| | le="text-align: juğÿM ¢ DIVAN-I HARB-? ÖRF? ÜYES? KURMAY ALBAY ?AK?R BEY'?N ERMEN? TEHC?R? NEDEN?YLE YARGILANAN ?TT?HAT VE TERAKK? MENSUPLARINA VER?LEN MAHKUM?YET KARARINA ?T?RAZ RAPORU258™á TEHC?R? NEDEN?YLE YARGILANAN ?TT?HAT VE TERAKK? MENSUPLARINA VER?LEN MAHKUM?YET KARARINA ?T?RAZ RAPORU
Ö?retmen Yüzba?? Servet AV?AR*
G?R??
Mondros Ate?kes Anla?mas? sonras? çok etkili bir kurulu? olan Divan-? Harb-i Örfiler’de,tehcir s?ras?nda,tehcir karar?n?n uyguland??? bölgelerde,idari ve askeri görevlerde bulunanlar?n yarg?lanmas?na öncelik verilmi?tir.Ayr?ca ?ttihat ve Terakki Partisi ileri gelenlerini yarg?lamak,Milli Mücadele önderleri hakk?nda idam karar? almak gibi faaliyetleriyle dikkat çekmi?lerdir.Bunlar?n aras?nda ?stanbul’da kurulan Divan-i Harb-i Örfi en fazla dikkat çekenidir.
Osmanl? Devleti’nin sava?tan yenik olarak ayr?lmas? ve Mondros Ate?kes Antla?mas?’n? imzalamas?yla birlikte,?tilaf Devletleri,Ermeni tehciri ile ilgili olarak,Osmanl? Devleti’ni sorgulamak istemi?lerdir.
Osmanl? Devleti yenilginin getirmi? oldu?u olumsuz ?artlar?n da etkisiyle,?tilaf Devletleri’nin ho?görüsünü sa?lamak ve Osmanl? Devleti’nin içine dü?mü? oldu?u bu ç?kmaz?n sorumlular? olarak gördükleri ?ttihat ve Terakki Partisi yöneticilerinden hesap sormak amac?yla,Divan-i Harb-i Örfi kurarak yarg?lama yoluna gitmi?lerdir.
Bu yarg?lamalar?n kamuoyunda,yöneticiler aras?nda,bas?nda ve ?tilaf Devletleri ile Ermeniler aras?nda de?i?ik tepkileri oldu. Yarg?lamalar süresince, mahkemenin bünyesinde ve tutumunda meydana gelen de?i?iklikler özellikle dikkat çekti.Bunun birçok sebebi vard?r.Bu sebeplerin ba??nda,Ermeniler’in de etkili oldu?u,?tilaf Devletleri ile ili?kilerimizin yan?s?ra,?ttihat ve Terakki Partisi’ne yönelik olan dü?manl?kt?r.Özellikle Damat Ferit Pa?a Hükümeti ile Hürriyet ve ?tilaf F?rkas? yanl?lar?n?n, Ermeni tehciri ile ilgili yarg?lamalar?,?ttihatç?l???n yarg?lanmas? olarak görmeleri gelmektedir.Di?er bir önemli sebep de Divan-? Harb-i Örfiler’in yap?s? ve uygulamalar? bir Ermeni intikam mahkemesi gibi görülmesine sebep olmu?tur.Yap?lan yarg?lamalarda suçlananlar Türk Milleti ad?na,Ermeniler’e ve ?tilaf Devletleri’ne hesap veren bir konuma getirilmi?tir. Yap?lan yarg?lamalar,?tilaf Devletlerinin bask?s? ile olu?an,korkunç bir boyuta ula?m??t?r.Osmanl? Devleti ise,amac? belli olan ve kas?tl? hüküm veren bu mahkeme arac?l???yla tutuklat?lan çok say?da ki?iyi yarg?layarak çe?itli cezalara çarpt?rmak suretiyle,Ermeni soyk?r?m iddialar?na,kendi eliyle gerçeklik kazand?rmaktan ba?ka bir ?ey yapmam??t?r.
??te Kurmay Albay Süleyman ?akir[1]de bu raporunda,bu mahkemelerin alm?? oldu?u kararlardaki usulsüzlükleri aç?klamakla birlikte,bir yerde yarg?lamalarda yap?lan haks?zl?klar? da dile getirmektedir.Bu aç?klamalar Divan-? harb-i örfilerin i?leyi?lerini göstermesi aç?s?ndan da önem arzetmektedir.
1.KURMAY ALBAY SÜLEYMAN ?AK?R BEY’?N ?T?RAZ RAPORU’NUN ÖZET VE YORUMU:
Kurmay Albay Süleyman ?akir Bey al?nan kararlara,üç noktadan kar?? oy yaz?s? belirtmi?tir.Bunlar;
a.Kanunun uygulanmas? ve usul,
b.Suçun niteli?i,çe?idi,vas?fland?r?lmas? ve oran? maddeleri,
c.?lgili ?ah?slara yöneltilen suçlar hakk?ndaki dü?ünceler yönlerinden de?erlendirilmektedir.
A.Kanunun uygulanmas? ve usul aç?s?ndan Süleyman ?akir 1330(1914)y?l?na kadar,Divan-i Harbler’in yarg?lamadaki uygulamalar?n 2 Ekim 1877(20 Eylül 93)tarihli s?k?yönetim kararnamesinden ba?ka,esasl? bir nitelikte kanunun bulunmamas?ndan ve s?k? yönetim mahkemelerinin(Divan-i Harbi Örflerin)son zamanlardaki konumu önem kazand???ndan bunlara ili?kin i?lemleri sa?lam bir kayda ba?lanmas? için 330(1914)senesinde bir talimatname düzenlendi?inden bahisle,esas hatlar?yla bu talimatname birer savc?, bir soru?turma heyeti olu?turulmas? ve yarg?lamalar?n ve i?lemlerin yarg?lama ceza kanununa göre sürdürülmesini konu alan talimatname yay?nlanmas?ndan beri bütün s?k?yönetim mahkemelerince tamamen uygulanm??t?r.
Bundan önce mahkemelerimizde ad? geçen hususlarla ilgili i?lemler uygulanmakla beraber,Divan-i Harp uygulamalar?n?n aç?kl??? savunma avukatlar?n?n bulundurulmas? gibi talimatnamede aç?k olmayan,yürürlükten kalkm?? bulunan yarg?lama usul ve kurallar? da kabul olunmu?tu.Daha sonralar? 18 Eylül 335(18 Eylül 1919)tarihinde yay?nlanan,2 Ekim 1877(20 Eylül 93)tarihli s?k?yönetim kararnamesine eklenen s?k?yönetim mahkemeleri hakk?nda,yukar?da genel çizgilerini sundu?um ve aç?klad???m ve izah etti?im maddeleri tamam?yla kapsayan geçici kanunun 16.maddesinde“Divan-? Harp hükümlerinde bir fazlas? ile elde edilen ço?unlukla karar al?n?r,yaln?z idam kararlar?nda üçte iki ço?unluk ?artt?r.”?eklinde bir madde bulunmaktad?r.Burada hüküm olarak tarif edilenden amaç;suçun tespiti olup,bu hususta her zaman ço?unluktan bir fazlas? yeterli görülmü? ise de,uygulamaya göre idam cezalar? için,daha fazla ?art ko?ma(kayda ba?lama)gerekli görülmü? ve suçlular?n lehine masruf(sarf)olunan bu kay?t hakk?ndaki Harbiye Nezareti’nin 8 Ocak 1920(8/1/36)tarihli emirnamesi içeri?ine göre“hüküm” deyimi,cinayet sorunlar?nda (ittihaz-? usul)kabul edilen yöntem ve yarg?lama gere?i olan suçlular kararlar?na da yayg?nla?t?r?lm??,sürekli Divan-i Harp mahkemelerinde geçerli olan bir gelene?e dayand?r?larak(suç ve ceza)kararlar?n?n birlikte verilmesi ?eklindeki uygulama gere?i anla??lmakta ve Divan-i Harbimizin ço?unlu?u bunu kabul etmekte ise de a?a??daki sebeplerden dolay? bu uygulamaya kar??y?m.
1.18 Eylül 1919(18 Eylül 1335)tarihli kararnamenin 10.maddesinden anla??ld???na göre i? bu geçici kanun,ceza yarg?lamalar? usulü kanunu hükümlerinin tamam?n?n uygulanmas?na yönelik olup,bu durum be?enilmekte ve uygulanmaktad?r.Bundan dolay? suçluluk karar? gibi en önemli noktan?n sebepsiz de?i?tirilmesine maddi olarak hiçbir gerek ve zorunluluk olmas? gerektir.
2.Suçluluk ve ceza kararlar?n?n birlikte ve bütün aç?kl???yla verilmesi durumunda idamdan ba?ka,cinayet suçlular? hakk?ndaki hükümler sa?lamla?t?r?lm?? ve büsbütün de?i?tirilmemi? ve bundan dolay? aleyhlerine yorumlanm?? oluyor ki,kanun konulmas?n?n amac?n?n bu noktaya yönelik oldu?unu kabul edemiyorum.
3.Bu gibi kanun maddelerinin yorumu,ceza mahkemelerine ait oldu?una göre ço?unluk ?eklinde kalan bu karar uygun olsa da, kanuni bir yönünün olmayaca??n? dü?ünüyorum.
4.Dört seneden beri s?k?yönetim mahkemelerindeki suç ve ceza kararlar? ayr? ayr? ve yarg?lama usulleri uygulanarak verilegeldi?i,bu kanunun(18 Eylül 1919)yay?nlanmas?ndan sonra bile mahkememizce de bu kurala uyuldu?u halde ?imdi bunun ihmal edilmesini kanuna uygun göremiyorum.
5.Yukar?da belirtti?im giri?ten anla??ld???na göre,s?k?yönetim mahkemeleri yarg?lamalar? görülmek suretiyle geli?mekte iken, bu kararla lüzumsuz,bünyesiz ve sa?lam bir harekete izin verilmedi?ini kabul ediyorum.
6.Bu maddenin bu suretle yorumlanmas? geçerli olsa bile,kararnamenin 18.Maddesinde aç?kland??? yay?m tarihinin ertesi gününden geçerli olaca?? ve buna ayk?r? olan hükümlerin kald?r?lm?? oldu?una dair kay?t bulunmad???na göre,genel ceza kanununun 15.maddesinden anla??ld???na göre cinayet suçlar? hakk?nda yay?mlanm?? nitelikte olan bu kanunun yay?m tarihinden evvel meydanda gelen ve yaln?z soru?turmay? de?il,yarg?lamas? daha önceden yap?lan bu davaya uygulanmas?na imkan olmad??? ve kanunun buna izin vermedi?ini ve bundan dolay? yarg?lama kararlar?n?n 15.maddesi gere?i üçte iki ço?unluk olu?maks?z?n verilen bu mahkumiyet karar?n?n kanun-d??? bir uygulama oldu?u bir dü?üncesindeyim.
7.Yine,mahkemenin kanunlar? uygulamas?ndan do?an eksikli?e yönelik olan karar?n önsözünde genel olarak suçlular?n neden dolay? ve ne suretle tutukland?klar? ve mahkememize sevk olanaklar? aç?klanmam?? bu uygulama kanuna uygunsuzlu?u ?eklinde olu?an görü?e kar?? oy kullanmas?,tutuklanma sebebinin kanuna uygunlu?unu onaylama anlam?nda de?erlendirilen maddelerin kanuna ayk?r? oldu?u dü?üncesindeyim.
8.Verilen bu kararda,suç ve ceza kararlar? ve yarg?lama usulleri kanununun 290.maddesindeki aç?klamaya uygun olmayan yarg?lama i?lemleri her iki taraf?n iddia ve savunmalar? gere?i gibi de?erlendirmeden do?rudan do?ruya ço?unlu?un dü?üncesine ba?vurulmas? ve muhalefet sebeplerinin bile dikkate al?nmadan,karar?n uygulanmas?n?n kanuna ayk?r? oldu?unu dü?ünüyorum.
9.Her nas?lsa kaleme al?nan bu kararlardan san?klar?n aleyhinde geçen bütün iddialar olu?an ihbar ve ?ikayetler bu konuda geçmi? olan ?ahidlerin beyan?yla yetinilerek lehlerinde olan birçok delil ve belirtiler,?ahitlik kanununun dikkate al?nmamas? ve bu yönlerin kabul edilmemesi gerekçesinin kararda aç?klanmamas?n? kanun-d??? görmekteyim.
