| | | | | | OSMANLI DEVLET?NDE GAYR?MÜSL?MLER?N HUKUK? STATÜSÜProf.Dr. Gül AKYILMAZ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿN 2 OSMANLI DEVLET?NDE GAYR?MÜSL?MLER?N HUKUK? STATÜSÜ259ˆb ont-family: Verdana;">II.BÖLÜM
HUKUK
OSMANLI DEVLET?NDE GAYR?MÜSL?MLER?N HUKUK? STATÜSÜ
Prof.Dr.Gül AKYILMAZ*
I.G?R??
600 y?l varl???n? koruyan Osmanl? Devleti’nin en büyük özelliklerinden birisi de çokuluslu bir imparatorluk olmas? ve farkl? etnik kökenlere ve dinlere sahip olan insanlar? yönetmesidir.Dolay?s?yla Osmanl? tebaas?n?n bir k?sm?n? gayrimüslimler te?kil etmi?tir.?slam hukuku,?slam ülkesi vatanda?? gayrimüslimleri teknik olarak ifade etmek üzere“zimmi”kavram?n? ortaya koymu?tur.
Zimmi kelimesi and,güvenlik,söz verme anlamlar?na gelen zimmet sözcü?ünden gelir ve ?slam egemenli?i alt?na girerek ?slam topraklar?nda sürekli olarak ya?ama hakk?n? elde eden gayrimüslimlere zimmi denir.[1]Zimmi statüsüne girmek ba?ta ancak ehl-i kitaplar için söz konusudur.Sonradan Mecusiler,Budistler ve Hindulara da zimmi olma hakk? verilmi?tir.
Bir ülke ?slam devleti hakimiyetine geçti?i zaman burada bulunan gayrimüslimler Müslümanl??? kabul etmezlerse ?slam devletiyle bir anla?ma yaparak,bu anla?madaki esaslar dahilinde eski yurtlar?nda ya?amaya devam edebilirler.Yani zimmi statüsünü kazanabilmek için gayrimüslimlerin ?slam devletiyle bir zimmet anla?mas? yapmalar? gerekir ve bu sözle?me ebedidir, süreyle k?s?tlanamaz.
Zimmet anla?mas?n?n imzalanmas? ile gayr?müslimlere ?slam toplumunda ya?ama izni verilir,can ve mallar? ?slam devletinin güvencesi alt?na al?n?r.Bunun anlam? bir Müslüman?n bir gayrimüslimi öldürmesi durumunda bir Müslüman? öldürmü? gibi cezaland?r?lmas?d?r.Zimmilerin mallar? da haks?z fiillere kar?? korunur.[2]Din ve vicdan hürriyetinden yararlan?rlar.Din de?i?tirmeye zorlanamayacaklar? gibi ya?ad?klar? yerde daha önceden mevcut ibadethanelerine Müslümanlar el süremez.[3]Bu korumaya kar??l?k gayrimüslimlere cizye ve haraç vergisi vermek ve istisnalar d???nda ?slami hükümlere uyma yükümlülü?ü alt?na girerler.
Zimmi kavram?n?n ilk kayna?? olarak Medine Anayasas? gösterilmektedir.Medine Andla?mas?n?n 25.maddesinde“Yahudilerin dini kendine,Müslümanlar?n dini de kendilerinedir”denilmek suretiyle gayrimüslimler için din ve vicdan hürriyeti aç?k biçimde ortaya konulmu?tur.[4]Hz.Peygamber’in Necran ahalisine gönderdi?i ve onlara eman verdi?i mektup da zimmet akdinin ilk örne?idir.Mektuptaki özellikle ?u ifadeler akdin niteli?ini ortaya koymaktad?r:“Necran ahalisi ile onlara tabi olanlar?n canlar?,mallar?,arazileri,a?iretleri,haz?r bulunanlar ve bulunmayanlar?,ibadetleri,ibadet haneleri,gerek az olsun,gerek çok olsun ellerinde bulunan her türlü e?yalar? Allah—u Azimü’?—?an’?n yan?nda ve Peygamberi Muhammed Resulullah’?n zimmetindedir. Ayin ve mezhepleri her ne olursa olsun,metropolit ve rahipleri taraf?ndan icra olunur.Hiçbir kimse taraf?ndan de?i?tirilemez ve engel olunamaz...Bu ahidnamede yaz?lm?? bulunan ?artlar ?slam’a ihanet etmedikçe ve zulmederek üzerlerine vacip olan ?slahtan ayr?lmad?klar? müddetçe,Allah’?n takdiri gelinceye kadar bu ahidname mer’idir.Allah ve Resulü'nün zimmet ve riayetindedir”.[5]
Bu çerçevede bir ?slam devleti olan Osmanl? ?mparatorlu?u’nda da gayrimüslim Osmanl? vatanda?lar?n?n hukuki statüsünün belirlemesinde ?er’i hukukun önemli bir katk?s? olmu?tur.Ancak Osmanl? kendi özel ?artlar?ndan kaynaklanan düzenlemeleri de sisteme ba?ar?l? bir ?ekilde monte etmeyi ba?arm??t?r.Osmanl?’n?n zimmilerle[6]ilgili getirdi?i en önemli yenilik“millet sistemi”denilen bir yap? içerisinde gayrimüslim tebaaya özel bir konum sa?lam?? ve adeta bu guruplar? her biri kendi içine kapal? kompart?manlar halinde örgütlemi? olmas?d?r.Dolay?s?yla Osmanl? Devleti’nde zimmilerin hukuki statüleri konusunda sa?l?kl? de?erlendirmeler yapabilmek için öncelikle millet sisteminin gözden geçirilmesi gerekmektedir.
II.M?LLET S?STEM?
Din ve mezhep k?stas?,Osmanl? Devleti’nde ki?ileri gurupland?rmakta da esas olarak al?nm?? ve çe?itli ?rk,din ve mezheplere mensup ki?iler,etnik kökenlerine bak?lmaks?z?n Türk,Rum,Bulgar,Arap olarak de?il,Müslüman,H?ristiyan,Yahudi olarak dikkate al?nm??lar ve gurupland?r?lm??lard?r.Osmanl? Devleti’nde bu guruplar?n her birine“millet”denmi?tir.[7]Osmanl? Devleti zimmileri birer birey olarak de?il bir cemaatin üyesi olarak muhatap alm??t?r ki bu yakla??m büyük oranda ?er’i hukukun do?as?ndan kaynaklanmaktad?r.?slam hukuku zimmilerin hem Müslüman bireylerle hem de ?slam devleti ile ili?kilerini düzenlerken ayn? zamanda Müslümanlarla zimmiler aras?nda dini farkl?l?klardan kaynaklanan bir çizgi de çizmekte ve her iki grubu farkl? statülere oturtmaktad?r.Bu sebeple de zimmilerin kendi iç ili?kilerinin düzenlenmesini mensup olduklar? dinlerin kurallar?na terk etmi?tir.[8]
Osmanl? Devleti’nde toplumun dini çizgilere göre topluluklara bölünmesi her birey ya da toplulu?un dini bir ba?la bir millete ait olmas? sonucunu do?urmu?tur.Teba genellikle millet liderleri arac?l???yla yönetici s?n?fla ili?ki kurmu?,millet liderleri de milletlerinin davran??lar?,vergi ve di?er yükümlülükler aç?s?ndan padi?aha ve memurlar?na kar?? sorumlu olmu?lard?r.[9]
Fatih dönemine kadar Osmanl? da gayrimüslimlere özerk bir statü tan?nmam??t?r.Din adeta ikinci derecede dikkate al?nm??, hatta Bizans’a ak?n yapan kuvvetler içerisinde H?ristiyan komutanlar da yer alm??t?r.[10]
Gayrimüslimlere devlet yap?s? içinde özerk bir statü verilmesi ve millet sisteminin genel çizgileri ile ortaya ç?kmas? II. Mehmet devrinde ?stanbul’un fethinden sonra gerçekle?mi?tir.1453 y?l?nda Sultan II.Mehmet,Rum,Yahudi ve Ermeni milletlerine, yani ?mparatorlu?un dini anlamda tan?mlanm?? topluluklar?na,s?ras?yla o zaman hüküm süren Yunan Ortodoks kilisesinin patri?i Gennadios Scholarias,ba?haham Moses Capsali ve Ermeni kilisesinin piskoposu Joachim vas?tas?yla geni? özerklik bah?etmi?tir.[11]
Fatih,?stanbul’u ald?ktan sonra Bizansl?lar?n günlük hayatlar?n?,dini inan?? ve vecibelerini eskisi gibi sürdürmekte serbest olduklar?n? bildirmi? ve bo? bulunan Rum patrikli?i makam? için Rumlar?n eski usullerine uygun olarak seçim yapmalar?n? istemi?tir.Halk ve ruhani temsilciler Gennadios Scholarias’i uygun görüp Sultana arz edince,Fatih bu seçimi onaylad???n? göstermek için yay?nlad??? fermanda,yeni patri?in kendisinden önceki patriklerin yetkilerine sahip oldu?unu,Rumlar?n kendi aralar?ndaki davalar?n? yine ruhani meclise götürebileceklerini ve tüm bunlar?n kendi güvencesi alt?nda oldu?unu bildirmi?tir.[12]
