevresinde ve Van valili?ince özellikle bilinen belli yerlerdeki Ermeniler ayaklanma ve ihtilal için sürekli bir ocak durumundad?rlar.Bu halk?n oradan kald?r?larak isyan yuvas?n?n da??t?lmas? dü?üncesindeyim.
3.Ordunun verdi?i bilgiye göre Ruslar 20 Nisan’da s?n?rlar? içindeki Müslüman ahaliyi sefil ve peri?an bir halde s?n?rlar?m?z içerisine sürdüler.Hem buna bir kar??l?k olmak ve hem de yukar?da söyledi?im amac? elde etmek üzere:
Ya bu Ermeniler’i ve ailelerini Rus s?n?r? içerisine sürmek veya söz konusu Ermeniler’i ve ailelerini Anadolu içinde çe?itli yerlere da??tmak gereklidir.Bu iki ??ktan uygun olan?n seçilerek tatbik edilmesini rica ederim.Bir sak?nca yoksa asilerin ailelerini ve isyan merkezlerini s?n?r d???na sürmeyi ve onlar?n yerine s?n?r d???ndan gelen ?slam halk? yerle?tirmeyi tercih ederim.
Durumun nezaketi kar??s?nda zaman kaybetmek istemeyen Talat Pa?a,Meclis-i Vükela karar? olmadan bütün sorumlulu?u üzerine alarak Ermeni Tehciri’ni ba?latt?.9 May?s 1915 tarihinde Erzurum,Van ve Bitlis vilayetlerine birer ?ifre emir göndererek Ermeniler’in yo?un olarak ya?ad?klar? yerlerden ç?kar?larak güneye do?ru sevklerinin kararla?t?r?ld???n? bildirdi.Talat Pa?a çok faydal? sonuçlar verecek olan bu te?ebbüsün,Van vilayetiyle birlikte Erzurum’un güney kesimlerine ve Bitlis’in özellikle Mu?,Sasun ve Talori kazalar?na da te?milinin yararl? olaca??n? bildirerek bu karar?n derhal uygulanmas?n? istedi.[38]Böyle 10 May?s 1915 tarihinde Ermeniler’in tehcirine ba?lanm?? oldu.Uygulama devam ederken 27 May?s 1915 tarihinde kamuoyunda Tehcir Yasas? olarak bilinen geçici bir kanun ç?kart?larak uygulaman?n hukuki prosedürü de tamamlanm?? oldu.
Ancak bu emir verildi?inde Van ve civar? isyanc?lar?n elinde oldu?undan ayr?ca Van valisi de isyanc?lar taraf?ndan ku?at?lm?? oldu?undan bu yöredeki Ermeniler’in büyük ço?unlu?u tehcir edilmemi?tir.[39]Zaten sald?r?lar kar??s?nda çaresiz kalan kuvvetlerin çekilmesi üzerine Van Kalesi de 17 May?s günü isyanc?lar?n eline geçmi?tir.Kalenin dü?mesinin ard?ndan Gönüllü Ermeni birliklerinin öncülü?ündeki[41]Rus kuvvetleri bölgeyi i?gal ederek 20 May?s 1915 günü ?ehri teslim ald?lar.[42]18 May?s 1915 günü,Van halk?na fedakarl?klar? dolay?s?yla te?ekkür etti?ini bildiren bir tebli? yay?nlayan Rus Çar?,isyanc?lar?n lideri Anam Manukyan’? Van valili?ine atayarak ödüllendirdi.[43]
Van vilayetini ele geçiren Ermeniler,yörenin Müslüman halk?n? türlü hakaret ve i?kencelerle öldürmeye ba?lad?lar.Bu s?rada kad?n ve k?zlar?n ?rz?na tecavüz,ihtiyar ve çocuklar? evlere doldurarak yakma,zehirli yemek vererek ya da topluca nehirlere atarak imha etme,cami ve türbeleri harap edip tahkir etme,cesetleri parçalayarak ate?te pi?irip sa? kalanlar? yemeleri için zorlama,hamile kad?nlar?n kar?nlar?n? süngü ile yararak çocuklar?n? ç?karma,bütün varl?klar? talan etme gibi canice faaliyetler,s?radan olaylar haline geldi.[44]Baz? yerlerde binlerce insan kad?n,çocuk ve ya?l? ayr?m? yap?lmaks?z?n topluca katledildi.[45]Katliamlar kar??s?nda deh?ete dü?en binlerce insan yerini yurdunu terk ederek kom?u vilayetlere s???nmak zorunda kald?.[46]