10.Edirne ?ttihat ve Terakki Müfetti?i Abdulgani Bey aleyhindeki,dilekçede belirtilen K?z?lay’a ait bir lira kayd?n ara?t?r?lmamas? ve Ordu Kumandanlar?n?n izniyle hizmetlerlerinin özel kurallar çerçevesinde ve örne?i gere?i yerle?tirildi?i Trabzon’daki savunman?n derinli?ine incelenmemesi ve bunun gibi Mithat Bey’in bu yolda olu?an baz? zulümlere sebep olanlar?n Mülkiye Müfetti?i(Ohannes Ferit)Bey taraf?ndan ortaya ç?kar?lmas? ve yerel mahkemeye geçerli k?ld??? ve bundan dolay? kendisinin bu meselelerle(ilgili)bir ilgisi bulunmad??? konusundaki savunmas?n?n göz önüne al?nmamas? bu kararda herhangi bir sebep gösterilmemesini kanunun hükümlerine uygun göremiyorum.
11.Mahkum edilenlerin lehine olan delil ve ?ahidler ve olu?an dayanaklar ve ihbarlara kar?? ortaya koyduklar? savunmay? daha kuvvetli görüyor ve özellikle lehlerindeki resmi yüklemelerin kabul edilmemesini hiçbir zaman kanuna uygun olmamas?n? dü?ünemiyorum.
12.Cinayet suçlamas?na karar verilerek,baz? suçlar? ertelenen Abdulgazi Bey’in soru?turma heyetinde bulunan Edirne Tehciri’nden haberdar oldu?u kayd?yla hakk?nda uygulanan bu i?lemi uygun görmüyorum.Çünkü soru?turma heyetindeki sorun,henüz yarg?lanmas? süren konudan ba?ka bir ?ey olmad???na göre bir suçtan dolay?,iki defa yarg?lama anlam?na gelecek olan bu karar? onaylam?yorum.
13.Bunun gibi,on sene kürek cezas?na mahkum edilen Kastamonu sorumlu yazman? Hasan Fehmi Bey’in san?k bulundu?u Kastamonu Tehciri’ne ait soru?turma heyetinde 100 numaral? dosya bulundu?u gibi,Kastamonu Tehciri’ne dair de yerel soru?turman?n sürdü?ü,ad? geçen dosyan?n incelenmesinden anla??lmakta oldu?una göre,her iki soru?turma sonuçlanmad?kça ve birle?tirilerek bir mahkemede görülmedikçe verilen bu hüküm ve karar?n uygunsuzlu?unu de?erlendirmekteyim.
B.Suçun niteli?i,çe?idi,vas?fland?r?lmas? ve oran? maddeleri konusundaki muhalefetime gelince;
14.Bu davaya ait sorgu hakimli?i kararnamelerinde savc?l???n iddianamesi ile ona dayand?r?lan bu kararda kald?r?lm?? ?ttihat ve Terakki Cemiyeti ba?l?lar?n?n icra etmi? olduklar? zülüm ve cinayetlerin cemiyetin manevi ?ahs?na eklemek suretiyle merkez ve genel meclis üyelerinin asil suçlu ve cemiyetin illerdeki genel yazmanlar?n?n,ço?unlukla ikinci derecede olaya kar??m?? olarak suçlanmas? ve mahkum edilmesi fikrini kabul edemiyorum.
15.Geçmi? dönemlerdeki ve günümüzdeki yarg?lamalar neticesinde,belirlenmi? kararlar ve uygulanan hükümler bu dü?üncenin geçersizli?ini fazlas?yla kan?tlamaya yeterlidir.Çünkü,genel meclis tabii üyelerinden olan,eski bakanlar hakk?nda verilen 5 Temmuz 1919(5 Temmuz 1335)tarihli kararda,bunlardan bir k?sm? as?l suçlu,bir k?sm? ise ikinci derecede olaya kar??m?? olduklar? de?erlendirilmi?,baz?lar?n?n da beraatine karar verilmi? ve bunun gibi Trabzon Tehcirine ait 22 May?s 1919(22 May?s 1335)tarihli kararda sorumlu yazman Nail Bey’in as?l suçlu oldu?una karar verilmesi,bu dü?üncemi do?rulay?p,özellikle cemiyet ba?l?lar?n?n uzak durmas?na i?lemi? olduklar? fiillerden dolay? haklar?nda i?lem yap?lmas?,insaf ve adalete uygun olaca??, yukar?da arz edilen 5 Temmuz 1919(5 Temmuz 1335)tarihli kararda aç?klanm?? ve bu kararda tekrarlanan,bahsedilen fikirlerden bir türlü vazgeçilmeyerek baz?lar?n?n ?ahsen i?lediklerine ço?unlukla karar verilen baz? fiillerin ?ttihat ve Terakki Cemiyeti Genel Merkezi’nin kanuna ayk?r? hareketinin etkeni ve sorumlusu olduklar? do?rulanmas? ve bunun sonucunda zorunlu göçe ve öldürme suçlar?na kat?ld?klar?n? kan?tlayacak deliller kapsam?nda dü?ünülmesinin kanuna uygun oldu?u dü?ünemiyorum.
16.Yukar?da belirtilen görü?ler gere?ince sorumlu yazmanlara genellikle ayn? suçlamalarda bulunulmu? iken,baz?lar?n?n beraatlerine karar verilmesi sebebini mahkumiyetlerine karar verilmi? olanlar?n da aç?klanm?? olan suça kat?l?m derecesi kararda aç?k olarak belirtilmemi? bulunulmamas?n?,mahkumiyet karar?n?n kanun çerçevesinde tespit edilmedi?ini gösteren en aç?k delildir.
17.Mahkememizin 15 May?s 1335(15 May?s 1919)tarihli karar? ile,say?s? 50’ye ula?m?? olan,?ttihat ve Terakki Merkez ve genel meclis üyelerinin yeniden san?k oldu?u anla??larak,bu sebeple haklar?nda kanunun uygulanmas? oy birli?i ile kararla?t?r?lm?? iken,baz?lar?na farkl? i?lem yap?lmas?n? ve bundan dolay? bu konudaki suçlara kat?l?mlar? dolay?s?yla önceden tutuklanan genel sorumlu yazmanlardan Hamdi ve Eyüb Beyler’in serbest b?rak?lmas?(Cevap Ka??d?:Sayfa:109)ve bunun gibi Divan-i Harbimizin karar?na gönderme yap?larak,sorgu hakimli?i(mustant?k kararnamesi)kararnamesine ba?l? ba?kanl?k makam?n?n 15 Haziran 1335(15 Haziran 1919)tarihli tutana?? gere?ince sorumlu yazmanlar?n genellikle mahkemeye sevki laz?m gelirken bu konuda herhangi bir vaziyet yap?lmamas?n? incelemeye de?er görmekte özellikle bu hususun yukar?daki dü?ünce ile uyu?mad???n? de?erlendirmekteyim.
18.Günümüzdeki davan?n esas niteli?i ittihat ve Terakki Cemiyeti Genel Merkezi üyelerinin kanuna ayk?r? hareketleri oldu?una göre,bu suç Ba?kanl???n birle?ik görü? bildirmesi hakk?ndaki ilk sorgu hakimli?i kararnamesinde,170.maddenin aç?k hükmünde tasarlayarak adam öldürme gibi gösterilmi?,daha sonra iç güvenli?i tehdit bölümündeki 55.maddenin özel bendinde uygun dü?mek üzere hükümet kuvvetleri üzerinde,dördüncü bir kuvvet olu?turmak hükümet ?eklini ve anayasay? zorla de?i?tirmek giri?imi niteli?inde dü?ünülmekte ve hatta o ?ekilde baz?lar? suçland?r?lm??,sorumlu yazmanlarda bu suçta,ikinci derecede olaya kar??an s?fat?yla mahkememize gönderilmi? iken,bu kere savc?l?k yüksek makam? Ceza Kanununun 56. ve 57.maddelerine uygun dü?mek üzere iddia ve vas?fland?r?lmas?na kar?? mahkemece gerek kararnamelerdeki 55 ve gerekse iddia makam?n?n gösterdi?i 56. ve 57.maddelerin ne ?ekilde reddedilerek,170.maddeye dönüldü?ünün kararda aç?klanmam?? olmas?n? henüz suçun niteli?inin gerekti?i gibi belirlenmemi? oldu?una en büyük bir delil oldu?unu dü?ünmekteyim.
19.Sorumlu yazmanlardan baz?lar? zorunlu göçe ve adam öldürmekten ikinci derecede olaya kar??an ?eklinde suçland?r?lm??lard?r.“Adam öldürme”kelimesini“soyk?r?m” ?eklinde de?erlendirildi?ine göre,Ceza Kanunu’nda özel bir bölüm te?kil eden bu öldürme fiilinin hangi maddeye de?indi?i gerekti?i gibi tarif ve aç?klanmayarak hele fiilinin nerede meydana geldi?i gösterilmeyerek,suç yüklenmesi karar? verilmesini sonra da 11.maddeyi uygulayarak,cezalar?n?n devam ettirilmesi (temdidi)ni kanuni aç?dan uygun görmüyorum.
20.45.kanun maddesinin aç?kl??? çerçevesinde olan as?l durumun niteli?i,ikinci olarak suçu,üçüncü olarak da yarg?lama karar?na yakla?m?? as?l cezas?,dördüncü olarak,esas san?klar?n suça kat?l?m dereceleri,be?inci olarak suçtaki kas?tlar?n? sa?lam ölçüler içinde de?erlendirilmesi gerekli olup,burada ise bu ?artlara tamam?yla uyulmad???ndan verilen karar?n kanunun ruhuna uygun olmad??? dü?üncesindeyim.Çünkü henüz 170.madde ile mahkum edilmi? bir genel merkez üyesi yoktur.Ve suça as?l kat?lanlar?n bir k?sm?na tatbik edilen 55.maddenin hükmünden bu ikinci derecede olaya kat?lanlar,kanunun bu aç?k hükmü kar??s?nda nas?l yakay? kurtarabilirler?
21.Mahkum edilenlere 45.maddeye i?aret ile 175.madde gere?ince ceza tarif edildi?ine göre“tasarlayarak adama öldürme fiilini” ?ahsi olarak kim i?lemi? ise onun as?l suçlu ve 45.maddenin tarifi çerçevesinde”,ba?ka ki?ileri,hediye ve para vermek suretiyle hile ve oyun uygulamas? emeli ile nüfuz kazanma ve memuriyetin suistimali ?ekilleri ile bir cinayet veya suç i?lenmesine tahrik edenlerin ikinci dereceden suçlu olmalar? gerekece?i aç?kça anla??lmakta oldu?una göre,öldürme i?lemini uygulayan ?ah?slar hiç göz önüne almayarak as?l suçlular? belki de eline silah almam??-Genel Merkez üyeleri aras?nda aramak do?ru olmayaca?? gibi i? bu aç?klamaya göre,yukar?da arz edildi?i ?ekilde genel merkez üyesi bile,ikinci derecede olaya kar??an tarifinin kapsam? dahiline konulmu? olacaklar? do?al ve aç?k olmakla bu maddede suçun çe?idi ve özelli?inin belirlenmesi aç?s?ndan kanunun eksikli?ini bundan dolay? da muhalefet sebeplerinin aç?klanmas?na yeterlidir san?r?m.
22.Bir de mahkumiyetlerine karar verilenlerin suçlar?n?n sabit olmas?na neden olan vas?talardan biri de Bahattin ?akir’in Ermeniler’in bütünüyle yok edilmesini içeren Elaz??(Mamüratülaziz)sorumlu yazman? Naz?m’a hitaben çekti?i telgraf olmak üzere,kararda an?lmaktad?r ki,ben bu konuda sorumlu yazmanlar?n memuriyet ünvanlar?ndan ba?ka hiçbir suretle,kat?lma maddesine ba?l? veya irtibat görmedi?im gibi bunlar?n Bahattin ?akir Bey’le haberle?melerine dair de hiçbir suretle ihbarlar ve ?ahitler geçmi? olmamas?na ra?men bu sorunu da cezaland?r?lmalar? için bir neden olmak üzere kabul etmiyorum.Çünkü, Bahattin ?akir Bey’in Kastamonu Valisi Re?it Pa?a ile haberle?mesi bilinmekte ve tasdik edilmi? oldu?una göre,Hasan Fehmi Efendi’yi bu konuya dahil etmek,bir kuruntu olur.Bunun gibi,Bahattin ?akir’in Trabzon tehciri için Vali Cemal Azmi ile tart??arak ortak bir karar ald??? ve Naz?m’a hitaben yazd??? ?ifreyi bile Vali Sabit Bey’in arac?l??? ve gizlili?i çerçevesinde çekti?ine göre Bahattin ?akir’in sorumlu yazmanlardan çok—Bu i?te uzman ve liyakatl? olan-memurlar?n ileri gelenleri ile i?birli?i yapt???na kanaat olu?turmaktad?r.