Millet statüsü çerçevesinde ilk ortaya ç?kan milletin,Ortodoks Rum milleti oldu?u konusunda Osmanl? ara?t?rmac?lar? hem fikirdirler.Millet sisteminin genel esprisine uygun olarak Ortodoks Rum milleti içine yaln?zca Rumlar de?il,S?rp,Bulgar, Romen hatta Arap Ortodokslar da sokulmu?lard?r.[13]Yahudi ve Ermenilerin ne zaman millet statüsüne sokulduklar? konusunda ise tart??malar vard?r.Yahudilerin fetihten sonra Osmanl? Devleti’nin bütünündeki Musevileri içine alacak ?ekilde millet olarak te?kilatland?r?ld?klar? söylenmekte ise de,?stanbul’da bulunan hahamba??l???n ?mparatorluk’daki tüm Yahudileri idaresi alt?nda toplad??? konusunda tart??malar vard?r.[14]Bu sebeple Yahudilerin millet sistemi halinde te?kilatlanmalar?n?n daha ileri tarihlerde gerçekle?ti?i de iddialar aras?ndad?r.Benzer geli?meler Ermeni milleti içinde geçerlidir.Fatih’in tayin etmi? oldu?u Ermeni patri?inin bütün Ermeni cemaati ve kiliseleri üzerinde otorite kurdu?u tart??mal?d?r.Ermeni milletinin resmen 1461’de kuruldu?unu söyleyen yazarlar oldu?u gibi[15]ancak XVII.yüzy?ldan itibaren Ermeni patri?inin Anadolu ve Rumeli’deki Ermeni cemaati üzerinde hakimiyet kurdu?unu iddia edenler de vard?r.[16]Osmanl? Devleti’nde ayr? bir millet statüsü tan?nmayan guruplar?n önemli bir k?sm? da Ermeni milleti içinde mütalaa edilmi?ler ve Ermeni patrikli?inin bunlar üzerinde hukuki ve kazai yetkileri olmu?tur.[17]?stanbul’un fethi s?ras?nda burada bulunan Latinler de ayr? bir millet statüsü tan?nmayarak Latin reayas? ad? alt?nda Galata’ya yerle?tirilmi?ler ve kendileriyle Galata zimmileri ahidnamesi yap?lm??t?r.1830’da ise Katolik Ermeni Cemaati millet olarak tan?nm??t?r.[18]
Her milletin ba??nda,o cemaatin seçti?i ve Osmanl? Devleti’nin bir beratla onaylad??? bir dini ?ef bulunmu?tur.Yüzy?llarca içerikleri hiç de?i?meyen bu beratlarda ?efin dini ve hukuki yetkileri belirtilmi?tir.Dini ?efler çok önemli bir suç i?lemedikçe(vatana ihanet,kendi topluluklar?n?n kurallar?na ayk?r? davran?? gibi)görevden al?nmam??lard?r.[19]
Dini ?efin toplulu?un mallar?n? idare etme,ayin ve di?er dini i?leri yürütme,cemaatinden belli miktar vergi toplama yetkileri vard?r.Ayr?ca cemaat mensuplar?n?n özel hukuka ili?kin evlenme,bo?anma,miras gibi meselelerini çözme yetkisiyle de donat?lm??t?r.Daha sonra ayr?nt?l? bir ?ekilde üzerinde durulaca?? gibi ?slam hukuku din ve vicdan hürriyetinin do?al bir uzant?s? olarak gayrimüslimlere yarg? muhtariyeti tan?m?? ve evlenme,bo?anma,miras gibi konularda kendi hukuklar?na tabi olma imkan? vermi?tir.??te dini reisler bu hak çerçevesinde özel hukuka giren alanlarda yarg?lama yetkisine sahip olmu?lard?r. Cezaland?rma yetkisi esas itibariyle devlete ait olmakla birlikte dini ?ef ve meclisler,dini kurallara ayk?r? davranan din adamlar?n? ve millet mensuplar?n? da yarg?lama ve cezaland?rma hakk?na sahiptirler.[20]
Hepsinden önemlisi dini liderler cemaatleriyle ilgili bütün i?lerden dolay? hükümete kar?? sorumlu say?lm??lar,devletle cemaatleri aras?nda arac? ve temsilci görevini yürütmü?lerdir.[21]Bununla beraber dini liderlerin ya da daha a?a?? düzeydeki ruhanilerin kötü idareleri ve suistimalleri ile ilgili olarak millet mensuplar? do?rudan do?ruya Osmanl? Devleti’ne de
ba?vurabilmi?lerdir.[22]Her cemaat belli bir hiyerar?i içinde en küçük yerle?im birimine kadar örgütlenmi?tir. Gayrimüslimlerin ya?ad?klar? mahallelerde papaz ve kocaba??lar mahallenin mülki ve belediyeye ili?kin i?lerinde kad?n?n temsilcisi say?lm??lard?r.Ayr?ca ölüm,do?um gibi nüfus kay?tlar?n? da tutmu?lard?r.[23]Her millet e?itim,din,devlet, toplumsal güvenlik gibi görevleri yerine getirmek için kendi kurumlar?n? yarat?p idare etmi?,bu çerçevede dini liderler hastane,vak?f ve e?itim kurumlar?n?n yönetiminde de geni? yetkilere sahip olmu?lard?r.
III.OSMANLI DEVLET?NDE Z?MMILER?N HUKUK? STATÜSÜ
?slamiyet gayrimüslimlere belirli bir hukuki statü tan?m??t?r ve Osmanl? Devleti’nde de ayn? kurallar geçerli olmu?tur.
?slam devletinde zimmilerin hukuki statülerine bakt???m?z zaman Müslüman tebadan daha farkl? bir konumda olduklar? görülmektedir.Zimmilere baz? hukuk dallar?nda kendilerine ?er’i hukuk de?il,kendi dinlerinin kurallar? uygulan?r.?slam anlay???nda din,ki?ilerin birbirleriyle ili?kilerini düzenleyen hukuk kurallar?n? da içerdi?inden din ve vicdan hürriyetinin bir uzant?s? olarak zimmilere kendi hukuklar?n? uygulama imkan? tan?nm??t?r.Bu anlay?? sonucunda özellikle dini kurallar?n yak?n etkisi alt?nda bulunan ?ah?s,aile ve miras hukuku alanlar?nda gayrimüslimlere kendi hukuk kurallar?n?n yine kendi mahkemelerince uygulanma imkan? getirilmi?tir ve böylelikle ortaya cemaat mahkemeleri ç?km??t?r.Kur’an,hadis ve Hz.Peygamber döneminden beri süregelen uygulamalara göre,?slam ülkelerinin gayrimüslim vatanda?lar? yarg? muhtariyetinden yararlanm??lar, H?ristiyan,Yahudi vb.din mensuplar?n?n kendi kanun ve hakimleriyle çal??an mahkemeleri olmu?tur.Öte yandan gayrimüslimler dilerlerse ?slam mahkemelerine(?er’iyye Mahkemesi)ba?vurma hakk?na da sahiptirler ki bu durumda kendilerine ?slam hukuku hükümleri uygulanm??t?r.[24]Ceza hukuku aç?s?ndan ise“içki içme suçu”gibi baz? istisnalar d???nda ?slam ceza hukuku hükümlerine tabi tutulmu?lard?r.
1.Aile Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
Zimmiler yukar?da üzerinde durdu?umuz yarg? muhtariyeti sebebiyle aile hukuku(evlenme,bo?anma gibi)alan?nda kendi dini hukuklar?na tabi olmu?lard?r.Evlilik akdi,bu akdin feshedilmesi,drahoma,çeyiz,mehir,nafaka gibi konular Osmanl? Devleti’nde dini ahkamdan say?lm?? ve din adamlar? verilen beratlarla bu konularda kendi dini kurallar?n? uygulamakla yetkili k?l?nm??lard?r.[25]Zimmiler aras?ndaki evlenme ve bo?anma ile ilgili olarak hemen hemen bütün belgelerde ?u kay?t vard?r: “Bir zimmiye erinden kaçsa veya bir zimmi avret almalu ve bo?amalu olsa,aralar?na rahib—i mezburdan ba?ka hiç kimse girmeye ve kar??maya”.[26]
Zimmilerin kendi aralar?ndaki bo?anmalar?nda da ?slam hukuku hükümleri uygulanmaz,kendi dini hükümlerine tabidirler.Ancak bir Müslümanla evli olan bir zimmi kad?n ise bo?anma konusunda ?slam hukuku hükümlerine tabidir.?slam hukukunun kocaya tan?d??? talak yetkisini Müslüman koca zimmi kar?s?na kar?? kullanabilir.
Osmanl? Devleti’nde zimmilerin kendi aralar?ndaki evlilik ve bo?anma ile ilgili meseleler Cemaat mahkemelerinde görülmü?tür. Ancak zimmilere dilerlerse ?er’iyye mahkemelerine de ba?vurma hakk? tan?nm??t?r.?er’iyye sicillerindeki örnekler zimmilerin aile hukuku alan?ndaki problemlerini zaman zaman kad? önüne getirmeyi tercih ettiklerini göstermektedir.[27]Ayr?ca evlenme ve bo?anma ile ilgili davalarda taraflardan biri Müslümansa(?slam hukukuna göre koca)bu tür davalara mutlaka ?er’iyye mahkemelerinde bak?lmas? gerekir.
2.Miras Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
?slam hukukuna göre ayn? ?slam topra??nda ya?ayan iki zimminin miras ili?kileri kendi dini ve sosyal kurallar?na göre düzenlenir.