Böyle 1915 y?l? Nisan ay? ortalar?nda ba?layarak yakla??k iki ay süren Van ?syan?,binlerce Müslüman?n katliama u?ramas? ve binlercesinin de yurdunu terk çevre bölgelere kaçmas?yla sonuçland?.Olaylar?n bu ?ekilde seyretmesi sözlerimin ba??nda ifade etti?im birtak?m iddialar?n aksine ?u sonuçlara varmam?z? mümkün k?lmaktad?r:
1.Ermeniler’in II.Abdülhamit döneminde silahs?zland?r?ld?klar? do?ru de?ildir.Tam tersine Van civar?ndaki Ermeniler, özellikle Ruslar’?n tahrik ve yard?mlar? sonucu 1870’li y?llar?n ba?lar?ndan itibaren bir tak?m ihtilal örgütleri kurarak en ücra köylere kadar silahland?rm??lard?r.Bu örgütler,Bat?l? devletlerin ilgisini Ermeni sorununa çekmek ve ba??ms?z bir Ermenistan kurmak amac?yla her f?rsatta güvenlik güçlerine ve yörenin Müslüman ahalisine sald?rarak bir çok kanl? eylem gerçekle?tirdiler.
2.?ttihatç?lar’?n Turan ?mparatorlu?u u?runa Ermeniler’i yok etmek gibi bir planlar? yoktur.1915 y?l? Mart ay? içerisinde veya herhangi bir ba?ka tarihte Ermeniler’in yok edilmesine dair bir karar da al?nmam??t?r.Zaten iddia sahipleri de bu görü?ü kan?tlayacak her hangi bir belge ortaya koyamam??lard?r.Güvenilir belgelerden yoksun olan bu iddian?n mant?kl? bir taraf? da yoktur.Zira ?ttihatç?lar,gerçekten Ermeniler’i yok etmek isteselerdi bunu Sar?kam?? harekat?ndan önce yaparlard?.Sar?kam?? bozgunundan sonra Ruslar kar??s?nda çok tehlikeli bir duruma dü?en Osmanl? kuvvetlerinin zorlay?c? hiç bir neden yokken Ermeniler’e sald?rd???n? öne sürmek sa?l?kl? bir dü?üncenin eseri olamaz.
3.1915 Van olaylar?n? tehcir ve imha karar?na kar?? koymaya çal??an masum Ermeni halk?n?n me?ru direni?i olarak de?erlendirmek mümkün de?ildir.Gerçekte bu olay Ruslar’la i?birli?i yapan Ermeni çetelerinin,Osmanl? ordusunu arkadan vurmak ve yörenin Müslüman ahalini yok etmek amac?yla ba?latt?klar? kanl? bir isyan hareketidir.?syanc?lar?n Van Kalesi gibi oldukça sarp ve metin bir kaleyi ele geçirmi? olmas? da bunlar?n iyi organize edilmi? silahl? bir güç olduklar?n? göstermektedir.Bu isyan?n Kafkas cephesindeki birliklerle yöre halk?n? iki ate? aras?nda b?rakmas?,ba?lang?çta olaylar? mahalli tedbirlerle bast?rmaya çal??an Osmanl? Hükümeti’ni nefs-i müdafaaya zorlad?.Böylece hükümet,isyan?n ba?lad??? tarihten yakla??k bir ay sonra tehcir yöntemine ba? vurarak Ermeniler’i bir daha isyan edemeyecek ?ekilde da??tmak zorunda kalm??t?r.Ancak tehcir karar? al?nd???nda Van yöresi isyanc?lar?n hakimiyetinde oldu?u için bu bölgedeki Ermeniler’in tehciri mümkün olmam??t?r.
*Yüzüncü Y?l Üniversitesi,Fen-Edebiyat Fakültesi,Tarih Bölümü Ö?retim Üyesi,Van
[1]Bu iddialar için bkz.David Marshall Lang,Armenia,Cradle of Civilization,London 1970,ss.286-289;Yves Temon,Ermeni Tabusu (çev.E.O?uz),?stanbul 1993,ss.121,141-142,251-259,267-270;Taner Akçam,?nsan Haklar? ve Ermeni Sorunu-?ttihat ve Terakki’den Kurtulu? Sava??’na,Ankara 1999,ss.49-328.