Zaten bu sorunlarda,genel yazmanlardan çok merkez illerdeki hükümet ileri gelenlerinin etkeni ve uygulay?c?s? olduklar? Ankara Valisi Mazhar ve Kastamonu Valisi Re?it Pa?alar?n tehcire yana?mamalar?ndan dolay? görevden uzakla?t?r?larak yerlerine At?f Bey’in tayin edilmesiyle kesin sonuca ula??lmakta ve bundan dolay? tehcir ve öldürme sorununda genel sorumlu yazmanlar?n ikinci derecede suçlanmalar?n? kabul etmemekteyim.
C.Üçüncü bölüm olmak üzere baz? mahkumlar?n ?ah?slar?na ba?l? olan,fakat ikinci bölümde özelli?i aç?klanan cinayete cesaret etmelerini ispat edebilen delillerden oldu?u kayd? ile,ço?unlu?un kabulüne yakla?an çe?itli suçlar hakk?ndaki dü?ünceme gelince;
24.Abdulgani Bey hakk?nda savc?l???n sayd??? 10(on)suçtan hiçbirisi kanunen i?lerlik kazanmam??.Ve ?imdiye kadar görülen yarg?lanmas?na göre,ad? geçen ki?inin bu konudaki ifade ve savunmas?,vicdani kanaatimi olumlu yönde etkilemi?tir.Ancak,son savunmas?nda bin lira sorununun yeniden ara?t?r?lmas? ve Polis Esat Efendi’nin kendi hakk?nda gerçek d??? iftira ile kötü ahlak sahibi bulundu?u ve bundan dolay?,bu konuda da Edirne ilince yap?lmakta olan soru?turman?n aç?klanmas? ve hizmetleri sorunu hakk?nda da Ordu Kumandanl??? makam?nda bulunan ?ahs? ?ahit göstererek,bunlar?n mahkemece dinlenilmesini,sözün k?sas? Ermeni mallar?ndan iddia olunan suistimallerin aç?klama istenmesi ad? geçenin bir kanuni hakk? olup,?ayet bu yönler kapal? ise,göz önüne al?nmamas? sebebinin karara eklenmesi laz?m gelip,aksi takdirde,yani ifadesi red olunmad??? surette bu sorunlar?n derinle?tirilerek ara?t?r?l?p,soru?turulmas? gerekli oldu?u zaten soru?turma heyetince Edirne Tehciri’ne ait bir dosya daha mevcut olup,bu arada Gani Bey’in de san?kl??? olan bu sorunlar?n ayr? ayr? suçlar izin vermemesinden,hepsi bir meseleden ibaret olan bu davan?n böyle noksan bir soru?turma ile karara ba?lanmas? uygun karar? verilmeyerek,yukar?da say?lan özelliklerin soru?turma heyetindeki evrak ile birlikte neticelendirilmek üzere,ayr? bir yarg?lama yap?lmas? dü?üncesindeyim.
25.Hasan Fehmi Efendi’ye gelince,Tehcir esnas?nda,Kastamonu’da bulundu?u ?eklindeki savunmas? kabul edilmedi?i gibi,do?ruluk derecesi de ara?t?r?lmam?? kendisinin genel merkezden tehcir emrini alarak Vali Re?it Pa?a’ya ba?vurdu?u ve an?lan Pa?a’n?n olumsuz yakla??m? üzerine Valinin görevden al?nmas?na sebep oldu?u biçiminde sorumlu yazman vekili Münir Bey”n soru?turma s?ras?ndaki dinlenilmesine yönelik ifadesini Hasan Fehmi Efendi’nin yüzle?tirilmesinde ve mahkeme huzurunda de?i?tirmesi Hasan Fehmi Efendi’nin yazd???n? ciddi olarak bildi?ini söylemesi ve hakim huzurundaki ifadenin geçerli oldu?u ve esasen Münir Bey’in bu konuda suçlu olmas?na göre,suça yönelme kapsam?nda olan ifadelerin ?ahitlik makam?nda bizzat Re?it Pa?a’y? ?ahit göstermesiyle,Münir Bey’i yalanlamas? asl?nda,Re?it Pa?a’n?n soru?turma tutana??n?n 95.(doksan be?inci)sayfas?nda yaz?l? ifadesinin aras?nda“Hasan Fehmi Efendi’nin etmedi?ini”ve bunun gibi“Kastamonu’da kesinlikle özel te?kilat bulunmad???n?”söylenmi? oldu?unun kay?tl? olmas? Hasan Fehmi Efendi’nin aleyhinden ziyade,lehine yönelik delillerden olup,bu konuda karar eklenen di?er ifadelerin ise,aralar?ndaki ki?isel ayr?l??? gösterir nitelikte görünmektedir.
Bunun gibi,Hasan Fehmi Efendi’nin tehcire kendi ba??na karar verdi?i ta??nmaz mallardan suistimalata ve vs.hakk?nda olu?an di?er ?ahitler ve kendisine ba?lanan ve yüklenen hususlar birer dedikodu ve söylenti özelli?inden ileri gitmemi? hele,parti h?rs?na ma?lup ki?ilerin sakat ifadeleri veya ayni meseleden dolay? san?k olan eski Kastamonu Jandarma Tabur Kumandan? Mustafa ?erif Bey’in tan?kl???nda ba?l? olarak,kendisinin cezaland?r?lmas? yönüne gidilmesi hiçbir ?ekilde kanuna uygun de?ildir.
Özellikle sonradan ?çi?leri Bakanl???na gelen 5 Aral?k 1919(5 Kanun-u evvel 1335)tarihli,yaz??ma cevab?n?n içeri?ine göre tehcirin 5.Ordu Kumandanl???’n?n emri ile 11 ?ubat 1331(24 ?ubat 1916)tarihinde icra edildi?i resmen ifade olundu?u gibi ve on sekiz imzal? kulüp üyelerine ba?l? kararname çerçevesinde bir bilgi olmad??? ve Tasfiye Komisyonu’nda memuriyeti bulunmad???n? onam??,bu ?ekilde aleyhindeki birçok ?ahitliklerin red ve yalanlanmakta oldu?una göre,ad? geçen Hasan Fehmi Efendi’nin de öyle cinayetle suçland?r?lmaya yönelik bir hareketinin sabit oldu?una dair gerekli ölçüdeki vicdani kanaat ve kanuni delillerin olmad??? görülmü? ise de,Kastamonu Tehciri’ne dair,Divan-i Harbimiz soru?turma kurulunda yüz numaral? bir dosya daha bulundu?u ve ayn? zamanda,bu Kastamonu tehcirine yönelik mahalli meselelerin tehcir savc?l???nca takip edilmekte oldu?u soru?turma evrak?n?n 151.sayfas?ndaki aç?klamadan ortaya ç?kmakta.Böyle bir suçun birkaç mahkemede ayn? anda görülmesine kanunen izin verilmemi? olmas?na göre,bunlar?n birle?tirilerek bir karar alt?na al?nmas?n?n gerekti?i aç?k olan hususlardand?r.Bu konuda Abdülgani Bey hakk?nda verilen cezaland?r?lman?n ertelenmesi karar?na uygun i?lem olunmamas? bile, bu karar?n mevcut kurallara boyun e?mek olarak de?erlendirilmesi aç?s?ndan dahi kabule de?er bir nitelik ta??mad??? dü?üncesindeyim.
26.Di?er mahkum,Kayserili Mithat Bey’e gelince,bu konuda Papaz Istefan’?n ihbar? yeterince incelenmesi ve hiç olmazsa çete olu?turulmas? baz? geceleri i?kence yapm?? oldu?una Takfor ve Ar?ak’?n yokluklar?nda parma?? bulundu?una dair olan delillerin aranmas? ve özellikle,?ahit makam?nda de?erlendirilen ad? geçen papaz?n gizli olarak ifadesinin al?nmas? gerekirken bu yönler noksan oldu?u gibi aleyhinde delil olarak gösterilen Bolu mutasarr?fl???n?n 8 Haziran 1335(8 Haziran 1919)tarihli yaz?s? içeri?inde“Liva’da tehcir ve adam öldürme olmad??? gibi kendisini vurgunculuk ve buna benzer nitelikteki suçlara yönelmedi?i” aç?k olarak onanmas?na kar?? Ar?ak ile Takfor’un kaybolduklar? ?eklindeki ?üpheli ifadelerin ?u itibarla Mithat Bey’e ba?lanmas? uzak bir ihtimal oldu?u,çünkü bu esnada Bolu’da bulunmad???n?n aç?klanmas? da bunu do?rular niteliktedir.Yine ad? geçen mutasarr?fl???n(25 Kanun-u evvel 1335);(25 Aral?k 1919)tarihli di?er telgrafnamesinde Ermeniler’in tehciri hakk?nda miting düzenlenmesine dair verilmemesi Papaz Istefan’?n ihbar?n? yatanlamakta ve Ali Ulvi Bey’in yaln?z tutulan ve Adana Temyiz Mahkemesi Ba?kanl???’n?n 30 Kanun-u Evvel 1335(30 Aral?k 1919)tarihli telgraf?nda kay?tl? bulunan ifadeleri de Mithat Bey’in aleyhinde kesin delileri kapsamad??? anla??lmakta ve Savc?l?k makam?n?n Ali Ulvi Bey’in görevden al?nmas? hakk?ndaki (sorgu tutana?? sahife:151)aç?klamas? da bu konuda Mithat Bey’in etkisi olmad???n? i?aret etmekte ve di?er taraftan Agop imzal? dilekçe ise,bir tak?m zarar ve ziyan davas?n? içerdi?ini bundan dolay? da,bunu da delil olamayaca??,Bursa iline ait meseleler ise,tehcirle hiçbir ?ekilde ba?lant?s? olmad??? gibi mahkemece de ara?t?r?lmas?na gerek görülmemesi,önemsizli?ini göstermekte,özetle:Mithat Bey’in Bolu Ermenileri’ni emir almaks?z?n tehcir ettirdi?i hakk?ndaki karar? do?rulay?c? deliller ve kanuni belirtiler mevcut bulunmamaktad?r.
Ancak,Mithat Bey savunmas?nda Bolu’da de?i?ik sebeplerle meydanda gelen baz? fenal?klar?n ara?t?r?lmas? için,yöreye giden Mülkiye Müfetti?i Ohannes Ferit Bey’in yapm?? oldu?u soru?turmaya dayal? olarak kendisinin bu meseleden beraat etmi? oldu?unu iddia ve bu konuda yerel mahkemece konunun takip edilmekte oldu?u yönüyle,?ayet kendisi de suçlu konumunda olsayd? ?imdiye kadar ortaya ç?km?? olaca??n? ifade etti?ine göre,bu yönlerin henüz gere?ince ayd?nlat?lmayan,daha baz? noktalar? her türlü ?üpheden kurtulmu? ve kanun çerçevesinde kesin yerine oturtulmak üzere,Mithat Bey hakk?ndaki davan?n ayr?larak soru?turmas?n?n sürdürülmesi yönünde bir dü?üncedeyim.
27.Di?er suçlardan mahkum olan Manisa sorumlu yazman? Avni Bey’e gelince;kendisinin tehcir ve adam öldürme suçundan beraat? oybirli?i ile kararla?t?r?lm?? oldu?una göre,tehcirden birkaç sene sonraki meydana geldi?i ileri sürülen adi nitelikteki yaralama ve hapis niteli?inde bile görülemeyen kabahatinden dolay? suçlu komiser E?ref ve Polis Selahattin Efendiler’in varl??? ve ?imdiye kadar bu ki?ilerin suç ortakl??? hakk?nda ne soru?turma heyetince ve ne de mahkemece hiçbir ?ekilde izleme i?lemi yap?lmam?? olmas?ndan dolay? tehcir ile hiçbir ?ekilde ilgisi olmayan ve mahkememizin hüküm verme yetkisi d???nda bulunan bu davan?n da suç ortaklar? ile birlikte kanuni bir karara ba?lanmas? maksad?yla bu konudaki evrak?n ayr?larak mahalline gönderilmesi gerekti?i dü?üncesindeyim.