Osmanl? Devleti’nde zimmilerin kendi aralar?ndaki miras meseleleri ?slam hukukunun yukar?daki ilkeleri do?rultusunda mensup olduklar? dinin kurallar?na göre halledilir ve problemleri cemaatlerinin din adamlar? taraf?ndan çözümlenirken zaman zaman zimmiler konunun çözümü için devletten yard?m istemi?ler veya ?er’iyye mahkemelerine ba?vurmu?lard?r.[28]
Zimmiler aç?s?ndan ?slam miras hukukunun getirdi?i en önemli k?s?tlama din ayr?l???n?n bir miras engeli olarak kabul edilmesi ve bunun sonucunda zimmilerle Müslümanlar?n birbirlerine mirasç? olamamalar?d?r.Bu sebeple ehl—i kitab bir kad?nla evli olan Müslüman erkek ile kar?s? aras?nda mirasç?l?k ili?kisi kurulamaz.Yani zimmi bir kad?nla evli olan Müslüman ne kar?s?na miras b?rakabilir,ne de ona mirasç? olabilir.Bir Müslüman erkekle bir zimmi kad?n?n evlili?inden do?an çocuklar babalar?n?n dininden say?ld?klar?ndan anneleri ile miras ba?lar? yoktur.[29]Bu noktadan hareketle,anas?,babas?,o?lu, k?z? ve di?er akrabalar? gayri müslim olan ki?i ile kendisi Müslüman ise miras al??veri?i söz konusu olmaz.Ancak e?er muris öldü?ünde zimmi Müslüman olmam??,daha önce din de?i?tirmi?se mirastan pay alabilir.Belirleyici olan mirasç?n?n murisin ölüm an?ndaki dini inan???d?r.[30]
3.Borçlar ve Ticaret Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
Borçlar ve ticaret hukuku aç?s?ndan zimmiler birkaç istisna d???nda ?slam hukuku hükümlerine tabidirler.Her ?eyden önce zimmiler mülkiyet hakk?na sahiptirler.Üstelik zimmet anla?mas? ile mallar? ?slam Devleti’nin teminat? alt?na al?nm??, mallar?na yönelik sald?r?lar Müslümanlar?n mallar?na yönelik sald?r?larla bir tutulmu? ve defedilmeye çal???lm??t?r.[31]
Zimmilerin kendi aralar?nda yapt?klar? sözle?melerde ?slam hukuku kurallar? ile ba?l? olma zorunlulu?u yoktur.Mesela içki ve domuz al??veri?i yapabilirler,(gözden uzak yapmak ?art?yla)bu mallar? hibe edebilirler.
4.Usul Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
Zimmilerin kendi aralar?ndaki aile—miras hukukuna giren davalar?n? cemaat mahkemelerine götürme haklar? vard?r.Ancak taraflardan biri Müslümansa davaya mutlaka ?er’iyye mahkemesinde bak?larak ?slam hukuku hükümlerinin uygulanmas? gerekir.
Zimmiler ?er’iyye mahkemesindeki davalarda davac? ya da dayal? olabilmi?lerdir.[32]Hatta zimmilerin yönetici s?n?f mensuplar?yla olan anla?mazl?klar?nda davalar? Divan—? Hümayun’da görülerek haklar? teslim edilmi?tir.[33]Yine zimmiler aleyhlerine hüküm verilen davalarda itiraz haklar?n? kullanarak davan?n yeniden görülmesini temin edebilmi?lerdir.[34]Öte yandan hemen belirtmek gerekir ki bütün Osmanl? tebaas?n?n din,dil,cinsiyet ayr?m? olmaks?z?n Divan—? Hümayun’a dilekçe (arzuhal)vererek ?ikayette bulunma ve gerekirse davas?n?n Divan’da görü?ülmesini talep etme hakk? vard?r.[35]Bu çerçevede zimmiler de herhangi bir s?n?rlama olmadan Divan—? Hümayun’a ba?vurabilmi?lerdir.
Usul hukuku aç?s?ndan gayrimüslimlere getirilen en önemli s?n?rlama Müslümanlara kar?? gaynimüslimlerin ?ahitli?inin kabul edilmemesidir.?slam hukukçular? gayrimüslimlenin Müslümanlar hakk?nda ?ahitlik yapmalar?n? caiz ve geçerli görmemi?lerdir. E?er bir davada taraflardan biri Müslümansa ?ahitlerin de Müslüman olmas? gerekir.[36]Osmanl? uygulamas?nda da taraflardan birinin Müslüman oldu?u davalarda gayrimüslimlerin ?ahitli?i kabul edilmemi?tir.[37]
5.Ceza Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
Zimmiler zimmet anla?mas?n? yapmak suretiyle ?slam ceza hukuku hükümlerine tabi olmay? kabul etmektedirler.Yani ceza hukuku alan?nda baz? ufak istisnalar d???nda ?slam ceza hukuku hükümleri zimmilere de uygulan?r.
K?sas ve diyet suçlar? aç?s?ndan konuya bakt???m?zda ?slam hukukunda bir zimmiyi kasden öldüren bir ba?ka zimmi gerekli ?artlar gerçekle?irse k?sas cezas?na çarpt?r?l?r.[38]Osmanl? Devleti’nde de bu kurala uyularak zimmiler aras?nda i?lenen kasden adam öldürme suçlar?nda k?sas cezas? uygulanm??t?r.[39]Müslüman? öldüren zimminin k?sasa uyruk tutulaca?? konusunda da ?slam hukukçular? aras?nda bir tart??ma yoktur.[40]Ancak bir zimmiyi katleden Müslümana k?sas?n uygulan?p uygulanmayaca?? mezhepler aras?nda tart??mal?d?r.[41]Osmanl? Devleti’nde bu konuda resmi Hanefi görü?ünün benimsenerek zimmiyi katleden
Müslümanlara k?sas cezas?n?n uyguland??? resmi belgelerden anla??lmaktad?r.[42]
Bir Müslüman bir zimmiyi öldürdü?ü ya da yaralad??? zaman k?sas cezas? uygulamazsa diyet öder.Ayn? ?ekilde bir zimmi de zarar verdi?i Müslümana ya da ailesine diyet öder.Zimminin bir Müslümana kar?? i?ledi?i suç için vermesi gerekli olan diyet Müslümanlar için saptanan diyetin miktar? neyse odur.Ancak zimmiler için ödenecek diyetin miktar? konusunda mezhepler aras?nda görü? birli?i yoktur.Osmanl? Devleti’nin resmi mezhebi olan Hanefi mezhebi adam öldürme fiillerinde takdir edilen diyetin miktar?n?n Müslümanlar ve gayrimüslimler için ayn? oldu?u Müslüman için ne kadar diyet ödeniyorsa,gayrimüslime de ayn? miktar diyetin ödenece?i görü?ündedir.[43]
6.Zimmilerin Din ve Vicdan Hürriyetleri
Zimmiler geni? bir din ve vicdan hürriyetine sahiptirler.?slam hukukunun gayrimüslimlere tan?d??? ve Osmanl? Devleti’nin de kabul edip,uygulad??? din ve vicdan hürriyeti ?u alanlarda kendini göstermektedir:
a.?nanç Hürriyeti:Gayrimüslimler kendi inançlar?n? koruma ve ifade etme hürriyetine sahiptirler.?slam ülkesindeki gayrimüslimlere Müslüman olmalar? için herhangi bir bask? yap?lmaz.[44]
b.Dini Ayin ve ?badet Hürriyeti:Gayrimüslimlere dini inançlar?n?n gere?ini yerine getirme,ibadet ve ayinlerini serbestçe yapabilme imkan? tan?nm??t?r.[45]Bu hürriyetin kapsam?na kaç?n?lmaz olarak ibadet ve ayinlerin yap?ld??? mabetlerin korunmas? da girmektedir.
c.Ö?retim ve E?itim Hürriyeti:Zimmiler dini inançlar?n? çocuklar?na serbestçe ö?retebilecek ve buna göre çocuklar?n? e?itebileceklerdir.[46]
d.Hukuki ve Kazai Muhtariyet:Din ve vicdan hürriyetinin do?al bir uzant?s? olarak zimmilerin,aile hukuku,miras hukuku gibi belli konulardaki davalar?na mensup olduklar? dinin kurallar?na göre kendi cemaat mahkemeleri bakabilecektir.
Osmanl? Devleti’nde de din ve vicdan hürriyeti ile ilgili temel esaslara genel olarak uyulmu?,zimmilerin Müslüman olmalar? yolunda herhangi bir bask? yap?lmam??t?r.Fatih’in ?stanbul’u fethettikten sonra Galata zimmilerine verdi?i ahidnamede bu hürriyetin s?n?rlar? aç?k bir biçimde çizilmi?tir.[47]
Osmanl?’da din ve vicdan hürriyeti ile ilgili olarak en fazla üzerinde durulan konu zimmilere ait ibadethanelerin tamiri ve yenilerinin in?a edilmesi olmu?tur.?slam hukuku kurallar? gere?ince tamir ve yeni ibadethanelerin in?as? için devletten izin al?nmas?n?n yan? s?ra hukuki me?rulu?u sa?lamak için devrin ?eyhülislam?ndan da fetva istenmi?tir.[48]Bu fetvalar?n bir k?sm?nda ahalisi tamamen H?ristiyanlardan olu?an yerle?im birimlerinde kilise yapmak isteyen zimmilere ?er’an engel olunamayaca?? Müslümanlarla zimmilerin kar???k olarak ya?ad?klar? yerlerde in?a edilen kiliselerin ise y?kt?r?labilece?i belirtilmi?tir.[49]
Osmanl? Devleti’ndeki zimmiler ibadethanelerini tamir edecekleri veya yenilerini yapacaklar? zaman mutlaka devletten izin alm??lard?r.Genelde bütün Osmanl? padi?ahlar? ibadethanelerin tamirine izin verirlerken,yeni kilise in?as?na izin veren Osmanl? padi?ah? da pek çoktur.Buna kar??l?k izinsiz yap?lan ibadethaneler de derhal y?kt?r?lm??t?r.[50]
Osmanl? Devleti’ndeki gayrimüslimler sahip olduklar? din ve vicdan hürriyeti gere?ince ibadethanelerine ve din adamlar?na yap?lan müdahalelerin engellenmesi için devlete ba?vurabilmi?lerdir.[51]
Zimmilerin din ve vicdan hürriyetlerine getirilen belki de en önemli s?n?rlama belli bir dönemden sonra ayn? din içinde mezhep de?i?tirmelerine müsaade edilmemesidir.Toplumun millet sistemine göre belirli kompart?manlarda ya?amalar?na paralel olarak ortaya ç?kan dengenin bozulmamas? için devlet mezhep de?i?tirmeyi yasaklam??t?r.Özellikle bu tav?r XVII.yüzy?ldan itibaren Osmanl? zimmilerini katolikle?tirme politikas?na yönelik olmu?tur.Papal?ktan gönderilen baz? Katolik ruhbanlar? vilayet vilayet gezerek Rum,Ermeni ve di?er milletleri eski mezhep ve kiliselerinden döndürüp,Katolik mezhebine ba?lama faaliyeti içine girmi?lerdir.[52]Bunun üzerine devlet olaya müdahale ederek mezhep de?i?tirmeyi yasaklam??t?r.[53]Burada ilgi çekici olan Osmanl?’daki üstünlü?ünü kaybetmek istemeyen Rum Ortodoks kilisesinin Osmanl?’y? desteklemesi ve zaman zaman da devletten bu konuda yard?m istemesidir.[54]
Görüldü?ü üzere Osmanl? Devleti’nde zimmiler son derece geni?(hatta Müslümanlardan bile daha fazla)bir din ve vicdan hürriyetine sahiptirler ve bu durum zaman zaman Müslümanlar?n ?ikayetlerine de neden olabilmi?tir.[55]
7.Vergi Hukuku Aç?s?ndan Zimmiler
Osmanl? Devleti’ndeki zimmiler ?slam hukukuna uygun olarak vergilendirilmi?lerdir.Ayr?ca kendilerinden bir k?s?m örfi vergiler de al?nm??t?r.Bilindi?i üzere zimmilerden hukuki ve toplumsal statülerini belirleyen ve Müslüman reayadan toplanmayan iki ayr? vergi al?n?rd? ki bunlar haraç ve cizyedir.Bunun d???nda vatanda?? olduklar? ?slam ülkesinin vergi hukukuna tabi olarak Müslüman reayan?n ödedi?i vergiler de kendilerinden talep edilmi?tir.