[2]?ttihat ve Terakki Hükümeti’nin sava?? bahane ederek Ermeni az?nl???na kar?? soyk?r?m uygulad??? inanc?n?n ana ç?k?? noktas?n?,1913-1916 y?llar? aras?nda Türkiye’de ABD Büyükelçili?i yapm?? olan Henry Morgenthau ve Ambassador Morgenthau’s Story ad?yla yay?nlad??? an?lar? olu?turmaktad?r.1918’de Ba?kan Wilson’un onay?yla yay?nlanan bu eser,Amerikan Hükümeti’nin sava? politikas?na kamuoyu nezdinde destek kazand?rmak amac?yla haz?rlanm?? Türk ve Alman aleyhtar? bir propaganda kitab?d?r. Bu nedenle eserdeki ifadelerle büyükelçinin Türkiye’de kaleme ald??? günlü?ü ve Amerika’ya gönderdi?i mektuplar?ndaki ifadeler birbirinden farkl?d?r.Kitap yay?na haz?rlan?rken günlük ve mektuplardaki ifadeler,?ttihatç?lar? Ermeni soyk?r?m? yapmakla suçlayacak biçimde tahrif edilmi?tir.Ermeni yanl?s? tarihçiler taraf?ndan s?k s?k kullan?lan bu eserin güvenilir bir kaynak olarak kabul edilmesi mümkün de?ildi.Bkz.Heath W.Lowry,Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsünün Perde Arkas?(çev.B.Torfilli),?stanbul 1991.
[3]Sald?r?lar? önce Türk taraf?n?n ba?latt???na dair iddialar?n temeli,sava? s?ras?nda Türkler aleyhine propaganda yapmak amac?yla ?ngilizler taraf?ndan yay?nlanan Mavi Kitap’ta yer alan bir tak?m misyonerlerin ifadelerine dayanmaktad?r.Van’daki Ermeni mahallesinde ya?ayan ve Eskiden beri Ermeni taraftar? olduklar? bilinen bu ki?ilerin sald?r?lar? önce kimin ba?latt???n? kesin olarak bilmeleri ve bunu tarafs?z olarak ifade etmeleri pek mümkün görülmemektedir.Bu gibi ki?ilerin Ermenilerden duyduklar?n? naklettikleri anla??lmaktad?r.Bkz.Yusuf Hikmet Bayur,Türk ?nk?lab? Tarihi,III/3,Ankara 1991,s.36.
[4]Padi?ah?n iste?i üzerine karma bir komisyon taraf?ndan haz?rlanan 1895 tarihli rapora göre Van vilayetinde 172.273 Müslüman,63.433 Ermeni ya?amaktad?r(bkz.Ermeni Komiteleri(1891-1895),s.62).1914 tarihli Osmanl? nüfus istatisti?ine göre ise Van vilayetinde Müslümanlar 179.380 ki?i ile toplam nüfusun %69.1’ini olu?tururken Ermeniler,67.792 ki?i ile sadece %26.1’lik bir oran?na sahiptirler(bkz.Mustafa Keskin,“Milli Mücadele Ba?larken Anadolu’nun Demografik Yap?s?”,Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,Say?:3,Kayseri 1989,s.478).Vital Cuinet’in La Turquie d’Asie’de adl? eserinde verilen rakamlar da Osmanl? istatistiklerini do?rulamaktad?r.Bu eserde 19.yüzy?l?n sonlar?nda Van vilayetinde 241.000 Türk’e kar??l?k sadece 79.998 Ermeni ya?ad??? ifade edilmektedir(bkz.Osmanl? Ar?ivi Y?ld?z Tasnifi Ermeni Meselesi,III,?stanbul 1989,s.166, 167;C.B.Norman,Ermenilerin Maskesi Dü?üyor(haz.Y.Ercan),Ankara 1993,s.65).Bu vilayetteki Ermeni nüfusunun büyük ço?unlu?u Van ?ehir merkezinde ya??yordu.Burada nüfusun %42.3’ünü(33.789 ki?i)olu?turan Ermeniler,?mparatorluk ?ehirleri aras?nda en büyük ço?unlu?a sahiptiler(bkz.Stanford Shaw-Ezel Kural Shaw,Osmanl? ?mparatorlu?u ve Modern Türkiye,II(çev.M.Harmanc?),?stanbul 1983,s.379).