7 Kanun-u Sani 1336 (7 Ocak 1920)
(Üye) Üye
Kurmay Albay Ayn? görü? ve dü?üncedeyim
Süleyman ?AK?R Tu?general ?hsan
2.Kurmay Albay Süleyman ?akir Bey’in ?tiraz Raporu
Vesika 18
Suret
?ttihat ve Terakki Katibi-i Mes’ullerinin Mahkumiyetlerine Dair Ekserinin ?ttihaz Etti?i Karara Eshab-? Muhalefeti Mübeyyin yazd???m Lahiyad?r:[2]
Eksere üç noktay? nazardan muhalifim;
a.Usül ve tatbikat-? kanuniye cihetinden,
b.Nev’i ve mahiyet-i cürmün tavsif ve tesbiti maddesinden,
c.Mahkuminin ?ah?slar?na taalluk ceraim hakk?ndaki mütalaatdan ibarettir.
A.Usul ve tatbikat-? kanuniye bahsine aid nokta-y? nazar?m bervech-i atidir:
Evvela:Geçen 330 senesine kadar Divan-i Harblerin usül-ü muhakemeti hakk?nda Askeri Ceza Kanunnameyi Hümayunundaki birkaç maddeden ve Divan-? Harb-i Örfiler mesaili hakk?nda da 20 Eylül 93 tarihli ?dare-i Örfiye Kararnamesinden ba?ka elde Ahkam-? Sariha-y? Kanuniye mevcud olmad???ndan ve son zamanlarda ise Divan-? Harb-i Örfilerin vezaifi Kesb-i Ehemmiyet etti?inden bunlara ait muamelat?n Bir usul-u salime rabt? ve Divan-i Harplerin münhas?ran makam?na kaim olduklar? mehakim-i Cezaiye-i Nizamiye tarz?na ifra?yla lazime-i adaletin tamam?-i tatbiki z?mn?nda mezkur 330 senesinde bir talimatname tanzim olunmu? ve hutut-u esasiyesi itibar?yla birer müddet-i umumi bulundurulmas?(talimatname madde:1)bir hey’et-i tahkikiye te?kil olunmas? (madde 5)muhakemat ve muamelat-? sairenin usul-u muhakemet-? cezaiye kanununa tevfikan cereyan ettirilmesi(madde.11 vs) hususatindan ibaret olan mebhus(bahsolunan)talimatname tarih-i ne?rinden beri bilcümle divan-? harbi örfilerce tamamen ve haffiyen ma’mülün bih(yürürlükte olan kanun,nizam)olagelmi? idi.Nitekim bundan evvel mahkememizde dahi hususat-? mezkure nam?yla tatbik-i muamele olunmakla beraber fazla olarak Divan-? Harb Muhakemat?n?n aleniyat? ve müdafaa vekillerinin bulundurulmas? gibi talimatnamede sarahet olmayan ve ?imdiye kadar gayr’? mesbuk bulunan mehakim-i nizamiyece cari usul ve kavaid dahi kabul olunmu?du.Ahiren 18 Eylül 35 tarihli ne?r olunan ve 20 Eylül 1293 tarihli ?dare-i Örfiye Kararnamesine tezyil(ekleme)edilen Divan-i Harbi Örfiler hakk?nda balada hutut-u esasiyesini arz ve izah eyledi?im mevadd? tamam?yla tesbit eden Kanun-u Muvakkat’?n 16.Maddesinde“Divan-i Harb Hükümlerini ekseriyat-? mutlaka ile ittihaz eder,“yaln?z idam hükümlerine ekseriyat-? sülüsan-? ara ?artt?r”tarz?nda bir f?kra mevcuttur.Burada hükümden maksat,ta’yin-i ceza olup bu babda her vakit ekseriyet-i mutlaka kafi ise de anla??ld???na nazaran idam cezalar? için daha fazla takyidat vaz’?na lüzum görülmü? ve mücriminin lehine masruf olan bu kay?t çok ?ayan-? takdir bulunmu?tur.
Ancak bu madde hakk?ndaki Harbiye Nezaret-i Celilesinin 8/1/36 tarihli emirnamesi mündericat?na nazaran(hüküm)tabiri cinayat mesailinde ittihaz-? usul ve muhakemat iktizas?ndan olan(mücrimiyet)kararlar?na da te?mil ve Divan-i Harbi Daimilerde tabiat?yla cari olan bir teamüle istinad edilerek ve hiçbir esas ve mevadd-? kanuniyeye temas etmeyerek(mücmiriyet ve ceza) kararlar?n?n birlikte ita olunmak suretiyle muamele-i ifas? lüzumu anla??lmakda ve Divan-i Harbimizin ekseriyeti bunu kabul etmekte ise de bendeniz bervech-i ati esbabdan dolay? buna muhalif bulunmaktay?m:
1.18 Eylül 35 tarihli kararnamenin 10.maddesi medlülundan(delalet eden)anla??ld???nda nazaran i? bu Kanun-u muvakkat usul-u muhakemat-? cezaiye kanunu ahkam?n?n tamam?n? tatbikini amir olub bu keyfiyet bilhassa matlub ve mültezim bulunmaktad?r. Binaenaleyh mücmiriyet karar? gibi en ruhlu bir maddenin bila-sebeb tebdil ve ta?yirine maddeten hiçbir lüzum ve mecburiyet olmasa gerektir.
2.Mücmiriyet ve ceza kararlar?n?n birlikte ve alaniyet-i mutlaka ile itas? halinde idamdan gayri cinayat mürtekibleri hakk?ndaki ahkam te?did ve bil-külliye tebdil ve binaenaleyh aleyhlerinde tefsir edilmi? oluyor ki vaz-? kanunun maksad? bu noktaya matuf oldu?unu kabul edemiyorum.
3.Bu gibi kanun-u mevaddiyenin tetsiri mahkeme-i tecziyeye aid oldu?una nazaran içtihad mahiyetinde kalan bu karar muvaf?k olsa da kanuni olamayaca??n? zannediyorum.
Sayfa-14
4.Dört seneden beri Divan-i Harb-i Örfilerde mücmiriyet ve ceza kararlar? ayr? ayr? ve usul-ü muhakemata tatbiken verilegeldi?i,bu kanunun ne?rinden sonra dahi mahkememizce de bu usüle riayet olundu?u halde ?imdi bundan tekahül(ihmal) edilmesini kanuna muvaf?k göremiyorum.
5.Balada arz etti?im mukaddimeden anla??laca?? vechile Divan-i Harb-i Örfiler mehakim tezahür edilmek suretiyle tekamül edegelmekte iken bu kararla bila-luzüm ve bila-bünye bir rasif-i(dayan?kl?)hareketine cevaz(müsaadeli,ruhsat,izin,caiz olma) verilmedi?ini zann ediyorum.
6.Bu maddenin bu suretle tefsiri caiz olsa bile kararnamenin 18.maddesinde tasrih olundu?u tarih-i ne?rinin ferdas?ndan muteber olaca??na ve buna muhalif olan ahkam?n münfesih oldu?unda dair kay?t bulunmad???na nazaran kanun-u umuni-i cezan?n onbe?inci maddesi sarahat? mucibince-cinayet mücrimleri hakk?nda ne?ir mahiyetinde olan bu kanunun-tarih-i ne?rinden evvel vukubulan ve yaln?z tahkikat? de?il,muhakemesi bile daha evvel cerayan eden bu davaya tatbikine imkan ve müsaade-yi kanuniye bulunmad??? ve binaenaleyh usul-ü muhakemat?n onbe?inci maddesi mucibince ekseriyat-? sülüsan-? ara hasil olmaks?z?n verilen bu mücmiriyet kararlar?n?n muvaf?k-? kanun olmad??? re’yindeyim.
7.Yine evak?s-? usüliye cümlesinden olmak üzere;i?bu karar?n mukaddemas?nda suret-i umumiyede maznunlar?n neden dolay? ve bu suretle tevkif ve mahkememize sevk olunduklar? izah ve dolay?s?yla bunun kanuna adem-i mutab?k? hakk?nda sebk eden mütalaat? red ve cerh ile keyfiyet-i tevkiflerinin kanuna muvafikiyetini tasdik mahiyetinde derc edilmi? olan f?karat?n mugayir-i kanun oldu?u kanaatindeyim.
8.Verilen bu kararda Üsül-ü Muhakemat-? Cezaiyye Kanununun 290.maddesindeki tarifata gayr-? muvaf?k olarak olbabda ittiham ve cereyan-? muhakemat ve tarafeynin iddia ve müdafaat? lay?k?yla müzakere edilmeden do?rudan do?ruya rey-i araya(ço?unlu?un fikri)müracaat olunmas?n? ve esbab-? muhalefetin bile sual edilmeksizin karar?n tensibini mugayir-i kanun görmekteyim.
9.Her nas?lsa kaleme al?nan i?bu kararda maznunlar?n aleyhinde sebk eden bilcümle iddiata ve vukubulan ihbarat ve ?ikayet ve bu babda mesbuk olan ?ehadat?n zikriyle iktifa olunarak lehlerinde olan birçok delail ve emaret ve muhaberat ve ?ehadat-? kanuniyenin nazar-? dikkate al?nmamas?n?,veyahud bu cihetler ?ayan-? kabul görülmeyerek red edilmi?lerse esbab?n?n kararda izah edilmemesini gayr-? kanuni bulmaktay?m.
10.Edirne ?ttihat ve Terakki Müfetti?i Abdülgani Bey aleyhindeki istidattan Hilal-i Ahmer’e ait bin lira kuyudat?n taharri olunmamas? ve ordu kumandanlar?n?n müsaadesiyle amele efrad?n? ?erait-i mahsusas? dairesinde ve emsali vechile istihdam edildi?i Trabzon’daki müdafaan?n ta’mik edilmemesi ve keza Midhat Bey’in bu yolda tahaddüs eden baz? fecayi müsebbiblerinin Mülkiye Müfetti?i(Ohannes Ferid)Bey taraf?ndan zahire ihrac? ve mahalli mahkemesine terviç(geçerli kilma)edildi?i ve binaenaleyh kendisinin bu mesailde bir güna alakas? bulunmad??? hususundaki müdafaat?n?n nazar-? dikkate al?nmamas?n? ve bu babda kararda bir güna esbab irae edilmemesini ahkam-? kanuniye ile te’lif edemiyorum.
11.Mahkum edilenlerin lehlerinde olan emaret ve ?ehadeti ve vukubulan isnadat ve ihbarata kar?? dermeyan eyledikleri müdafaat? daha kuvvetli görüyor ve bilhassa lehlerindeki isnadat-?(bir nesneye,bir ?eye dayanmak)resmiyenin adem-i kabülünü mucib-i bir güna esbab-? kanuniye tasavvur edemiyorum.
12.Cinciniyetle mücrimiyete karar verilerek baz? mücazat? tehir olunan Abdülgani Bey’in Hey’et-i Tahkikiyede mevcud Edirne tehcirinde madhaldar oldu?u kayd?yla hakk?nda tatbik olunan bu muameleyi muvef?k göremiyorum.Çünkü Hey’et-i Tahkikiyedeki mesele bu kere muhakemesi icra k?l?nan hususattan ba?ka bir ?ey olmad??na nazaran bir cürümden dolay? iki defa muhakemesini terviç demek olan karar? tasvib edemiyorum.
13.Kezalik on sene kürek cezas?na mahkum edilen Kastamonu Katbi-i Mes’ülü Hasan Fehmi Bey’in maznun(san?k)bulundu?u Kastamonu tehcirine aid Heyet-i Tahkikiyede(100)numaral? dosya mevcud oldu?u gibi Kastamonu tehcirine dair mahallinde dahi tahkikat cereyan etmekte oldu?u mezkür dosyan?n tedkikat?ndan anla??lmakta oldu?una nazaran her iki tahkikat neticelenmedikçe ve tevhiden bir mahkemede bak?lmad?kça verilen bu hüküm ve karar?n adem-i mutab?k? re’yindeyim.
Sayfa:15
B.Nev’i ve Mahiyet Mücriminin tavsif ve nisbeti hususundaki muhalefetime gelince:
14.Bu davaya aid müstantik kararnamelerinde,müdde-i umumili?in iddianamesiyle ona ibtina ettirilen i?bu kararda ?ttihad ve Terakki Cemiyeti Mütefessihesi mensubinin icra etmi? olduklar? mezalim ve cinayat?n ?ahs-? manevi cemiyete atf?(ekleme) suretiyle Merkez ve Meclis-i Umumi azalar?n?n fail-i asl ve cemiyetin vilayetdeki katib-i mes-ullerinin suret-i umumiyede fer’an zi-medhal(ikinci derecede olaya kar??an)olarak itham,iddia ve mahkum edilmesi nazariyesini kabul edemiyorum.