8.Zimmilerin Siyasi ve ?dari Haklar?
Osmanl? Devletinde zimmilerin siyasi ve idari haklar? büyük oranda ?slam hukuku kurallar? çerçevesinde belirlenmi?tir.Bu çerçevede Osmanl? Devleti’nde zimmilerin idari ve siyasi haklar?na bakt???m?zda I.Me?rutiyet’e kadar Müslüman teban?n dahi siyasi haklar?n?n olmad??? bir ortamda zimmilerin de seçme ve seçilme haklar?n?n olmamas?n?n do?al oldu?u söylenebilir.Kamu hizmetlerinde görev alma aç?s?ndan konuya yakla?t???m?z zaman,bilindi?i üzere zimmiler cizye vergisi ödemek suretiyle askerlik hizmetinden muaf tutulmu?lard?r.Bununla birlikte XIV.ve XV.yüzy?llarda Osmanl? Devleti’nde H?ristiyan t?marl? sipahilerin bulundu?u bilinmektedir.[56]Ayr?ca zimmiler do?rudan askere al?nmasalar bile askeri inzibat görevi yapan Voynuk, Martolos,Eflak,Derbentçi gibi zimmi guruplar oldu?u,donanmada kürekçilik yapt?klar?,baruthanenin korunmas?n?n zimmi ailelere verildi?i de malumdur.[57]Özellikle Ermeniler ve Fenerli Rumlar resmi ya da yar? resmi pozisyonlarda devlete hizmet vermi?lerdir.Ancak Müslümanlarla kar??la?t?r?ld???nda say?lar? son derece azd?r ve bunlar kendi milli kimliklerini koruyarak herhangi bir uyum ve e?itim sürecinden geçmemi?lerdir.[58]
Ermeni Amira s?n?f? darphane ve baruthanede hizmet vermenin yan? s?ra özellikle sarrafl?k ve tüccarl?k(bezirganl?k)gibi iki önemli fonksiyonu yerine getirmi?tir.Tüccar Ermeniler saray?n ve ordunun ihtiyac?n? kar??layacak her türlü mal? satarlarken,[59]sarraflar da Osmanl? ekonomisinde özel bir yer tutmu?lard?r.Miri arazide iltizam sistemine geçilmesiyle birlikle önemleri daha da artm??t?r.Miri araziden vergi toplama hakk?n? almak isteyen mültezimlerden,bir sarraftan(banker) garanti mektubu getirmesi istenmi?tir ve devlet,devlet hazinesine olan borcundan dolay? mültezimi de?il,kredi veren sarraf? sorumlu tutmu?tur.[60]
Fenerli Rumlar ise çok daha özel bir örnektir ve kendine özgü bir dinami?i vard?r.Fenerliler Osmanl? devlet te?kilat? içinde ayr? bir cursus honorum olu?turmu?lard?r.Bu,gayrimüslim kimli?ini kaybetmeden ?talya’da bir üniversiteye gitmekle ba?layan, dil o?lanl??? ve Eflak—Bo?dan voyvodalar?n?n Bab—? Ali’deki kap? kahyal??? ile süren ve Divan—? Hümayun Tercümanl??? ve Eflak—Bo?dan voyvodal??? ile sona eren süreçtir.[61]Özellikle Divan tercümanlar? yabanc? elçiliklerden gönderilen resmi yaz?lar? tercüme etmeleri,sultan,sadrazam ve reis—ül küttab’?n yabanc? elçileri kabullerinde haz?r bulunarak tercümeleri yapmalar? sebebiyle bir süre sonra Osmanl? d?? politikas?n? da ellerinde tutmaya ba?lam??lard?r.Yabanc? devletlerin temsilcileri Osmanl? Devleti ile ili?ki kurmak için önce Divan tercüman? ile temasa geçmek zorunda kalm??lard?r.Ancak sonuç olarak onlar da padi?ah?n zimmi kullar?d?r ve padi?ah?n üzerlerinde geni? yetkileri vard?r.
9.Zimmilere ?kametgah,Giyim,Binit ve Silah Ta??ma Konusunda Getirilen S?n?rlamalar
?slam hukuku genel olarak Müslümanlarla zimmilerin mahallelerini birbirinden ay?rmam??t?r.Fakat uygulamada kar??m?za ç?kan sonuç zimmilerin ?ehirlerin belirli mahallerine yerle?tirilmeleri olmu?tur.Ancak bu durum kesinlikle ?ehrin di?er kesimlerinden kopuk gettolar ?eklinde de?ildir.[62]Üstelik zaman zaman ayn? mahallelerde de oturabilmi?lerdir.[63]Osmanl? Devleti’nde zimmi’ler genellikle ?ehrin kenar semtlerinde,Rum,Ermeni,Yahudi mahallelerinde ya?am??lard?r.?stanbul’da ise zimmiler Fener,Balat,Samatya,Kumkap? gibi semtlerde oturmu?lard?r.Ayr?ca zimmilerin Müslümanlarca kutsal kabul edilen baz? bölgelere yerle?meleri fermanlarla yasaklanm??t?r.Örne?in 1581 tarihli bir fermanla zimmilerin Eyüp Sultan Türbesi civar?nda oturmalar? yasak edilmi?tir.Benzer biçimde Ortaköy camii civar?nda meskun Yahudilerin o bölgeden ç?kart?lmas?na dair fermanlar da mevcuttur.[64]
Zimmiler esas itibariyle seyahat ve ikametgah hürriyetine sahip olmakla birlikte Hicaz(Mekke,Medine ve civar?)bölgesinde ikametleri yasakt?r.[65]Osmanl? Devleti de ç?kard??? fermanlarla bu yasa?a uymu? ve gayrimüslim tebas?n?n Hicaz bölgesine yerle?mesini yasaklam??t?r.
Zimmilerin evlerinin Müslümanlar?nkinden yükseklik ve renk olarak farkl? olmas? gerekti?ine dair kural Osmanl? Devleti’nde titiz bir ?ekilde uygulanm??,zaman zaman bu konuda fermanlar ç?kart?lm??t?r.Bu fermanlardan III.Selim’in ferman? dikkate de?erdir.III.Selim zimmilerin evlerinin siyaha boyanmas?n?,Müslümanlar?nsa evlerini siyaha boyamamalar?n? böylece zimmilerin evlerinin ay?rt edilmesini istemi?tir.Hatt—? Hümayuna göre bu evlerin Müslümanlar?n evlerine bakan pencereleri de olmayacakt?r.[66]
?slam hukuku zimmilerin k?l?k—k?yafetleri ile ilgili de birtak?m s?n?rlamalar getirmi?tir.Bunlar Kur’an ya da sünnete dayanan k?s?tlamalar de?ildir.Sahabeler ve tabiiler döneminde bu konudaki uygulamalar?n ba?lad??? zannedilmektedir.Zimmilerin k?yafetleri aç?s?ndan Osmanl? toplumunda ?slam hukukuna uygun olarak çe?itli k?s?tlamalar getirilmi?tir.Bu düzenlemelerle zimmilerin Müslümanlara benzemesi önlenmek istenmi?tir.[67]Osmanl?’da çe?itli zimmi topluluklar farkl? renkte elbise giyip ba?l?k takm??lard?r.Müslümanlar?n kavuk ve ayakkab?lar? sar?,Ermenilerin ?apka ve ayakkab?lar? k?rm?z?,Rumlar?n siyah, Yahudilerin ise mavidir.[68]Ubicini de zimmi kad?nlar?n feracelerinin kahverengi,gri gibi koyu renk kuma?tan oldu?unu, Müslüman kad?nlar sar? pabuçlar giyerken,Ermeni ve Yahudi kad?nlar?n siyah ve kahverengi pabuçlar giydi?inden bahsetmektedir.[69]1630 tarihli bir fermanla da zimmi kad?nlar?n ferace ve ya?mak takmalar? yasaklanm??t?r.Hamamda bile Müslümanlarla zimmileri ay?rt edebilmek için zimmiler farkl? havlu alm?? ve takunya giymemi?lerdir.