[5]Hasan Babacan,“1.Dünya Sava?? S?ras?nda Ermeni Sorunu,Tehcir Meselesi ve Talat Bey”,Ermeni Meselesi Üzerine Ara?t?rmalar, ?stanbul 2001,s.135.
[6]R.Karacakaya,s.5.
[7]Ali Karaca,Tehcire Giden Yolda Ermeni Meselesi’ne Bir Çözüm Projesi ve Reform Müfetti?li?i(1878-1915)”,Ermeni Meselesi Üzerine Ara?t?rmalar,?stanbul 2001,s.52.Merkezi Tiflis’te bulunan Ermeni Merkez Komitesi’nin Erivan,Aleksandrapol,Tebriz, ?stanbul,Trabzon,Erzurum ve Van’da gizlice faaliyet gösteren ?ubeleri vard?.Bkz.R.Karacakaya,s.7.
[8]Komitecilerin Rusya’dan gördekleri destek hakk?nda bkz.Recep Karacakaya,Kaynakçal? Ermeni Meselesi Kronolojisi (1887-1923),?stanbul 2001,s.5,11,14,30;Y?ld?z Ar?ivi,Resmi,No:22.10.1308/55-8’den naklen Bekir Koçlar,“XVlll-XIX.Yüzy?llar”; Van Kütü?ü,Ankara:Yüzüncü Y?l Üniversitesi Yay?n?,1992,s.122-123;Ali Karaca,Anadolu Islahat? ve Ahmet ?akir Pa?a(1838-1899), ?stanbul 1993,s.129 vd.
[9]Cevdet Küçük,“Van’daki Ermeni ?syanlar?”,Yak?n Tarihimizde Van Uluslararas? Sempozyumu(Van 2-5 Nisan 1990),Ankara 1990,s. 137 vd.;Ergünöz Akçora,Van ve Çevresinde Ermeni ?syanlar?(1896-1916),?stanbul 1994,s.11 vd.;A.Karaca,Anadolu Islahat?...,s. 71 vd.
[10]Y.Ternon,s.96.
[11]Bilal N.?im?ir,“Ermeni Sorunu ve Van”,Ermeni Olaylar? Sempozyumu(Van,Bitlis,Mu? 2-3-4 Nisan 1985),Van 1986,s.49.
[12]Esat Uras,“Ermeni Cemiyetleri”,Osmanl? Ar?ivi Y?ld?z Tasnifi Ermeni Meselesi,III,?stanbul 1989,s.82.
[13]Cevdet Küçük,s.137 vd.
[14]?htilalci Ermenilerin Van ve civar?nda gerek Müslümanlara ve gerekse kendilerini desteklemeyen Ermenilere kar?? giri?tikleri suikast,y?ld?rma ve k??k?rtma faaliyetleri hakk?nda baz? örnek olaylar için bkz.Ermeni Komiteleri(1891-1895), Ankara:Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Yay?n? 2001,s.22,23,35,37,38;Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi, I,Ankara 1998,s.19,26,40,41,44,132,137,147,154,213.
[15]General Mayewski,Van ve Bitlis Vilayetleri Askeri ?statistiki(haz.H.Pehlivanl?),Van 1997,s.117,119,127.Mayewski ile ayn? görü?ü payla?an New-York Herald Gazetesi muhabirlerinden Dr.George H.Hepworth’?n tespitleri için bkz.Bayram Kodaman,“Bir Amerikal? Gazeteci Gözüyle Ermeni Maceras?(1897)”,Tarih Boyunca Türklerin Ermenilerle ?li?kileri Sempozyumu(8-22 Ekim 1984), Ankara 1985,s.262-263.
[16]Bat?l? ülkelerin te?vikleri için bkz.Ermeni Komitelerinin Amal ve Harekat-? ?htilaliyesi,(haz.H.E.Cengiz),Ankara 1983,s. 256 vd.;Mehmetzade Mirza Bala,Ermeniler ve ?ran(haz.Y.Ercan),Ankara 1994,7 vd.;Mayewski,s.50;E.Akçora,s.107;E.Uras,“Ermeni Cemiyetleri”,s.20 vd.