15.Muhakemat-? sab?ka ve haz?ra neticesinde ittihaz olunan mukarrerat ve tatbik olunan ahkam bu nazariyenin butlan?n? ma-ziyadetin isbata kafi,çünkü Meclis-i Umumi aza-y? tabiiyesinden olan vükela’y? sab?ka hakk?nda verilen 5 Temmuz 35 tarihli kararda bunlardan bir k?sm? fail-i asl ve bir k?sm? fer’anzi-medhal olmak üzere tecrim ve baz?lar?n?nda beraatine hükm olunmas? ve Kezalik Trabzon tehcirine aid 22 May?s 35 tarihli kararda katib-i mes’ul Nail Bey’in fail-i asl oldu?unun karargir bulunmas? ictihad-? acizanemi müeyyed(do?rulanm??)olub hususiyle cemiyeti mensubinin teberra?na(uzak durma)i?lemi? olduklar? ef’alden dolay? haklar?nda muamele ifas? muvaf?k-? nisfet(insaf hakl?l?k)ve adalet olaca?? salifüz-zikr 5 Temmuz 35 karar?nda tasrih ve i?bu kararda tek’iden(tekrarlama ile)derc edilmi? iken yine mebhus-u nazariyeden bir türlü feragat olunmayarak baz?lar?n?n ?ahsen icra etmi? olduklar?na ekseriyetle karar verilen baz? ef’alin ittihad ve Terakki Cemiyeti Merkez-i Umumisinin muhalif kanun harekat?n?n amil ve mürevvici olduklar?n? tey’id ve binnetice tehcir ve taktil cinayat?na i?tiraklerine isbat edecek delail mecburiyetinde add ve telakkisine imkan-? kanuni tasavvur edemiyorum.
16.Baladada arz olunan nazariye mucibince katib-i mes’ullere umumiyetle ayn? zürüm isnad iken baz?lar?n?n beraatlerine hükm olunmas? esbab?n?n ve mahkumiyetleri karargir olanlar?nda tavsif olunan cürme keyfiyet-i i?tiraklerinin kararda tasrihen derc edilmemi? bulunmas?n?,mücmiriyet karar?n?n kanun dairesinde tesbit edilmedi?ini gösterir en vaz?h bir delildir.
17.Mahkememizin 15 May?s 335 tarihli karar?yla adedi elliye bali? olan ?ttihad ve Terakki Merkez ve Meclis-i Umumi azalar?n?n müceddeden maznuniyeti anla??larak ol vechile haklar?nda takibat?-? kanuniye icras? müttefikin karargir olmu? iken bunlardan baz?lar? hakk?nda istisnai muamele yap?lmas?n? ve keza bu babdaki ceraime i?tirakleri dolay?s?yla mukaddema tevkif olunan katib-i mes’ullerden Hamdi ve Eyüb Bey’lerin Keyfiyet-i tahliyelerini(isticvabname sayfa 109)ve keza Divan-i Harbimizin karar?na atfen müstantik kararnamesinde merbut makam-? riyasetinin 15 Haziran 35 tarihli müzekkeresi mucibince Katib-i mes’ullerin umumiyetle mahkemeye sevki laz?m gelirken bu babda bir güna icraat görülememesini ?ayan-? tedkik görmekte ve bu hususun baladaki nazariye ile gayr-? kabil-i te’lif oldu?u kanaatinde bulunmaktay?m.
18.Dava-y? haz?r?n esas? ?ttihad ve Terakki Cemiyeti Merkez-i Umumi azas?n?n muhalif-i kanun harekat? oldu?una nazaran i?bu cürüm,(isnad etme)rüesa-y? ittihad hakk?ndaki ilk müstant?k kararnamesinde 170.madde-i kanuniye medlülünce taammüden katl olmak üzere gösterilmi? ve muahharan,emniyet-i dahiliyesi ihlal fasl?ndaki 55 nci maddenin f?kra-y? mahsusas?na tetabuk (uymak,uygun dü?mek)etmek üzere Kuvay-? hükümet fevkinde bir kuvve-i rabia ihdas?yla sekl-i hükümeti ve Kanun-u Esasiyi cebren tagyir ve tebeddüle te?ebbüs mahiyetinde tasvir ve hatta ol suretle baz?lar? tecrim(suçland?rma,cezaland?rma)edilmi? ve katib-i mes’uller dahi bu cümrede fer’an zi-medhal olmak üzere iddia ve tavsif etmeine kar?? mahkemece gerek kararnamelerdeki 55 ve gerekse makam-? iddian?n gösterdi?i 56,57 maddelerin ne suretle red edilerek 170.maddeye rücu edildi?inin kararda tasrih edilmemesini,henüz nev’i ve mahiyet’i cürmün lay?k?yla tesbit olunamad???na en büyük delil olmak üzere telakki etmekteyim.
19.Katib-i mes’ullerden baz?lar? tehcir ve taktilde fer’an zi-medlal olmak üzere tercim edilmi?lerdir.Taktil kelimesinin katl-i nüfus diye telakki edildi?ine nazaran kanun-u cezada bir fasl-? mahsus te?kil eden i?bu fiil-i katlinin hangi maddeye temas eyledi?i lay?k?yla tarif ve tavzih olunmayarak hele katl fiili nerede vaki oldu?u gösterilmeyerek mücrimiyet karar? verilmesini sonra da 11.maddeyi tatbiken cezalar?n?n temdidini(devam ettirme)usul-ükanuna gayr-? muvaf?k bulmaktay?m.
Sayfa-16
20.45.madde-i kanuniyenin sarahati dairesinde olan hal-i asl?n hüviyeti,saniyen cürmü ve salisen muhakeme karar?na iktiran etmi? ceza-y? aslisi,rabien maznunlar?n as?llara suret ve derece-i i?tiraklerini,hamisen bunda kas?dlar? muayyen ve metin olmak laz?m gelib burada ise bu ?eriata tamam?yla tatbik-i muamele edilmedi?inden verilen karar?n ruh-u kanuna adem-i mutabakat? re’yindeyim.Çünkü henüz 170.madde ile mahkum edilmi? bir merkez-i umumi,azas? yoktur ve faal-i as?llar?n bir k?sm?na tatbik edilen 55.maddenin hükmünden bu feran zi-medal olanlar kanunun sarahati kar??s?nda nas?l tahlis-i giriban (yakay? kurtarmak)edebilirler.
21.Mahkum edilenlere 45.madde delaletiyle 170.madde mucibince ceza tahdid(tarif etmek,s?n?rlamak)edildi?ine nazaran taammüden kati fiilini bizzat kim irtikab etmi? ise onun fail-i asl ve 45.maddenin tafirat? dairesinde“Aher kimesneyi hediye ve nükud itat? veya hile ve desise(oyun)icras? ve amali,veyahud nüfuz ika’? veya hükm-ü memurinin su istimali suretleriyle bir cinayat veya cünha ?kan?na tahrik edenlerin”fer’an zi-medlal olmalar? iktiza edece?i sarahaten anla??lmakta oldu?una nazaran,fiil-i katli icra eden e?has? hiç nazar-? dikkate almayarak fail-i aslileri belkide eline silah almam?? gibi i?bu tarife nazaran salifüz-zikr merkez-i umumi azas? bile fer’an zi-medhal tarifinin daire-i ?ümulu dahiline idhal edilmi? olacaklar? tabii ve a?ikar olma?a,bu madde dahi nevi mahiyet-i cürmün tesbiti nokta-y? nazar?ndan olan nevak?s-? kanuniyeyi ve binaenaleyh esbab-? muhalafeti izaha kafidir zannederim.
22.Bir de mahkumiyetlerine karar verilenlerin sübüt-u(kati olarak meydana ç?kmak)cürmüne medar olacak esbabdan biri de Bahaddin ?akir’in Ermenilerin kamilen imhas?n? havi Mamüretülaziz katib-i mes’ülü Naz?m’a hitaben çekti?i telgrafname olmak üzere kararda zikr edilmektedir ki bendeniz bu babda katib-i mes’ullerin ünvan? memuriyetlerinden ba?ka bir güna(hiçbir suretle)taallük(ba?l?l?k,münasebet)ve madde-i i?tirak veya irtibat görmedi?im gibi,bunlar?n Bahaddin ?akir Bey’le muharebelerine dair de bir güna ihbarat ve ?ehadat mesbuk olmad???na nazaran bu mes’leleyi de tecziyeieri için bir sebeb olmak üzere kabul etmiyorum.Çünkü Bahaddin ?akir Bey’in Kastamonu Valisi Re?id Pa?a ile muhaberesi ma’lum ve musaddak oldu?una nazaran Hasan Fehmi Efendiyi bu meyana idhal etmek bir tevhim olur.Kezalik Bahaddin ?akir’in Trabzon tehciri için Vali Cemal Azmi ile bilmüzakere ittihaz-? mukarrerat etti?i muhakkak bulundu?u ve Naz?m’a hitaben yazd??? ?ifreyi bile Vali Sabit Bey’in vesatat ve mahremiyeti dairesinde ke?ide etti?ine nazaran Bahaddin ?akir’in kat?b-i Mes’ullerden ziyade-bu ise ehil ve elyak(liyakatli)olan-rüesay? me’murin ile te?rik-i mesai etdi?ine kanaat has?l olmaktad?r.
Zaten bu meselelerde katib-i mes’ullerden ziyade merkez vilayetdeki rüesa-y? hükümetin amil ve mürevviç olduklar? Ankara Valisi Mazhar ve Kastamonu Valisi Re?id Pa?alar?n tehcire yana?mamalar?ndan dolay? infisal etdirilerek yerlerine At?f Bey’in tayin ve izam?yla vas?l-?mertebe-i sübüt olmakta ve binaenaleyh bu husustan dolay? tehcir ve taktil mes’elesinde katib-i mes’ullerin fer’an zi-medhal olmalar?n? kabul edememekteyim.
23.Kezalik kararda mezkür olan gürüh-u bagiye tertib ve te?kili kaziyesinin dahi i?bu mahkümlar aleyhinde bir delil olmak üzere telakkisi,bu babda bir güna iddia-y? mesbük olmamas?ndan sarf-? nazar,tehcirin vukuuna ra?men buralarda taktilin vuukuna delalet edecek edille ve emare-i kanuniyeye tesadüf olunamad???ndan muvaf?k-? n?sfet ve madelet(adalet eylemek) olam?yaca?? kanaatindeyim.
C.Üçüncü k?s?m olmak üzere baz? mahküminin ?ahsilerine taallük eden ve fakat ikinci fas?lda mahiyeti izah olunan cinayata ictisarlar?n?(cesaretleme)isbat edebilen delailden oldu?u kayd?yla ekserinin kabülüne iktiran eden ceraim-i mütenevvia hakk?ndaki mütalaat?ma gelince:
Sayfa-17
24.Abdülgani Bey hakk?nda müdde-i umumili?im ta’dad eyledi?i ceraim-i a?ereden hiçbirisi kanunen derece-i ?üüna is’al edilmemi? ve ?imdiye kadar cereyan eden muhakemesine nazaran mümaileyhin bu babdaki ifadat ve müdafaat? kanaatimin vicdan olacak mahiyetde bulunmu?tur.Ancak son müdafaas?nda 1000 lira mes’elesi kayd?n?n mahallinden sorulmas?n? ve polis Esad Efendi’nin kendi hakk?nda hilaf-? vaki müfteriyat? ile suihal eshab?ndan bulundu?u ve binaenaleyh bu babda da Edirne Vilayetince cereyan etmekte olan tahkikat?n istizahat?(aç?klama isteme)ve amele efrad? meselesi hakk?nda da Ordu Kumandanl??? makam?n? i?gal eden zevat? isti?had(?ahit getirme,?ahit gösterme)ederek bunlar?n mahkemece istima?n?;(dinleme,dinlenilme) velhas?l Ermeni emvalinden iddia olunan suistimalat?n madde-i tasrihiyle tayinini taleb etmesi mümaileyhin bir hakk-? kanunisi olub ?ayed bu cihetler mesdud(kapal?)ise nazar-? dikkate al?nmamas? esbabinin karara derci;laz?mgelip aksi halde yani ifadesi red olunmad??? suretde bu mesailin ta’mik ve tahkiki muktezi;ve zaten He’yet-i Tahkikiyede Edirne tehcirine aid bir dosya daha mevcud olub bu beyanda Gani Bey’in dahi maznuniyeti ma’lum iken ayn? menba ve ayn? mahiyette olan bu mesa’ilin ayr? ayr? ceraim olarak telakkismne imkan ve müsaade-yi kanuniye olmad???ndan;hepsi bir mes’eleden ibaret olan bu davan?n böyle noksan tahkikatla karar-? kanuniye rabt? gayr-? caiz bulundu?undan,bu babda mücmiriyet karar? verilmeyerek balada tadad olunan hususat?n He’yet-i Tahkikiyedeki evrak ile birlikte intac(neticelendirme)olunmak üzere tefrik-i muhakemesi re’yindeyim.