Mülteka da zimmilerin zaruret olmad?kça bine?e binmekten men olunmalar? gerekti?i,zaruretten dolay? hayvana bindiklerinde de Müslümanlar?n toplant? yerlerine u?rad?klar?nda derhal inmeleri gerekti?inden söz edilmektedir.[70]Ayr?ca zimmilerin silah ta??mas? ve evlerinde silah bulundurmalar? da yasakt?r.[71]
Bu tür s?n?rlamalar daha çok simgesel nitelikte olup,kendilerine teklif edildi?i halde hak dini kabul etmeyen zimmilerin, Müslüman bir devletteki ikincil nitelikteki konumlar?n? vurgulamak üzere getirilmi? s?n?rlamalard?r.
V.SONUÇ
Osmanl? Devleti’nde din,mezhep fark? gözetilmeksizin tüm tebaan?n e?it oldu?u konusunda ilk sinyaller II.Mahmut döneminde verilmi?tir.II.Mahmut bu ç???r? 1837’deki ?u sözleriyle açm??t?r:“Ben,tebaam?n Müslüman?n? camide,H?ristiyan?n? kilisede, Musevisini de havrada fark ederim.Aralar?nda ba?ka güna bir fark yoktur.Cümlesi hakk?ndaki muhabbet ve adaletim kavidir ve hepsi hakiki evlad?md?r”.[72]Yine II.Mahmut,1837 May?s?nda ?umnu da halka hitaben yapt??? bir konu?mada da ?öyle demi?tir. “Siz Rumlar,siz Ermeniler,siz Yahudiler,hepiniz Müslümanlar gibi Allah’?n kulu ve benim tebaams?n?z,dinleriniz ba?ka ba?kad?r;fakat hepiniz kanunun ve irade—i ?ahanemin himayesindesiniz.Size tarh edilen vergileri ödeyin;bunlar?n kullan?lacaklar? maksatlar sizin emniyetiniz ve sizin refah?n?zd?r”.[73]II.Mahmut’un bu sözleri e?itlik prensibini ortaya koymakla birlikte,bu prensip henüz resmi bir belgede halka duyurulmad??? için hukuki bir de?er ifade etmemektedir.[74]
1789 Frans?z ?nsan ve Vatanda?l?k Haklar? Bildirgesi ve bu bildirgenin ruhunu te?kil eden liberalizm ak?m?n?n önemli etkilerinin hissedildi?i Gülhane Hatt—? Hümayunu[75]Osmanl? Devleti’nde e?itlik sürecini kavramsal olarak ba?latm??[76]ve Osmanl? yönetimi siyasi aidiyetle ilgili ortak bir laik anlay?? geli?tirmeye çal??m??t?r.[77]Fermanda sadece birtak?m haklardan bahsedilmi? ve hürriyetlere yer verilmemi?tir.Gülhane Hatt—? Hümayunu’nda hayat,namus ve mal güvenli?i,vergi ve askerlik i?lerinde düzenlemeler yap?lmas?,yasad??? nedenlerle suçlanmama ve cezaland?r?lmama,adil ve aç?k usullerle yarg?lanma gibi ilkeler yer almaktad?r.Böylelikle“Kanunsuz suç ve ceza olmaz”,“Yarg?lanmadan kimseye ceza verilmez” biçimindeki evrensel hukuk ilkeleri de benimsenmi? olmaktad?r.Fermanda yer alan tüm bu haklar?n istisnas?z bütün Osmanl? tebaas?na tan?nm??t?r.Fermanda“...tebaay? saltanat—? seniyyemizden olan ehl—i ?slam ve milel—i saire bu can ve ?rz ve namus ve mal maddelerinde hükm—i ?erif iktizas?nca kaffe—i Memalik—i Mahrusemiz ehalisine taraf—? ?ahanemizden emniyet—i kamile verilmi?...”cümlesindeki ifadeden Müslümanlar gibi Müslüman olmayan Osmanl? tebas?n?n da tan?nan haklardan e?it ?ekilde faydalanaca?? anla??lmaktad?r.?fade tart??maya yer b?rakmayacak kadar aç?kt?r ve cümlenin ifade etti?i anlam“kanun önünde e?itlik”den ba?ka bir ?ey de?ildir.[78]Ancak yine de Ferman’da Müslüman—zimmi e?itli?i aç?kça belirtilmemi?,tebaaya tan?nan güvenceler dolay?s?yla böyle bir e?itli?in söz konusu oldu?u tahmin edilmi?tir.
Tanzimat döneminde ortaya ç?kan ikinci önemli hukuki belge 1856 Islahat Ferman?’d?r.1856 Islahat Ferman? genel olarak bütün Osmanl? tebaas?na hitap eden birkaç maddesi d???nda sadece zimmilerin hukuki statülerinde,dini ve sosyal ya?amlar?nda de?i?iklik yapacak düzenlemeleri içermektedir.Islahat Ferman?’n?n ana hedefi her yönden,tüm yasalar kar??s?nda Osmanl? tebaas?n?n e?itli?ini sa?lamak ve bu konuda Tanzimat Ferman?’n?n b?rakt??? bo?lu?u doldurmaktad?r.
Islahat Ferman?,zimmilere ve yabanc?lara tan?d??? haklar ve imtiyazlar nedeniyle hukuk birli?ini sars?c? ve y?k?c? haklar içermektedir.Hatta onun da ötesinde d?? güçlerin Osmanl? Devleti’ne müdahalesini kolayla?t?rarak siyasi bütünlük ve ba??ms?zl???n? tehlikeye sokabilecek hükümler ihtiva etmektedir.Bu olumsuzluklar?na ra?men Türk insan haklar? ve kamu özgürlükleri tarihinde yasalar kar??s?nda mutlak e?itli?i(sadece müslim ve gayrimüslimler aras?nda)getirmesi aç?s?ndan son derece önemli bir belgedir.[79]Öte yandan hukuk devletinin önemli unsurlar?ndan biri olan e?itlik ilkesi de en az?ndan Müslüman—zimmi e?itli?i aç?s?ndan gerçekle?tirilmi? olmaktad?r.[80]
1876 y?l?nda Kanun—i Esasi ilan edilip,ilk parlamento aç?lmadan önce de e?itlik konusundaki tart??malar?n devam etti?i görülmektedir.I.Me?rutiyet’in ilan?nda büyük katk?s? olan Yeni Osmanl?lar?n savundu?u görü?lerden birisi de müslimlerle gayrimüslimlerin hürriyet,adalet,vatanseverlik temeline dayanan“Osmanl? milleti”çat?s? alt?nda birle?meleridir.[81]1876 Anayasas?n?n 8.maddesinde yer alan“Osmanl? tabiiyetinde bulunan herkes hangi din ve mezhepten olursa olsun istisnas?z Osmanl? tabir olunur”ifadesi tebaadan vatanda?l??a geçi?i simgelemektedir.Art?k öncelikle Osmanl? vatanda?l??? gelmektedir. Vatanda?lar?n Müslüman,Rum,Yahudi olmas? bundan sonra ikinci derecede bir öneme sahiptir.
Kanuni Esasi’nin 8—26’?nc? maddeleri aras?nda“Tebaa—i Devleti Osmaniyenin Hukuk—i Umumiyesi”(Osmanl? Devleti Uyruklar?n?n Genel Haklar?)düzenlenmi?tir.Burada özellikle 17.madde anahtar niteli?indedir.Maddeye göre“Bütün Osmanl?lar dini ve mezheple ilgili durumlar d???nda hak ve görevler aç?s?ndan kanun önünde e?ittirler”.[82]Görüldü?ü üzere anayasada aç?k bir biçimde kanun önünde e?itlik ilkesinden bahsedilmektedir.Bu maddedeki hükmü destekler mahiyette 18 ve 19.maddelerde devlet hizmetine girmek isteyen Osmanl?lar?n Türkçe bilmek ?art?yla ehliyet ve kabiliyetlerine uygun olarak devlet hizmetine kabul edilecekleri bildirilmektedir.
Anayasan?n 11.maddesinde“Devletin dini ?slam olmakla beraber,düzen ve umumi adab? ihlal etmemek ?art?yla Osmanl? Devleti’nde di?er dinlerin ve milletlere verilmi? olan mezhep imtiyazlar?n?n serbestçe icras? devletin himayesindedir”cümlesine yer verilmek suretiyle kimsenin din ve mezhebine kar???lmayaca?? bir kez daha vurgulanm??t?r.[83]25.madde de ise“vergi ayn? isim alt?nda tüm Osmanl? tebaas?ndan din ve mezhep fark? gözetilmeksizin al?n?r”denilerek zimmilerin y?llard?r ek bir yük getirdi?i için ?ikayetlerinin temelini te?kil eden bir konu daha çözümlenmi? olmaktad?r.
?lk Meclis—i Mebusan 115 ki?iden olu?makta olup;bunlardan 67’si Müslüman,48’i ise gayrimüslimdir.[84]?lk parlamentodaki Rumeli milletvekilleri yar? yar?ya müslim ve gayrimüslim,Anadolu mebuslar? ise büyük ölçüde Müslümand?r.Mezopotamya ve Arabistan bölgesinden gelen mebuslar aras?nda ise tek tük H?ristiyanlar vard?r.
II.Abdülhamit ilk meclisi aç?? konu?mas?nda ?eriata at?f yapmam?? ve ?u ifadeyi kullanm??t?r:“...Bütün tebaam ayn? ülkenin çocuklar?d?r ve kanunlar?n korumas? alt?na al?nm??lard?r”.[85]Bu ilk mecliste milletvekili yemininin Müslümanlar, H?ristiyanlar ve Yahudiler aras?nda bir ay?r?m yaratmamas? için laik bir yemin seçilmi?tir.[86]
1877 y?l?nda Rusya Osmanl? Devletindeki gayri müslimleri korumak bahanesiyle sava? açt??? zaman zimmi milletvekillerinin mecliste yapt?klar? konu?malar müslim—gayrimüslim e?itli?ini sa?layarak bir Osmanl? milleti olu?turma çabalar?n?n k?smen de olsa ba?ar?l? oldu?unu göstermektedir.[87]
*Selçuk Üniversitesi,Hukuk Fakültesi,Türk Hukuk Tarihi Anabilim Dal? Ö?retim Üyesi,Konya.