[17]Bu isyan?yla ilgili yay?nlanm?? belgeler için bkz.Hüseyin Naz?m Pa?a,II,s.243-254,269,270,276-278,359-373;Faiz Demiro?lu, Van’da Ermeni Mezalimi(1895-1920),Ankara 1985,s.16-56.
[18]Ermeni Komitelerinin Amal ve Harekat-? ?htilaliyesi,(haz.H.E.Cengiz),Ankara 1983,s.256 vd.
[19]E.Akçora,s.9.Kafkasyal? komitecilerin,Van ve civar?nda faaliyet gösterdi?ini Rus ar?ivlerindeki kay?tlar da do?rulamaktad?r.Bkz.Rusya D?? Politika Ar?ivi,Siyasi K?s?m,nr.113,7/20 May?s 1908,s.51‘den naklen Yusuf Halaço?lu,Ermeni Tehciri ve Gerçekler(1914-1918),Ankara 2001,s.37.
[20]ATASE Ar?ivi,Kls.528,Dos.2061,F.21.1.Dünya Sava?? s?ras?nda Van milletvekili ve Ta?nak komitesinin ileri gelenlerinden biri olan V.Papazyan,Ermenice yem dergisinde yay?nlanan bir yaz?s?nda,?stanbul ve Tiflis’te yap?lan görü?meler sonucunda, Ta?naksutyun komitesinin Ruslar?n yan?nda yer alarak Osmanl? Devletine kar?? sava?ma karar? ald???n? belirtmektedir.Al?nan karar gere?ince Türkiye Ermenileri,Kafkasya’daki gönüllü birliklere kat?lmak veya onlarla i?birli?i içerisinde hareket etmek suretiyle bu sava? içerisinde yer alacaklard?.Bkz.Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,s.443.s.591, 593 vd.
[21]Sosyal Demokrat H?nçakyan Komitesi Genel Merkezi taraf?ndan yay?nlanan bildirinin Ermenice ve Türkçe metni için bkz. Mehmet Ali Birant,Ermeni Terörü(Bas?m yeri ve tarihi yok),s.100-101.
[22]Çar,bu beyannamede:Ermeniler,Çarl?k idaresi alt?nda karde?lerinize kavu?up hürriyet ve adaletin nimetlerinden istifade edeceksiniz diyordu(bkz.Dikran Kevorkyan,“Ermeni Meselesinde Tehcire Amil Olan Sebepler”,Tarih Boyunca Türklerin Ermenilerle ?li?kileri Sempozyumu(8-22 Ekim 1984),Ankara 1985,s.300;Kara Schemsi,Türkler ve Ermenistan Meselesi,Ankara 1994,s.6 (Bu eser Diplomat ve tarihçi Re?it Saffet(Atabinen)taraf?ndan Kara ?emsi müstear ad?yla 1918 tarihinde Cenevre’de yay?nlanm?? olan Les Turces et la Question d’Armenie adl? kitapç???n Prof.Dr.Bayram Kodaman taraf?ndan Türkçe’ye çevrilmi? nüshas?d?r.Sayfa numaralar? Türkçe nüshaya göre verilmi?tir.Kitapç???n tam metni için bkz.Bayram Kodaman,Türkler-Ermeniler ve Avrupa,Ankara 1994,s.1-11.).Rus-Ermeni i?birli?i hakk?nda daha geni? bilgi için bkz. Y.H.Bayur,III/3,s.11-21.
[23]Askeri Tarih Belgeler Dergisi(ATBD.),Mart 1983,Say?:83,Bel.No:1899;Ermeni Komitelerinin Amal ve Harekat-? ?htilaliyesi, s.275;Fahrettin Erdo?an,Türk Ellerinde Hat?ralar?m,(Bas?m yeri yok)1954,s.137 vd.
[24]ATBD.,Aral?k 1982,Say?:81,Bel.No:1813.
[25]ATBD.,Ekim 1985,Say?:85,Bel.No: 1996.