25.Hasan Fehmi Efendi’ye gelince:Esna-y? tehcirde Kastamonu’da bulundu?u hususundaki müdafaat? redd olundu?u gibi s?hhati de tahkik olunmam?? ve kendisinin Merkez-i Umumi’den tehcir emrini alarak Vali Re?id Pa?a’ya müracaat etti?i ve mümaileyhin adem-i muvafakati üzerine valinin azline sebeb oldu?u tarz?nda Katib-i Mes’ul vekili Münir Bey’in esna-y? tahkikatdaki sema’a matuf ifadesini Hasan Fehmi Efendi muvacehesinde(yüzle?tirme)ve huzur-u mahkemede tebdil ile Hasan Fehmi Efendi’nin muvacehesinde ve huzur-u mahkemede tebdil ile Hasan Fehmi Efendi’nin yazd???n? ciddi olarak bildi?ini söylemesi ve huzur-u hakimdeki ifadenin muteber bulundu?u ve esasen Münir Bey’in bu babda maznun olmas?na nazaran atf-? cürüm mahiyetinde olan ifadat?n ?ahadet makam?nda kabul edilemeyice?i gibi Hasan Fehmi Efendi’nin makam-? müdafaada bizzat Re?it Pa?a’y? i?tihad ile Münir Bey’m tekzib etmesi ve filhakika Re?id Pa?a’n?n isticvabnamenin 95 nci sayfas?nda muharrer ifadat-? mazbutas? meyan?nda “Hasan Fehmi Efendi’nin tehcir meselesi için kendisine kat’iyyen müracaat etmedi?ini”ve keza“Kastamonu’da kat’iyyen te?kilat? mahsusa bulunmad???n?”söylemi? oldu?unun muharrer bulunmas?;Hasan Fehmi Efendi’nin aleyhinden ziyade lehine matuf delail cümlesinden olub,bu babda Re?id Pa?a taraf?ndan aleyhinde sebk edilip karara derc olunan ifadat-? sairesinin ise aralar?ndaki ?ahsi münafereti gösterir mahiyette bulunmaktad?r.
Kezalik Hasan Fehmi Efendi’nin tehcire sebeb-i müstakil oldu?u ve emval-i metukeden olan suistimalat? vesaire hakk?nda vukubulan di?er ?ehadet ve kendisine atf ve isnad olunan hususat birer ?ayia ve rivayet mahiyetinden ileri geçememi? ve hele f?rka ihtirasat?na ma?lub kesan?n muallel(eksik,sakat)ifadat? veya ayn? meseleden dolay? maznun olan sab?k Kastamonu Jandarma Tabur Kumandan? Mustafa ?erif Bey’in ?ehadetine atfen kendisinin tecziyesi cihetine gidilmesi hiçbir vakit muvaf?k-? kanun olamaz.
Hususiyle,ahiren Dahiliye Nezaret-i Celilesinden mevrud 5 Kanun-u evvel 35 tarihli tezkire-i cevabiye mündericat?na nazaran tehcirin Be?inci Ordu Kumandanl???n?n emriyle 11 ?ubat 31 tarihinde icra edildi?i resmen ifade olundu?u gibi 18 imzal? kulüb azas?na atf olunan mazbata-? dairede bir ma’lümat olmad??? ve Tasfiye Komisyonu’nda me’muriyeti bulunmad???n? tasdik bu suretle aleyhindeki birçok ?ehadet red ve tekzib olunmakta oldu?una nazaran mümaileyh Hasan Fehmi Efendi'nin de öyle cinayatla tecziyesini mucib fiil ve hareketinin sübutuna dair vicdan-? kafi-i edille ve emare-i kanuniye gayr-? mevcud bulunmu? ise de Kastamonu tehcirine dair Divan-? Harbimiz Heyet-i Tahkikiyesinde(100)numaral? bir dosya daha mevcud oldu?u ve ayn? zamanda bu Kastamonu tehcirine müteallik mesail-i mahallisi tehcir müdde-i umumili?ince takib edilmekte bulundu?u evrak-? isticvabat?n(151)nci sayfas?ndaki izahat?dnan anla??lmakta ve böyle bir cürmün birkaç mahkemede ayn? zamanda rü’yetine mesag-i kanuni(kanunen izin verilmi?)bulunmad???na nazaran bunlar?n tevhid-i karar-? kanuniye rabt? laz?m gelece?i umur-u bedihiyedendir.
Bu babda Abdülgani Bey hakk?nda verilen te’hir-i mücazat karar?na tevfik-i muamele olunmamasm bile i?bu karar?n ahkam-? münkadeyi(boyun e?en,muti,tabi,ba?l?)cami olmas? nokta-y? nazar?ndan dahi ?ayan-? kabul olam?yaca?? fikrindeyim.
26.Di?er mahkum Kayserili Midhat Bey’e gelince:Bu babda Papaz Istefan’?n ihbarat? lay?k?yla tahkik ve hiç olmazsa çete te?kil ve baz? geceleri i?kence icra eyledi?ine Takfor ve Ar?ak’?n gaybubetinde medhaldar bulundu?una dair olan delailin taharrisi ve bilhassa ?ahid makam?nda telakki edilen merkum papaz?n mahzen(yaln?z,tek)ifadesinin ahz? laz?mgelirken bu cihetler noksan bulundu?u gibi aleyhinde delil olarak gösterilen Bolu Mutasarr?fl???’n?n 8 Haziran 35 tarihli tahrirat? mündericat?nda “Liva’da tehcir ve taktil vukubulmad??? gibi kendisinin ihtikar vesair ef’ai-i cürmiyede ictisar?(cesaret,cüret)bulunmad???” sarahaten tasdik olunmas?na mukabil Ar?ak ve Takfor’un gaib olduklar? tarz?ndaki mübhem beyanatn ?u itibarla Midhat Bey’e atf? müsteb’id(uzak göre,uzak sayan,ihtimal verilmeyen)bulundu?u ve çünkü bu esnada Bolu’da bulunmad???n?n tasrih olunmas? da bunu müeyyid(teyid eden)idü?ü;yine mezkür mutasarr?fl???n 25 Kanun-u evvel 35 tarihli di?er telgrafnamesinde Ermenilerin tehciri hakk?nda miting tertibine dair bir malumat verilmemesi Papaz Istefan’?n ihbarat?n? tekzib etmekte ve Ali Ulvi Bey’in mahzen zabt olunan ve Adana ?stinaf Riyaseti’nin 30 Kanun-u evvel 35 tarihli telgrafnamesinde münderic bulunan ifadat? dahi Midhat Bey’in aleyhinde vaki ve kat’i delaili muhtevi bulunmad??? anla??lmakta ve müdde-i umumilik makam?n?n mumaileyh Ali Ulvi Bey’in sebeb-i azli hakk?ndaki(isticvabname saihe 151)beyanat? da bu babda Midhat Bey’in nüfuzu bulunmad???n? ima etmekte;ve di?er taraftan Agob imzal? istida ise birtak?m zarar ve ziyan davas? münderic bulundu?u ve binaenaleyh bu da ?ahid olam?yaca??;ve Hüdavendigar(Bursa)Vilayetine aid mesail ise tehcir ile bir güna ve irtibat? olmad??? gibi mahkemece de ta’mikine lüzum görülmemesi ehemmiyetinden ari mesailden bulundu?unu göstermekte;hülasa Midhat Bey’in Bolu ermenilerini bilaemr tehcir ettirdi?i hakk?ndaki karar? müeyyid delail ve emaret-i kanuniye gayr-? mevcud bulunmaktad?r.
Ancak Midhat Bey müdafaas?nda Bolu’da suver-i muhtelif ile vukubulunan baz? fenal?klar?n tahkiki için mahalline giden Mülkiye Müfetti?i Ohannes Ferid Bey’in icra etmi? oldu?u tahkikata istinaden kendisinin bu mesailde beri-üz-zimme(aklanm??,beraat etmi?)bulundu?unu iddia ve bu babda mahall-i mahkemesince takibat-? icra k?l?nmakta oldu?u cihetle ?ayet kendide maznun olmu? olsayd? bi-t-tab ?imdiye kadar tezahür etmi? bulunaca??n? ifade ve dermeyan etmi? olmas?na nazaran bu cihetlerin henüz lay?k?yla tenvir edemeyen daha baz? nukat?n her türlü ?ek ve ?übheden azade ve kanun dairesinde mevki-i subüta isal olunmak üzere,Midhat Bey hakk?ndaki davan?n da bi-t-tefrik(ay?rarak)devam-? muhakemesi re’yindeyim.
27.Di?er cünha mahkumu Manisa Katib-i mes’ülü Avni Bey’e gelince:
Kendisinin tehcir ve taktil cürmünden beraati ittifakla karargir oldu?una nazaran tehcirden birkaç sene sonra vukuu iddia olunan adiyen darb ve habs mahiyetinde bile görülemeyen cürmünden dolay?;mahallince maznun Komiser E?ref ve polis Selahaddin Efendilerin vücudu;ve ?imdiye kadar nas?lsa mümaileyhim ?üreka-y? Cürm hakk?nda ne He’yet-i Tahkikiyece ve ne de mahkemece bir güna takibat-? icra olunmam?? bulunmas? hasebiyle;tehcir ile bir güna alakas? olmayan ve mahkememizin selahiyet-i kazaiyesi haricinde bulunan bu davan?n da ?üreka-y? cürmiyle birlikte karar-? kanuniye rabt? z?mn?nda bu babdaki evrak?n bi-t-tefrik mahalline irsali laz?m gelece?i mütalaas?nday?m.
7 Kanün-? sani 336
Aza Aza
Erkan-? Harb Miralay Ayn? re’y ve mütalaaday?m.
Süleyman ?akir Mirliva ?hsan.
SONUÇ:
Ermeni Tehciri s?ras?nda,de?i?ik sebeplerden dolay?,birçok Ermeninin öldü?ü bilinmektedir.Ancak bu durum hiçbir zaman Osmanl? Devleti’nin arzulad??? ve planlad??? bir katliam de?ildir.Sava??n getirdi?i olumsuz ?artlar?,kendi ç?karlar? do?rultusunda kullanmak isteyen Ermenilerle,Osmanl? Devleti’nin kendi güvenli?ini sa?lama yolunda alm?? oldu?u bir karar?n neticesidir. Kald? ki,bu dönemde Ermeni sald?r?lar?na maruz kalarak öldürülen Türkler’in say?s? da az?msanamayacak ölçüdedir.Tehcir s?ras?nda meydana gelen ölümlerin,hastal?k iklim ?artlar? gibi baz? olumsuzluklar? da vard?r.BunlarIn d???nda tehcir kafilelerini sevk etmekte görevli olanlar?n suistimalleri de görülmektedir.Ancak bu suistimalleri görülen ki?ilerin divan-i harplere verilerek yarg?land?klar? bilinmektedir.
K?saca söylemek gerekirse;Ermeni Tehciri ve Taktili bahanesiyle,Osmanl? Devleti Ermeniler’e ve ?tilaf Devletleri’ne ho? görünmek amac?yla mahkemelerde birçok ki?iyi yarg?layarak büyük bir gaflet içine girmi?tir.Ancak 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da aç?lan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin,8 May?s 1920 tarihinde alm?? oldu?u bir kararla Ermeni Tehciri ve Taktili nedeniyle tutuklu bulunanlar?n serbest b?rak?lmas? yönünde bir karar alacak ve 11 A?ustos 1920 tarihinde de bu mahkemeleri kapatacakt?r.Ayr?ca tehcir ve taktil suçlular?n?n millet nazar?ndaki itibarlar? iade edilecek,e? ve çocuklar?na da“H?demat-? Vataniye”tertibinden maa? ba?lanacakt?r.Al?nan bu kararlarla yap?lan bu yanl??l??a ve haks?zl??a güzel bir tepki ile son verilmi?tir.