[1]BOZKURT,Gülnihal,“?slam Hukukunda zimmilerin Hukuki Statüleri”,Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi,Kudred Ayiter Arma?an?,c.III,s.1—4,Ankara 1987,s.117;KARAMAN,Hayreddin,Mukayeseli ?slam Hukuku,c.III,?stanbul 1986,s.234.
[2]Hatta Hanefi hukukçulara göre ?arap,domuz gibi Müslümanlar bak?m?ndan hukuki bir de?ere sahip(mütekavvim)bir mal olarak kabul edilmeyen ve bu sebeple haks?z fiillere kar?? korunmayan mallar,gayrimüs?imler bak?m?ndan mütekavvim kabul edilerek haks?z fiile kar?? korunmaktad?r.
[3]BOZKURT,Gülnihal,Alman—?ngiliz Belgelerinin ve Siyasi Geli?melerinin I???? Alt?nda Gayr?müslim Osmanl? Vatanda?lar?n?n Hukuki Durumu(1839—1914),Ankara 1989,s.8;BOZKURT,Zimmiler,s.124—125;AYDIN M.Akif,Türk Hukuk Tarihi,?stanbul 1999,s.148—149.
[4]AYDIN,M.Akif,“Eski Hukukumuzda Gayr?müslimterin Din ve Vicdan Hürriyeti”,?slam ve Osmanl? Hukuku Ara?t?rmalar?,?stanbul 1996,s.230.
[5]Ebu Yusuf,Kitab’ül Haraç,(Mütercim Mehmet Ataullah Efendi,Sadele?tiren:KARAKAYA, ?smail),Ankara 1982,s.195—196.
[6]Zimmiyet Osmanl?’da Müslüman milletlerin d???nda kalan gayr?müslim milletlerin tümünü kapsayan bir üst kurum olarak kabul edilmekle birlikte bu tabire Osmanl? metinlerinde pek rastlan?lmamaktad?r.?er’iyye Sicillerinde muhatap olarak bir gayr? müslim var ise“zimmi”oldu?u belirtilmi?tir.Yoksa Osmanl? söyleminde cemaat olarak zimmi terimine rastlanmamaktad?r.ADIYEKE, Nuri,“Islahat Ferman? Oncesinde Osmanl? ?mparatorlu?unda Millet Sistemi ve Gayr? Müslimlerin Ya?ant?lar?na Dair”,Yeni Türkiye Osmanl?,c.4,(Ed:Ç?ÇEK,Kemal/O?UZ,cem)”,?stanbul 1999,s.255.
[7]BOZKURT,Gülnihal,“Osmanl? Devleti ve Gayr—? Müslimler”,Osmanl? Tebas? ve Toplum Düzeni,s.282.
[8]IBB,H.A.R./BOWEN,Harold,Islamic Society and the West,vol.1 part II,London 1957,s.211—212.
[9]SHAW,Stanford,Osmanl? ?mparatorlu?u ve Modern Türkiye,c.I,?stanbul 1982,s.214.
[10]Osman Bey zaman?nda gayr?müslimlerle al??veri? yap?lm??,hatta Osman Bey gayr?müslim kom?ular?n?n dü?ünlerine
kat?larak hediyeler bile götürmü?tür.Bu konuda ayr?nt?l? bilgi için bkz.ERYILMAZ,Bilal,Osmanl? Devleti’nde Gayr?müslim Teban?n Yönetimi,?zmir 1998,s.15—19.
[11]BRAUDE,Benjamin,“Millet Sisteminin ?lginç Tarihi”,Yeni Türkiye Osmanl?,c.4,?stanbul 1999,s.245;ERCAN Yavuz,“Osmanl? Devleti’nde Müslüman Olmayan Topluluklar(Millet Sistemi)”,Yeni Türkiye Osmanl? Özel Say?s? II,2000,s.403.
[12]ÖZDEM?R Hikmet,“Az?nl?klar ?çin Bir Osmanl?—Türk Klasi?i:1453 ?stanbul Sözle?mesi”,Yeni Türkiye Osmanl? Özel Say?s?,c.4, s.224;BOZKURT,Osmanl? Devleti,s.284.
[13]CLOGG,Richard,“The Greek Millet in the Ottoman Empire”,Christian and Jews in the Ottoman Empire,(Ed:BRAUDE/LEWIS)c.I, New—York 1982,s.185.
[14]EPSTEIN,Mark A.,”The Leadership of the Ottoman Jews in the Fifteenth Century”Christians and Jews in the Ottoman Empire (Ed:BRAUDE B/LEWIS B.),c.I,New York1982,s.104 vd.;HACKER Joseph R.,“Ottoman Policy toward the Jews and Jewish Attitudes toward Ottomans during the Fifteenth Century”,Christians and Jews in the Ottoman Empire(Ed:BRAUDE B/LEWIS B.),c.I,New York, 1982,s.119—122.
[15]GIBB/BOWEN,II,s.221.
[16]BARDAKJIAN,Kevork B.,“The Rise of Armenian Patriarchate of Constantinople”,Christians and Jews in the Ottoman Empire, (Ed:BRAUDE/LEWIS),c.I,New York 1982,s.90.
[17]GIBB/BOWEN,II,s.221.
[18]GIBB/BOWEN,II,s.247.
[19]BOZKURT,Gayr?müslim,s.29;BOZKURT,Osmanl?,s.292.
[20]BOZKURT,Osmanl?,s.293,Heybeliada sakinlerinden Penadyos naml? ki?inin vazifesi olmayan i?lere kar??mas? ve ayine mugay?r hareketlerde bulunmas? sebebiyle T?rhala kazas?nda Kalnebeka’daki Rum manast?r?na bend edilmesi ile ilgili olarak Rum Patrikhanesinden gönderilen arzuhal,BOA,CTA,No:4205,t:11/R/1204,(1789).
[21]BOZKURT,Osmanl?,s.295;BOZKURT,Gayr?müslim,s.30;SHAW,s.214.
[22]T?rnovo metropolitinin fazla para talebiyle kendilerini tazyik etti?i konusunda Gabrova zimmilerinin ?ikayeti,BOA,CTA, No:75,t:1135(1722);Kayseri Metropoliti Teofilis isimli rahibin kanunu kadime ayk?r? olarak kendilerini tecrim etti?inden ?ikayetle ald??? fazla paralar?n iadesi için emir ?sdar? ricas?yla Kayseri reayas?n?n dilekçesi,BOA,CTA,No:74,t:1134(1721); Rum Patri?i Enrüman?n Süihal ve ?daresinden ?ikayet eden metpolitlerin verdi?u arzuhal,BOA,HHT,No:3627313—B t:1239(1823).
[23]BOZKURT,Gayr?müslim,s.31.
[24]HAMIDULLAH Muhammed,?slam’da Devlet ?daresi,?stanbul 1998,s.396;AYDIN,M.Akif,“Eski Hukukumuzda Gayr?müslimlerin Din ve Vicdan Hürriyeti”,?slam ve Osmanl? Hukuk Ara?t?rmalar?,?stanbul 1996,s.233—234;BOZKURT,Gayr?müslim,s.8
[25]BOZKURT,Gayr?müslim,s.14.
[26]ERCAN,Yavuz,“Türkiye’de XV.ve XVI.Yüzy?llarda Gayr?müslimlerin Hukuki,?çtimai ve ?ktisadi Durumu”,Belleten,c.XLVII,sy. 188,Ankara 1984,s.1145.