[26]Mahmudi,Karç?kan ve Geva? kazalar?ndaki çetelerinin sald?r?lar? hakk?nda belgeler için bkz.ATBD.,Say?:81(Aral?k 1982), Bel.No:1814;ATBD.,Say?:86(Nisan 1987),Bel.No:2051.
[27]Sar?kam?? bozgunu hakk?nda daha geni? bilgi için bkz.Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3 ncü Ordu Harekat?,I,Ankara:Genelkurmay Ba?kanl??? Yay?n?,1993,s.347-536;Tuncay Ö?ün,Osmanl?-Rus Harplerinde Sar?kam?? ve Sar?kam?? Kasabas?n?n Ortaya Ç?k???(?nönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Yay?nlanmam?? Yüksek Lisans Tezi),Malatya 1992,s.57-1 25.
[28]Zeytun,Kayseri,Bitlis,Mu?,Diyarbak?r,Harput,Erzurum,Sivas,Trabzon,Ankara,Urfa,?zmit,Bursa,Musa Da??’?nda ç?kan Ermeni isyanlar? için bkz.Azmi Süslü,Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay?,Ankara 1990,s.69-94.29 ATBD.,Nisan 1987,Say?:86Bel.No:2052.
[29]ATBD.,Nisan 1987,Say?:86Bel.No:2052
[30]?ttihat ve Terakki F?rkas? 1332 Kongresi Raporu,?stanbul 1332’den naklen H.Babacan,s.161;ATBD.,Aral?k 1982,Say?:81,Bel. No:1825;ATBD.,Nisan 1987,Say?:86 Bel.No:2054.
[31]Ermeni KatogikoSu V.Keork,bu isyana 10.000 silahl? isyanc?n?n kat?ld???n? bildirmi?tir.Bkz.Hüsamettin Y?ld?r?m,Ermeni ?ddialar? ve Gerçekler,Ankara 2000,s.17.
[32]ATBD.,Mart 1983,Say?:83,Bel.No:1909;ATBD.,Ekim 1985,Say?:85,Bel.No:2003,2005;?ttihat ve Terakki F?rkas? 1332 Kongresi Raporu,?stanbul 1332’den naklen H.Babacan,s.161;Y.H.Bayur,III/3,s.3-5.
[33]A.Süslü,s.74 vd.
[34]Örne?in bir Ermeni kay?kç?,Tatvan’a gitmek üzere kay???na binen çocuk hasta ve sakatlardan olu?an göç kafilesini isyanc?lara teslim etti.Yakla??k olarak 400 ki?iden olu?an bu kafile tamamen yok edildi.Bkz.F.Demiro?lu,s.64.
[35]D.Kevorkyan,s.300.
[36]1909’dan 1.Dünya Sava??n?n sonuna kadar Avusturya-Macaristan imparatorlu?unun ?stanbul’daki büyük elçili?inde askeri ate?e olarak bulunan General J.Pomiankowiski,Ermenilerin Van ve Zeytun’da gerçekle?tirdikleri ayaklanmalar Sonucunda tehcir karar?n?n al?nd???n? ifade etmektedir.Pomiankowiski hat?rat?nda tehcir karar?yla ilgili ?u tespiti yapm??t?r:...metotlar?n çok sert uygulanmas?nda Ermenilerin de suçu yok de?ildi.Çünkü onlar hükümetin ikazlar?n? hiçe Sayarak tecavüzkar hareketleriyle Türk ordusunu nefis müdafaas?na zorlam??lard? ve böylece hükümetinde kar?? tedbirleri almas?na sebep olmu?lard?.Bkz.Joseph Pomiankowiski,Osmanl? ?mparatorlu?unun Çökü?ü 1914-1918.1.Dünya Sava??(çev.K.Turan),?stanbul 1990,s. 144,148.
[37]ATBD.,Aral?k 1982,Say?:81,Bel.No:1830.
[30]?FR.,nr.52/200(Ek 1);nr.52/281-282’den naklen Y.Halaço?lu,s.48.
[39]“Vakt-? Seferde ?craat-? Hükümete Kar?? Gelenler ?çün Cihet-i Askeriyece ?ttihaz Olunacak Tedabir Hakk?nda Kanün-? Muvakkat(14 May?s 1331)”,Düstür,Tertib-i Sani,VII,Dersaadet 1336,s.609.