EKLER:
1.KURMAY ALBAY SÜLEYMAN ?AK?R’?N (310-5) B?YOGRAF?S?
Kurmay Albay Süleyman ?akir,1875 y?l?nda Trabzon’da do?mu?tur.Babas? Kamil Bey,annesi Ay?e han?md?r.13 Haziran 1892 tarihinde Harp Okuluna girmi? ve 20 Mart 894 tarihinde,189 mevcudu bulunan s?n?f?n be?incisi olarak mezun olmu? ve kurmay s?n?f?na seçilmi?tir.Yürürlükteki kanun gere?i 13 Mart 1895 tarihinde üste?menli?e terfi etmi?tir.
Kurmayl?k e?itiminin son s?n?f?nda on üç mevcutlu s?n?f?n,dokuzuncusu olmu? ve 16 Mart 1897 tarihinde kurmay yüzba?? rutbesine eri?mi?tir.Bu rutbede iken,Genelkurmay Dördüncü ?ubesi’ne atanarak bir süre an?lan dairede görev yapm??t?r.17 Nisan 1877 tarihinde,Yunanistan’?n sava? ilan? üzerine,gönüllü olarak harbe kat?lmak için ba?vuruda bulunmu?tur.?ste?i olumlu kar??lanan Süleyman ?akir,22 Nisan 1897 tarihli padi?ah onay?yla,Yanya Kolordusu komutan? Korgeneral Sadettin Pa?a’n?n yan?na atanm?? ve 30 Nisan 1897 tarihinde Yanya’ya gelerek ate?kes imzalana kadar bu kolorduda görev yapm??t?r.
Daha sonra Yanya Kolordusu’na ba?l? Birinci Tümen Komutan?,Tu?general ?brahim Pa?a’n?n kurmay kadrosuna Yanyal? yarbay Esad Bey ile birlikte atanan Süleyman ?akir dokuz ay bu tümende görev yapm??t?r.?ubat 1898’de Yanya Kolordusu ?kinci Tümeni Kurmay Ba?kanl???na tayin olunan Süleyman ?akir,bu tümende Haziran 1898’e kadar be? ay görev yapm??t?r.Ordunun terhisi üzerine ayn? y?l?n Temmuz sonlar?na do?ru ?stanbul’a dönmü? ve eskisi gibi yine Genelkurmay Ba?kanl???’n?n dördüncü ?ubesindeki görevine atanm??t?r.
?ki senelik kanuni bekleme süresini tamamlayan Süleyman ?akir 5 Nisan 1899 tarihinde önyüzba??l??a yükselmi?tir.14 Eylül 1900 tarihine kadar iki seneyi a?k?n dördüncü ?ubede görev yapm??t?r.Özellikle Yunan sava? tarihinin yaz?m? ve haritalar?n?n çiziminde Onuncu Kolordu Komutan? Ziya Pa?a ve Askeri Yarg?tay Ba?kan? Tu?general Fuat Pa?alar?n yan?nda görev yapm??t?r. Ayn? tarihte,Üçüncü Ordu’ya ba?l?,Selanik’te 17.Tümen Kurmayl???’na nakledilmi? ise de,o zamanlar 3.üncü Ordu Komutan? vekili Sabri Pa?a’n?n emri üzerine Üsküb’de 5.inci Tümen Kurmayl???’nda görevlendirilmi?tir.?ubat 1903 sonlar?na do?ru,Rumeli Genel Müfetti?i Hüseyin Hilmi Pa?a’n?n emirleriyle Tümen komutan? Ali R?za Pa?a ile birlikte,jandarma birliklerinin düzenlenmesinde görev alm?? ve Kosova ili Bay?nd?rl?k ??leri Müfetti?li?i de kendisine ek görev olarak verilmi?tir.Mart 1906 sonlar?na kadar süren bu müfetti?lik görevi s?ras?nda,Süleyman ?akir,Pirizren,Yakova,Ta?l?ca ve özellikle Bulgaristan s?n?r?na ç?kan yollar?n yap?m?nda özverili çal??malarda bulunmu?tur.Sekiz senelik bu önyüzba??l?k devresinde birçok önemli görevlerde bulunmu?tur.
22 Kas?m 1906 tarihinde Kurmay Binba??l??a terfi etmi?tir.Ayn? zamanda,S?rbistan S?n?r Komiserli?i’ne atanarak,be? seneye yak?n bu görevi yürütmü?tür.
1 May?s 1910 tarihinde k?demine göre yarbayl??a yükselen,Süleyman ?akir,yeni rutbesinde de önceki görevi olan S?rbistan s?n?r komiserli?i görevini 14 Eylül 1912 tarihine kadar sürdürmü?tür.
Toplam olarak,alt? y?la yak?n S?rbistan S?n?r Komiserli?i’nde bulunan Süleyman ?akir bu görevindeki üstün ba?ar?lar?ndan dolay? üstlerinin takdirini kazanm??t?r.Özellikle,Haziran 1911’de Mahmut ?evket Pa?a’n?n ek memuriyet olarak,Süleyman ?akir’i Avusturya S?n?r Komiserli?i’nde görevlendirmesi bu takdirin en belirgin i?aretidir.S?n?r Komiserli?i görevi s?ras?nda s?n?rlardaki güvenlik önlemleri eskisine oranla daha düzenli bir hale getirilmi?tir.
Ocak 1912’de,Pristine,Metroviçe Redif Tümenleri Dairesi’nde Müstahfaz Te?kilat?’n?n yap?land?r?lmas? çal??malar?nda da bulunan Süleyman ?akir,bu te?kilat? dört ay gibi k?sa bir süre içerisinde özverili çal??malar? sonucunda Nisan 1912 sonlar?na do?ru tamamlam??t?r.
Nisan 1912’de Arnavutluk Ayaklanmas?’n?n ba? göstermesi üzerine,S?n?r Komiserli?i görevi üzerinde kalmak üzere,7 nci Üsküp Kolordusu Komutanl??? Kurmay Ba?kanl???’na atanan Süleyman ?akir,Kolordu Komutan? ?smail Faz?l Pa?a ile birlikte,Arnavutluk Ayaklanmas?’n? bast?rmak üzere,Prizren,?pek,Yakova,Piri?tine,Metroviçe yörelerindeki askeri harekatta çok özverili çal??malarda bulunmu?tur.Daha sonra seferberli?in ilan? ile birlikte,6 nc? Kolordu Kurmay Ba?kanl??? ve daha sonra,Yanya Kolordusu Komutanl??? Kurmay Ba?kanl??? ve son olarak da Vardar Ordusu Kurmay Ba?kanl???,Üçüncü ?ube Müdürlü?ü’ne atanarak ba??ndan sonuna kadar an?lan ordunun bütün harekat?na kat?lm??t?r.22 Haziran 1913 tarihinde Bat? Ordusu kal?nt?lar?yla Arnavutluk’tan ?stanbul’a dönen,Süleyman ?akir 13 Aral?k 1913’te 1 inci Kolordu’ya ba?l? Nizamiye 6’nc? Alay Komutanl???na atanm??t?r.On dört ay süren Alay Komutanl??? süresince yap?lan tefti?ler neticesinde yeterli görülecek 16 Mart 1915 tarihli padi?ahl?k onay?yla 2 nci Kolorduya ba?l? 6 nc? Tümen Komutanl???’na getirilmi? ve 29 Mart 1915 tarihinde K?rklareli’nde Tümenin komutas?n? ele alm??t?r.28 Nisan 1915 tarihinde al?nan emir üzerine 17 nci Alay ile bir topçu taburunu Çanakkale harp alan?na göndermi?,16 nc? Alay ile Da? Topçu Taburu Hamidiye yöresine yerle?tirilmi? ve 3 May?s 1915’te tümenin geri kalan k?sm?yla birlikte Demirkoy istrumca Bölükleri’yle,Istrumca sahiline olas? Rus ç?karma harekat?na kar?? önlemler ald?rm??t?r. Bu çal??ma çerçevesinde gerekti?inde iki kolordunun yerle?tirilmesine yetecek derecede tahkimat ve ula??m yollar? olu?turulmas?nda ba?ar?l? çal??malar yapm??t?r.
15 May?s 1915 tarihinde ald??? emir üzerine bütün birliklerle beraber Çanakkale sava? alan?na gelen ve Kayak yöresinde Eksamil’de karargah kuran Süleyman ?akir ve birliklerine bu yörede bulunan 17 nci Alay da ba?lanarak Saros Sahilini gözetleme ve buray? savunma tahkimat?na haz?r hale getirilmesi görevi verilmi?tir.Yirmi gün kadar süren bu görevi Süleyman ?akir takdire de?er bir çal??mayla ba?arm?? ve bir çok savunma çizgileri olu?turmu?tur.
14 Haziran 1915 tarihinde Albayl??a terfi eden Süleyman ?akir 21 Haziran 1915 tarihinde Seddülbahir Grubuna kat?lm??t?r. Seddülbahir m?nt?kas?nda So?anl?dere’de ihtiyat görevi alm?? olan Süleyman ?akir görülen lüzum üzerine 12 Temmuz 1915’te Kerevizdere’de sol cenah Komutanl???n? yüklenerek Frans?zlar?n me?hur 14 Temmuz 1915 hücumunu durdurmaya ve geri atmay? ba?arm??t?r.Süleyman ?akir 24 Temmuz 1915’te Tümeniyle Saros Grubuna yeniden kat?lm??sa da ald??? emir üzerine tümenin komutas?n? Albay Nazif Bey’e b?rakarak ?stanbul’a dönmü?tür.5 A?ustos 1915 tarihinde padi?ah?n onay?yla emekliye ayr?lm??t?r. 8 A?ustos 1915’de Samsun S?k?yönetim Mahkemesi Ba?kanl???na atanan Süleyman ?akir A?ustos 1916 tarihine kadar bir sene bu görevde kalm?? ve Ocak 1917’ye kadar bir buçuk y?l Askeri Mahkeme Ba?kanl??? yapt?ktan sonra 8 A?ustos 1918 tarihine kadar da tekrar Samsun’da Tümen Askeri Mahkemesi Dairesi Ba?kanl??? görevinde bulunmu?tur.
Ayn? tarihte(8 A?ustos 1918)Do?u Ordular? Grubu Ba?menzil Müfetti?li?ine ba?l? olmak üzere Menzil Tefti? Heyetleri Ba?kanl???na naklen atanm??t?r.Alt? ayl?k bu göre süresinde Trabzon,Amasya,Tokat,Sivas ve Samsun yöresinde menzille ilgili bir çok suistimalleri inceleyerek o suçlular? ortaya ç?karm?? ve askeri mahkemede yarg?lanmalar?n? sa?lam??t?r.1918 y?l? sonlar?nda menzillerin kald?r?lmas?yla Samsun’da Özel Askeri Mahkeme Ba?kanl???’na atanm??t?r.Özlük ??lemleri Dairesi’nin 25 A?ustos 1919 tarihle emri gere?i rütbesi geri verilerek muvazzaf s?n?fa geçirilmi?tir.
24 Eylül 1919 tarihli padi?ah onay?yla Tehcir s?k?yönetim mahkemesi üyeli?ine getirildi.13 Ekim 1919’da ?stanbul’da Birinci S?k?yönetim Mahkemesi üyeli?ine atand?.Heyetin padi?ah onay?yla de?i?tirilmesiyle bir süre Özlük ??lemleri Dairesi emrinde kalm?? ve 21 Nisan 1920 tarihli onayla 9 Haziran 1920’de ?zmit S?k?yönetim Mahkemesi Ba?kanl???’na atanm??sa da mahkemenin kald?r?lmas? üzerine 26 Haziran 1920 tarihinde aç?kta kalm??t?r.Daha sonra ise 7 Mart 1921’de Bir numaral? Subay askeri Mahkemesi üyeli?ine atanm??t?r.?stiklal sava??na kat?lmam??t?r.Ancak milli mücadele aleyhinde de bulunmam??t?r.
Albay Süleyman ?akir hakk?nda incelemeler yapan Bursa özel Heyeti kendisinin kanuni kovu?turma aç?lacak bir hareketi olmad???na karar vermi? ve an?lan karar? Bakanl???n onay?na sunmu?tur.An?lan karar çerçevesinde Albay Süleyman ?akir 15 Mart 1923 tarihli Bakanlar Kurulu Karar? gere?ince yeniden emekli say?lm??t?r.