[27]11 ?aban 1126/1715 tarihli ?er’iye sicilinde Mihmandar mahallesi sakinlerinden Pamuk bt.Erkis adl? Nasrani Hocatur
v.Mesir adl? zimmi ile 3 kat elbise,1 sim ku?a?? mehr—i müeccel olarak kabul ederek Mesir’le evlenece?ini mahkemeye bildirmi? ve taraflar evlenmi?lerdir(K.S.?.45 474).ÖZGÖKMEN Ali,Konya ?er’iyye Sicilleri I????nda Müslim—Gayr?müslim Münasebetleri (1700—1800),Konya 1996(Bas?lmam?? Doktora Tezi),s.33’den naklen;28 Ramazan 1141/1725 tarihli belgede Eflatun mahallesi sakinlerinden Fanus v.Koca adl? zimmi yine kendisi gibi zimmi olan Mihmandar Mahallesi sakinlerinden Marife bt.Tadir adl? zimmi ile 6 ay önce ni?anland???n? fakat daha sonra erkek karde?i Fanus’a evlenemeyeceklerini söylemi?tir.K?z?n görü?ü sorulmu?,Marife ise“Zaten birbirimize meftun olmam??t?k”demi?tir.Fanus’da”Bende bu i?ten feragat ediyorum,Marife nefsini diledi?i kimseye tezevvüç eylesin demi?tir”.K.?.S.49/259;ÖZGÖKMEN,s.32’den naklen;Konya’da Aklan mahallesinde ikamet eden Ivaz v.Sanibe adl? zimmi,Mariya bt.Ece adl? zimmi ile hüsn—i r?zas?yla,babas?n?n da izniyle mehr—i muaccele üzere,?ahitlerin huzurunda ve din adamlar? Ke?i?’in icras?yla evlendi?ini,ama e?i Mariye’nin zifaf gecesinde nefsini kendisine teslim etmedi?ini beyan ederek bo?anmak istedi?ini mahkemeye bildirmi?tir.25 Recep 1130/1719 K.?.S.48/893,ÖZGÖKMEN,s.33’den naklen; Eflatun Mahallesi sakinlerinden Kaplan v.Aslan isimli zimmi mahkemeye ba?vurarak Mariye bt.Ece isimli Nasrani,babas? Ece v. Manayil huzurunda 3 sene önce nikahland???n?,fakat sonradan 1 çift alt?n küpe ve 29 kuru? nakit paray? Mariye’nin babas?ndan geri ald???n?,Mariye’yi diledi?i kimseye tezevvüç eylesin diyerek bo?anma talebinde bulunmu?tur.10 Muharrem 1127/1716, ÖZGÖKMEN,s.33’den naklen,
[28]Pederleri Sak?zl? Cani isim?i zimminin vefat? ile kendilerine intikal etmesi laz?m geldi?i halde Canibi Miri’den zaptedilen“mülkü mali ve bahçelerin marifeti ?er’i ile kendilerine ihalesi istirham?na”dair çocuklar? taraf?ndan verilen arzuhal,BOA,CTA,No:70 tarihsiz;Golos H?ristiyanlar?ndan Desbo adl? kad?n zevcinden kendisine ve çocuklar?na intikal eden emval ve emlake müteveffa zevcinin karde?leri taraf?ndan vaki olan müdahalenin men’i için Yeni?ehir kad?l???na ba?vurmu?tur, BOA,CTA,No:161,t:1124(1712).Konya’da Eflatun mahallesinde ölen Ivaz v.Mihayil isimli zimminin varisleri ?er’i mahkemeye ba?vurarak kendi aralar?ndaki payla??m?n adaletli olmad???n?,kalan miras?n aralar?nda e?it ve adilane bir ?ekilde yeniden payla?t?r?lmas?n? istemi?lerdir.Mahkeme bunun üzerine Mevlana Mehmed Efendi o?lu Mustafa Çelebi’yi miras? taksim etmesi için görevlendirmi?tir.6 Zilhicce 1138/1722,50/1723,ÖZGÖKMEN,s.39’dan naklen;Mora Ceziresinde lstefani’den k?z? Katni’ye intikal eden emlak ve araziye Ye?eni Elini taraf?ndan müdahale olundu?undan ?er’an fasl? dava edilmesine dair Mora kad?s?na gönderilen berat,BOA,CTA,No:3324,t:Z,1218(1803).
[29]BOZKURT,Zimmi,s.133;F?DAN Yusuf,?slam Hukukunda Ehl—i Kitab Kavram? ve Hükümleri,Konya 1998(Bas?lmam?? Doktora Tezi),s. 170—172.
[30]Ahyolu kasabas? halk?ndan Müslüman olan bir zimminin din de?i?tirmeden evvel ölen babas? ve annesinden kalan mallar?n? zapteden ve Müslüman oldu diye vermek istemeyen eni?tesinden hakk?n?n al?nmas? için verdi?i dilekçe,BOA,CTA,No:4160,t:Z 1240 (1825).
[31]Kuyumcu esnaf?ndan zimmi Bogos’un mücevherat?n? hile ile doland?rarak kaçan Yorganc? esnaf?ndan Emin ile zevcesinin Girit’de tutulup marifeti ?er’i ile e?yas?n?n tespit edilerek ?stanbul’a getirildi?i,e?yalar?n sahibine teslim edildi?ine dair Divan—? Hümayun Çavu?’u Mustafa’n?n arz? BOA,CTA,No:584,t:19/5/1236(1820).
[32]Göle Cerp Mahallesi sakinlerinden Ovadin v.Arap adl? zimmi mahkemeye ba?vurarak Karakay?? Mahallesinden Hasan Be?e ve Seyyid Mehmet isimli ?ah?slar?n evine zorla girerek kendisini tartaklad?klar?n? ve“Ümmet—i Muhammed’den kimse yok mu?”diye ba??r?nca kom?usu Seyyid Ali’nin yeti?ti?ini beyan ederek davac? olmu? ve olay?n ayd?nlat?lmas?n? istemi?tir.Olay mahkemece ara?t?r?larak kötü ve ayya? oldu?u ortaya ç?kan Hasan Be?e cezaland?r?lm??t?r.27 Zilkade 1135/1724,K.?.S.,49/223.ÖZGÖKMEN,s.73;Çifte Merdiven Mahallesi sakinlerinden Ba?dat bt.Bac? adl? Nasrani kad?n Karabit v.Bugus,Karakoç v.Bugus,Agop v.Ovadin,Ivan v.Hat?r,Ovanus v.Yagub,Kirkor v.Yanus isimli ?ah?slar?n evine gelerek kocas? Ezvastur’u sorduklar?n? ve kocas?n?n kendilerine olan 384 kuru? borcunu ödemesini istediklerini,bu arada kendisini tepelediklerini ve hamile oldu?u için ceninin zayi oldu?unu beyan ederek ad? geçen ki?ilerden davac? olup,mahkemeye ba?vurmu?tur.18 Receb 1138/1719,K.?.S.50/40,ÖZGÖKMEN,s.69.
[33]K?br?sl? Dimitri ile sab?k K?br?s Defterdar? Osman Efendi’nin sadrazam huzurunda görülen davalar?nda Dimitri’nin hakk? teslim edilerek eline ferman verilmi?tir.BOA,CTA,No:3559,t:12 s.1179(1765).
[34]Erhos kazas? sakinlerinden Zeynüddin ile Yorgo aras?nda tekevvün eden çiftlik davas? Trapoliçe mahkemesinde Zeynüddin A?a lehine sonuçlanm??sa da,Yorgo karara itiraz etmi? ve tekrar mürafaa olunarak“izhar? hak edilmesi”için Gördüs kad?s?na emr—i ?erif gönderilmi?tir.BOA,CTA,No:164,t:11 Ra 1217(1802).
[35]MUMCU Ahmet,Divan—? Hümayun,Ankara 1986,s.97—98.
[36]HEFFENING W,?ahid,I.A.c.XI,?stanbul,s.282;ATAR Fahreddin,?slam Adliye Te?kilat?,Ankara 1991,s.197;KARAMAN,c.III,s.
303—304.
[37]Umum ?slam ve H?ristiyan teban?n rahat ya?amalar? ve kazalarda cürüm ve cinayet irtikap edenlerin suihalleri hakk?nda yap?lacak ihbarlar?n“do?ru sözlü müslimlerin ?ahadetleriyle hakikati tebeyyün etmedikçe”?stanbul’a bildirilmemesi istenmektedir.BOA,CTA,No:1927,22 M 1212(1797).
[38]BOZKURT,Zimmi,s.139;F?DAN,s.210.
[39]Rodos’a tabi Senbeki adas? ahalisinden olan Yani Kortalo isimli kaptan?n kay???ndaki e?yay? gasp edip,alt? nefer adam?n? katleden Alinozlu Todori ve adamlar?na k?sas cezas? uygulanm??t?r.BOA,CTA,No:872,t:26 S 1260(1844);Prizren Sanca??n?n Pri?tina kazas?na ba?l? Go?tiriçe köyünden zimmi Resmo’yu katleden Dime’nun k?sas?n?n icras? için Prizren valisi Vezir Abdurrahman Pa?a’ya bir hüküm gönderilmi?tir.BOA,CTA,No:5465,t:9 ? 1289(1872).
[40]Çe?me Kasabas?nda hamam tak?m? vb.e?yalar satmakta olan K?zanl?k muhacirlerinden Ali o?lu Ahmed’i e?yas?na ta’men katleden meyhaneci ?lya veled—i Petri idam edilmi?tir.BOA,Adliye ve Mezahib ?radeleri Katalogu S?ra No:34,Genel No:747, Hususi No:4,1:1 R 1311(1893).
[41]Bu konuda 3 farkl? fikir vard?r.?afii ve Hanbeli mezhepleri hiçbir ?ekilde Müslüman birinin bir gayr?müslimi öldürmesinin (zimmi de olsa)k?sas? gerektirmedi?i görü?ündedirler.?mam Malik ise esas itibariyle zimmiye kar??l?k Müslüman katledilemeyece?i görü?ünde olmakla birlikte,e?er Müslüman ki?i zimmiyi mal?na tamahen bir yere götürüp pusuya dü?ürerek öldürürse k?sas edilebilece?i fikrindedir ?AFAK,Ali,Mezhebleraras? Mukayeseli ?slam Ceza Hukuku,Erzurum 1977,s.74;UDEH Abdülkadir,Mukayeseli ?slam Hukuku ve Be?eri Hukuk,c.III,Ankara 1990,s.121.
[42]Ayd?n vilayetinin Karahit nahiyesi civar?nda Kantarc? Kiryako o?lu Memiko’nun cerhü itlaf?na cüret eden Gölhisar karyeli Hac? Mehmed’in matuku Said bin Abdullah’?n idam? ile ilgili olarak Adliye Nezareti’nin tezkiresi üzerinde yay?nlanan irade—i seniyye.BOA,Adliye ve Mezahib ?radeleri Katalo?u,S?ra No:221,Genel No:624,Hususi No:6,t:16 Ra 1311(1893);Yahudi Yeksan’?n keyfiyeti katlinden dolay? Süleyman ismindeki ?ahs?n idam cezas?na çarpt?r?ld??? ancak sonradan affedildi?i ile ilgili kay?t, BOA,Adliye ve Mezahib ?radeleri Katalogu,S?ra No:346,Genel No:328,Hususi No:2 t:12 S 1312(1894);Bir zimmiyi katleden Halil isminde bir zat kap? bölükba??s? taraf?ndan tutulup,öldürülmü?tür.BOA,CTD,No:890 t:R 1261(1845).
[43]?AFAK,s.99;UDEH,c.III,s.172;F?DAN,s.215,DA?CI ?amil,?slam Ceza Hukukunda ?ah?slara Kar?? Müessir Fiiller,Ankara 1996,s. 181—182.