[40]Hatta tehcirden kurtulmak isteyen kom?u bölgelerdeki Ermenilerin bir k?sm? da burada toplanm??t?.Buradaki Ermeniler,bir süre sonra Rus ordusuyla birlikte Kafkasya’ya göç ettiler.Türk ordusunun harekat? kar??s?nda Van’? terk etmek zorunda kalan General Nicolaev’in 31 Temmuz 1915 tarihli emri üzerine yola ç?kan 250.000 Ermeni’nin sadece 210.000’i Kafkasya’ya ula?abildi.Geriye kalan 40.000 ki?i açl?k sefalet ve çe?itli sald?r?lar nedeniyle hayatlar?n? kaybetti.Kafkasya’ya ula?abilenler ise Erivan çevresinde a??r ko?ullar alt?nda ya?amak zorunda kald?lar(bkz.Stanford J.Shaw-Ezel Kural Shaw,s. 380;Stefanos Yerasimos,Milliyetler ve S?n?rlar,?stanbul 1995,s.287;Y.Ternon,s.270). Bu s?rada Rus ordusuyla gitmek istemeyerek Amerikan müesseselerine s???nan bir tak?m Ermeniler ise komiteciler taraf?ndan binalarla birlikte yak?lm??lard?r (bkz.ATASE Ar?ivi,No:4/3671,Kls.2827,Dos 99,F.(4-3)’den naklen E.Akçora,s.202 vd.).
[41]28 Nisanda Vartan’?n komutas?nda yola ç?kan bu birlikler Van’a ula?mak üzere 4 May?s’ta s?n?r? geçmi?ti.Bkz.Y.Ternon,s. 269 vd.
[42]Guze,Büyük Harpte Kafkas Cephesindeki Muharebeler(çev.Kaymakam Hakk?),79 Numaral? Askeri Mecmua,Say?:20(1 Kanun?sani 1931),s.64-65;Enver Konukçu,Van’?n Ruslar Taraf?ndan ??gali,Yak?n Tarihimizde Van Uluslararas? Sempozyumu(Van 2-5 Nisan 1990),Ankara 1990,s.22.
[43]Y.H.Bayur,III/3,s.20-21.
[44]Yöre halk?n?n maruz kald??? Ermeni mezalimi hakk?nda yay?nlanm?? belgeler için bkz.Ar?iv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi,I,Ankara:Ba?bakanl?k Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü Yay?n?,1995,s.57-77,107-111,199-210,238-264; ATBD.,Say?:85(Ekim 1985),Bel.No:2032.
[45]Van kentinin Ermenilerin eline geçti?i günlerde yöre köylerinin(Derebey,Hakis,Zarava(Yemlice),?eyhayne(Otluca),?eyhkara (Gülsünler),H?d?r,Göllü)kad?n,çocuk ve ihtiyarlar?ndan olu?an iki bin ki?ilik bir göç kafilesi,Van’a 20 km mesafede bulunan Zeve köyünde Ermeni çeteleri ve gönüllü birliklerince pusuya dü?ürülerek tamamen imha edildi.Bu insanlara ait toplu mezarlar, 1990 tarihinde aç?lm?? ve katliam?n izlerini ta??yan iskeletler gün ?????na ç?kar?lm??t?r.Kaz?ya ait buluntular Van Müzesi katliam seksiyonunda sergilenmektedir(zeve Katliam? hakk?nda tebli?ler,katliama tan?k olan ?brahim Sarg?n’?n ifadeleri ve kaz? s?ras?nda çekilmi? foto?raflar için bkz.Yak?n Tarihimizde Van Uluslararas? Sempozyumu(Van 2-5 Nisan 1990),Ankara:Yüzüncü Y?l Üniversitesi Yay?n?,1990).
[46]Bu konuda daha geni? bilgi için bkz.Nedim ?pek,“1.Dünya Sava?? Esnas?nda Karadeniz ve Do?u Anadolu’da Cereyan Eden Göçler”,Ondokuz May?s Üniversitesi E?itim Fakültesi Dergisi,12/1(May?s 1999),s.161-220;Fuat Dündar,?ttihat ve Terakki’nin Müslümanlar? ?skan Politikas?(1913-1918),?stanbul 2001,s.228-244. | | | | ----------------------
* Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi,Van -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