Alm?? oldu?u ni?an ve madalyalar
Yüzba?? rütbesinde iken: 7 Temmuz 1897.Be?inci rütbeden Mecidi Ni?an? 14 Mart 1898.4 ncü rütbeden Mecidi Ni?an? 13 A?ustos 1897 Yunan Muharebe Madalyas?
Önyüzba?? Rütbesinde iken:21 ?ubat 1903. Dördüncü rütbeden Osman? Ni?an?
1905 y?l?nda Gümü? Liyakat ve Hicaz Demiryolu Madalyas?
Binba?? iken: 1125 kuru? maa? ödülü
Albay iken: Güney Grubundaki hizmetinden dolay? Harb Madalyas?.[3]
3.KURMAY ALBAY SÜLEYMAN ?AK?R’E GÖNDER?LEN ?Ki TELGRAF METN? VE AÇIKLAMALARI
Vesika numara 13 Sivas
27.12.1918.
Sivas’da bulunan Kurmay Albay ?akir Beyefendiye,
Yolsuzlu?u sebebiyle aç??a al?narak,yarg?lanmak için S?k?yönetim Mahkemesi’ne gönderilmesi emredilen 15 nci Tümen Komutan? Süleyman ?zzet Bey’le Yönetim Ba?kan? Binba?? Ataullah Efendi’yi ve öteki baz? arkada?lar?n?n yarg?lanma i?lemleri için Samsun’da toplanmak üzere ba?kanl???n? yürütece?iniz kurul;Amasya Askerlik Dairesi Ba?kan vekili iken Samsun Askerlik Dairesi Ba?kanl???na atanan Yarbay Said ve Samsun S?k?yönetim Mahkemesi Sürekli Ba?kanl???na atanan Askerlik Dairesi Ba?kan Yard?mc?s? Yarbay Nihad,Samsun’da Yarbay ?erif ve Yarbay Halil ?ükrü Beyler’den olu?an üyelerden olu?turulaca?? ve suçland?r?lmaya dair evrak ve di?er yaz??malar?n Dokuzuncu Ordu’dan Samsun’a gönderilen bir subaya emanet edildi?inden Samsun’a giderek ad? geçen evraklar? teslim alarak göreve ba?laman?z rica olunur.[4]
Üçüncü Kolordu Komutan?
Mehmet Selahaddin.
Öteki Suret, Aded
134
Sivas
20/3/1919
21
Cevab:19/3/1919 tarih ve 629 numaral? ?ifreye;
Albay ?akir Bey,la?vedilen Samsun ve Havalisi Komutan? R?za Pa?a ve yan?ndaki görevlilerin yolsuzlu?una ili?kin noksan kalan soru?turmas? için soru?turma kurulu s?fat?yla ba?kanl??? kendisinde olmak üzere,Özel S?k?yönetim Mahkemesi Kurulu taraf?ndan tamamlanmas? için görevlendirilmi?tir.
Ad? geçen evrak 27/2/1919 tarih ve yarg?lama/417 numaral? yaz??maya ili?ik olarak arac?l???n?zla an?lan ki?iye(Albay Süleyman ?akir)gönderilmi?tir.
20/3/1919
21/3/1919 3 ncü Kolordu Komutan?
Selahaddin.
Vesika Numro:13 Sivas
27/12/34
Sivas’da mukim Erkan-? Harb Miralay? ?akir Bey Efendi’ye,
Suistimalat? hasebiyle aç??a ç?kar?larak bera-y? mehakime Divan-i Harb’e tevdii emr buyurulan 15 nci F?rka Kumandan? Süleyman ?zzet Bey’le ?dare Reisi Binba?? Ataullah Efendi’yi ve di?er baz? rüfekas?n?n icra-y? muhakemeleri için Samsun’da inikad etmek üzere te?kil edecek Divan-i Harb Riyaset-i alilerinde olmak üzere,Samsun Ahz-? askerisine nakl edilen Amasya Ahz-? asker kalem Reis Vekili Kaymakam Said ve Samsun Divan-i Harb-i Daimi Riyasetine tayin edilen Ahz-? asker Reis Vekili Kaymakam Nihad ve Samsun’da Kaymakam ?erif ve Kaymakam Halil ?ükrü Bey’lerden te?ekkül edece?i ithama dair evrak vesairenin Dokuzuncu Ordu’dan Samsun’a i’zam edilen bir zabitle mevdu’bulundu?u cihetle Samsun’a azimetle evrak-? mezküreyi teslim ve ifa-y? vazifeye müba?eret eylemeleri mütemennad?r efendim.[5]
Üçüncü Kolordu-yu Hümayün Kumandan?
Mehmed Selahaddin
Sureti di?er
aded
134
Sivas
20/3/35
21
c/19/3/35 tarih ve 629 numaral? ?ifreye;
Miralay ?akir Bey,Mülga Samsun ve Hayali Kumandan? R?za Pa?a ya maiyeti suistimalat?na dair noksan kalan tahkikat?n Hey’et-i Tahkikiye s?fat?yla riyasetinde olmak üzere Divan-i Harb-i Mahsus Hey’et-i taraf?ndan ikmali için tavzif edilmi?dir.Mezkür evrak 27/2/35 tarih ve mehakim/417 numaral? tahrirata leffen vesatetinizle mümaileyhe gönderilmi?tir.
20/3/35
21
3 ncü Kolordu Kumandan?
Selahaddin
Vesika Numara:20
Askeri Temyiz Mahkemesi üyelerinden Albay Süleyman ?akir Bey’e
Efendim Hazretleri,
Bütün o tehcir ve öldürme olaylar?n?n anlat?l?? ?ekli üzerine ilgililere bu olaylar? hükümsüz b?rakmak s?z?lt?lara meydan vermeyecek derecede hafif geçen ve usül aç?s?ndan bunlara da aktif olarak kat?l?m?n? hukuk sahipleri aç?s?ndan kan?tlanamayan hayal ürünü öldürme olaylar?ndan dolay? mahkum olmu?tum.?ki y?ld?r buraday?m.Ailem ise benden daha güç ko?ullarda fazilet ve ahlak?n yoklu?u ve nankörlü?ü etkisiyle dayan?lmas? bir ahlak kusuru say?labilecek yokluklar? ya?ad?k ve ya??yoruz.
Taraf?ma ba?vurmaks?z?n bile yüksek vicdan?n?zla bu adli yanl???n düzeltilece?ini zaten tan?nm?? olan çabalar?n?z? sürdürdü?ünüze inanc?m tam olmakla birlikte ?evket Bey’in tekrar Askeri Temyiz Mahkemesi üyeli?ine atanmas?yla kanuni aç?dan güç duruma u?ramaktan s?k?nt? duyarak onay?n?za ko?tum.Ve üye ba?kan?m?z Said Pa?a tutukevine getirildi?inde olumlu yönde dü?ünerek beraat ettirilmesine s?k?yönetim mahkemelerinin hepsinin iyi dileklerinden bulundu?u hatta görevinden ayr?l?rsa beni hat?rlamazsa üzülece?ini bir çok ki?i yan?nda garanti vermi? ve bunu da peki?tirmi?ti.Yerinize geçen yeni s?k?yönetim mahkemesinin ?imdiki üyelerinin birçok kar???k i?leri içinde bizim s?k?yönetim mahkemesi kararlar?n?n do?rulu?unu onamak yönünde siyasi taraftarl?k olursa zaten bitkin olan ki?ili?imi bir tüketme karar? vermi? olur ki zeka ve kudretli hukuk bilginizle iç yüzünü gere?ince ayd?nlat?lm?? ve geli?me göstermi? olan önemli i?lerimiz bir daha sonsuza dek ortaya ç?kamayacakt?r.Bundan dolay? ?ahs?n?zdan görmü? oldu?umuz ola?anüstü adalet duygusu ve insafl?l??? büyük bir ba???lanmaya arac?l?k sayarak ve ona s???nmak zorunda kald???m? sunarak affedilmemi rica ederim efendim hazretleri.[6]
11 Aral?k1920
Sultan Ahmed Tutukevinde
Eski Kastamonu Genel Yazman?
H.Fehmi
Vesika Numara:20
Divan-i Temyiz-i Askeri Aza-y? Muhtereminden Miralay Süleyman ?akir Bey’e
Efendim Hazretleri,
Bütün o tehcir ve taktil hadisat-? devr üzerine bedelen alakadaran?yla ref’i ve avaze-i ?ekva etme?e meydan vermeyecek hafif geçen ve usülen bunlara da fiilen i?tirakim ehl-i hukuk nazar?nda sabit olamayan mütehayyil tektilden dolay? mahkum oldu idim.?ki senedir bendeniz burada ailem herhalde bendenizden daha güç mevkilerde fazilet ve ahlak?n hiçli?i ve nankörlü?ü saikas?yla tahammülü bir kusur-u ahlak add edilecek sefaletleri ya?ad?k ve ya??yoruz.Vicdan-? alinizin müracaat-? aciziye lüzum görmeksizin bu sehv-i adlinin tamirine zaten maruf olan himmetlerini idame ettirilmekde oldu?una kani olmakla beraber ?evket Bey’in tekrar Divan’a tayiniyle bir taassub-u kanuniyeye u?ramakdan endi?enak olarak tasdi?inize ?itaban oldum.Ve aza reisimiz Said Pa?a tevkifhaneye getirildi?inde tahbizen beraat etdirilmesine Divan-i Harbin cümle-yi temenniyat?ndan bulundu?u,hatta infisalleri vukuunda bendelerinizi tahatturla müteessif oldu?unu bir çok zevat yan?nda tem’in ve fe’kid buyurmu?tu.Divan-i haz?r haleflerinizin bir çok mü?evve? i?leri içinde bizim Divan-i Harbin kararlar?na olsun sah çekmek lüzum-u siyasi ve hissisini* iltizam ederse zaten bitkin olan bendelerinize bir ifna karar? vermi? olur ki zeka ve iktidar-? adliyeleriyle mahiyetini lay?k?yla tenvir ve inki?af eylemi? mes’elemiz bir daha ebediyyen grub etmi? olur.Binaenaleyh, zat-?alinizde görmü? oldu?umuz a??k-? adalet ve nasfeti büyük bir ?efi’add ile ona dahalet etmekte müztair kald???m?n arz?yla afv?m? istirham eylerim efendim hazretleri.[7]
11 Kanun-u evvel 336
Sultanahmed Tevkifhanesinde
Esbak Kastamonu Katib-i Mes’ulü
(?mza)
(H.Fehmi)
EKLER:
1.Kurmay Albay Süleyman ?akir’in(310-5)Biyografisi
2.Ermeni Meselesinden Dolay? ?ttihatç?lar’?n Yarg?lanmas? ve ?ttihat ve Terakki Mensuplar?na Verilen Mahkumiyet Karar?na Kar?? Kurmay Albay Süleyman ?akir Bey’in ?tiraz Raporu(Vesika No:18)
3.Kurmay Albay Süleyman ?akir’e Gönderilen ?ki Telgraf Metni(Vesika No:13,Vesika No:20)
*Genelkurmay ATASE Ba?kanl???,ATAREM Genel Sekreterli?i,Ara?t?rmac? ve Konferansc?,Ankara
[1]24 Eylül 1919 tarihli padi?ah onay? ile,tehcir ve s?k?yönetim mahkemesi(Divan-? Harb-i Örfi Mahkemesi)üyeli?ine atanan ve ?stanbul,?zmit ve Samsun Divan-i Harb-i Örfi Mahkemeleri’nde çe?itli görevlerde bulunmu?tur.Kurmay Albay Süleyman ?akir Bey’in Tehcir sorunundan dolay? ?ttihatç?lar’?n yarg?lanmalar? ve ?ttihat ve Terakki Partisi mensuplar?na verilen mahkumiyet kararlar?na ili?kin yazm?? oldu?u itiraz raporunun asl? Kara Kuvvetleri komutanl??? Personel Ba?kanl??? Ar?ivi’ndeki ?ahsi dosyas?nda bulunan resmi evraklar aras?nda yer almaktad?r.
[2]K.K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan.
[3]K.K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan.
[4]K,K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan.
[5]K.K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan.
[6]K.K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan.
[7]K.K.Kl??? Per.B?k.l??? Ar?ivi,Kur.Alb.Süleyman ?akir’in ?ahsi dosyas?ndan al?nan resmi evraklardan | |
Anasayfa
İletişim