[44]AYDIN,Gayr?müslim,s.231;AYDIN,Hukuk Tarihi,s.148.
[45]Ancak bu konuda baz? ufak s?n?rland?rmalar da getirilmi?tir.Mesela namaz vaktinde çan çalman?n yasaklanmas? gibi.
[48]AYDIN,Gayr?müslim,s.233;AYDIN,Türk Hukuk Tarihi,s.150.
[47]ÖZDEM?R,s.227.
[48]Harap olan kiliselerin asl?na bir ilave yap?lmadan tamirinin caiz oldu?una dair ?eyhülislam Mustafa As?m Efendi’nin fetvas?,BOA,HHT,No:36351 A t:1248(1832)ve No:36353—B,t:1250(1834);?slam memleketlerinde Yahudi havralar?n?n tamirinin ?er’an caiz oldu?una dair ?eyhülislam Mustafa As?m Efendi’nin fetvas?,BOA,HHT,No:36351—B ve C,t:1248(1832);?zni Sultani ile bir köyde sakin olan H?ristiyanlar?n yapmak istedikleri kilisenin engellenmesinin ?er’an gerekli olmad???na dair ?eyhülislam Mustafa As?m Efendi’nin fetvas?.BOA,HHT,No:36351—B t:1248(1832);Karaca?ehir’deki Meryem Ana Ermeni kilisesinin“vaz—? kadimi üzere”tamirinin ?eriata uygun oldu?una dair fetva,BOA,HHT,No:36293,t:1240(1824).
[49]Ahalisi zimmfler olan bir cezirede kefereden bir taife izn—i sultaniyle sakin olduklar?nda cezire—i mezburede kinise ihdas itmek murad eyleseler ?er’an men olunurlar m??El—cevab:OLUNMAZLAR;Ahalisi müslimin ve kefere olan beldenin keferesi belde içinde kinise ihdas eyleseler hakim kilise—i merkumeyi hedme kadir olur mu?El—cevab:OLUR,Fetevay—? Ali,s.170—171.
[50]Balc? yoku?unda ?slam mahallesindeki mektep yerine önce papaz?n ikameti için bir yer ilave edilmi?,ard?ndan kilise haline getirilince halk?n ?ikayetine neden olmu?tur.Bunun üzerinde Bab—? Me?ihat’den al?nan fetva ve Meclis—i Ahkam? Adliye’nin karar?yla kilise y?kt?r?lm??t?r.BOA,CTA,No:849,t:5 M 1259(1843);Selanik’te gizlice kilise ?ekline sokulan mahzenin y?kt?r?ld???,buradaki gümü? ve kitaplar?n da darphaneye gönderildi?ine dair Selanik kad?s? Mehmet Nurullah Efendi’nin gönderdi?i ilam,BOA,HHT,No:36326 At:2 Ra 1239(1823).
[51]Ba? piskoposun gönderdi?i bu belgede zimmilere ?slam hukukunun tan?d??? din ve vicdan hürriyetinden sözedilmektedir. “Hazreti Peygamber ve hülafay—? izam?n yedlerinde bulunan ahidnameleri ile ve selatin—i maziyenin fermanlar?yla memaliki ?slamiyede mütemekkin Rum reayadan hüsn—ü r?zalar?yla cem—i sadakat eden rahiplere dahil ve taarruz olunmamakta oldu?u...”BOA,CTA,No:125,t:17 C 1222(1807);Rum patrikli?inden gönderilen ve ?znik civar?ndaki Sö?üt kasabas?nda bulunan Aya Dimitri kilisesine yap?lan müdahalenin men’inini istirham eden arzuhal,BOA,CTA,No:54,t:1252(1836); ?stanbul Rum patrikli?inin Mora ceziresindeki metropolitlerin baz? mütegallibenin teaddi ve tecavüzlerinden dolay? ayinlerini icradan ve reayan?n i?lerini görmekten aciz kald?klar? için sald?r?lar?n men’i için emir ç?kar?lmas? ricas? ile ilgili arzuhal,BOA,CTA,No:3431,t:16 Ca 1212(1797);Ermeni patrikli?inin Kudüs Ermeni patri?i ve vekillerinin gezdikleri mahallerde ayinleri üzere sadaka toplamalar?na müdahale olunmamas?n? rica eden arzuhali,BOA,CTA,No:56,t:1132(1719);Ayin vakitlerinde kilise avlular?nda tahta çal?nmas?na izin verilmesi için Rum Patri?i Grigoryus’un sadarete gönderdi?i takrir,BOA,HHT,No: 36437—A t:1253(1837).
[52]ADIYEKE,s.256.
[53]Ermeni milleti içinde terbiyeleri laz?m gelenlerin Katolik milletine kat?lmalar?n?n terbiyelerini güçle?tirdi?i ve bu halin tahrir—i nüfus maddesine de zarar vermesi nedeniyle bundan böyle mezhep de?i?tirerek Katolik Ermeni milletine kat?lmak isteyenlerin kabul edilmemesi hakk?nda Ermeni,Ermeni Katolik ve Rum Patrikhanelerine hitaben yaz?lan emir,BOA,CTA,No:486,t: 19 L 1257(1840);“Halep’de Rum papazlar?n?n eseri i?fal ve te?vikiyle birtak?m Rumlar?n metropolitlerini adem—i tebeiyyet ve efrenç ve Katolik mezhebine dalalet ile kiliselerine gitmeyip,Katolik kilisesine gitmek,metropoliti kaç?rmak, metropolithaneyi ya?ma etmek gibi ahvali içtisar eylemeleri ile içlerinden on bir ?ahs?n ba?lar?n?n kesildi?ine dair”Halep valisi Hur?id Pa?a’n?n sadarete gönderdi?i tahrirat,BOA,HHT,No:6303,t:27 C 1233(1817);Baz? Yahudilerin Ermeni olacaklar? ve Ermeni mahallesinde oturacaklar? gibi söylentilerle fesad kart?t?r?p,iki milleti birbirine dü?ürmek isteyenlerin hapis cezas?na çarpt?r?ld?klar?na dair telhis,BOA,HHT,No:36 270,t:1245(1829).
[54]Halep’deki Rum papazlar?ndan baz? müfsidlerin Rum reayas?n? kiliselerine gitmekten men ederek Katolik mezhebine girmeye te?vik ettikleri anla??ld???ndan Katolik rahiblerinin Rum evlerine girmekten men edilmeleri için ?stanbul Rum Patrikli?inin gönderdi?i istida,BOA,CTA,No:4180,t:Ra 1233(1817).
[55]Mostar kasabas?nda eskiden H?ristiyanlara mahsus kilise ve mabed bulunmad??? halde Latin mezhebine mensub H?ristiyanlar?n metropolitlerinin Dobrovnik elçisi eliyle sa?lad?klar? izinle yapt?rd?klar? kiliseler ve evlerinde ?ncil k?raat ve reayaya vaaz ve nasihat etmeye kalk??t?klan için Müslüman halk bir dilekçe ile durumu kad?ya ?ikayet etmi?ler,kad? da olay? ?stanbul’a bildirmi?tir.BOA,CTA,No:4185,t:L 1087(1676).
[56]Bkz.?NALCIK,Halil,“Stefan Du?an’dan Osmanl? ?mparatorlu?una:XV.As?rda Rumeli’de H?ristiyan Sipahiler ve Men?eileri”, KUNT,XVI.Yüzy?lla birlikte devletin ?slami karakteri hakim hale gelince H?ristiyan sipahilerin eritildi?ini ve sadece baz? geçit ve köprüleri korumak gibi özel askeri hizmetlerde kullan?ld?klar?n? söylemektedir.KUNT’a göre yine ayn? yüzy?lda dev?irme sistemi de büyük oranda terkedilmi? ve böylelikle zimmilerin Osmanl? yöneticileri ile ba?lar? kesilmi?tir. Zimmilerin askeri—idari elite üye olmalar?n? sa?layan yolun kapat?lmas?yla Osmanl?’daki gayr? müslimler devletten so?umu?lard?r.KUNT,Metin,“Transformation of Zimmi Into Askeri”,Christians and Jews in the Ottoman Empire,(Ed:BRAUDE,Benjamin /LEWIS,Bernard)vol.I,New York 1982,s.64.
[57]BOZKURT,Gayr?müslim,s.23.
[58]FINDLEY,Carter V.,“The Acid Test of Ottomanism:The Acceptance of Non—Muslims in the Late Ottoman Bureaucracy”,Christians and Jews in the Ottoman Empire,(Ed:BRAUDE Benjamin/LEWIS Bernard),vol.I,New York 1982,s.340.
[59]BARSOUMIAN Hagob,“The Dual Role of the Armenian Amira Class Within the Ottoman Government and the Armenian Millet, (1750—1850)”,Christians and Jews in the Ottoman Empire,(Ed: BRAUDE Benjamin/LEWIS Bernard),c.I,New York,1982,s.175;FINDLEY, Ottomanism,s.340.
[60]BARSOUMIAN,s.172-173.
[61]FINDLEY,Ottomanism,s.340;FINDLEY,Carter V.,Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire,The Sublime Porte 1789—1922, Princeton 1980,s.91—92;NAFF,Thomas,“Reform and the Conduct of Ottoman Diplomacy in the Reign of Selim III,1789—1807”,Journal of the American Oriental Society,c.LXXXIII,No:3,1963,s.300—301.
[62]BRAUDE/LEWIS,s.6.
[63]Larende kazas?ndan Hac? ?brahim Efendi taraf?ndan verilen dilekçede ?slam mahallelerinde ?slam olmayanlar?n
oturmalar? ?er’an sahih oldu?u için zimmi Mihayil’in ?slam kalesinde mutasarr?f oldu?u haneyi kendisine satmas? için emir yaz?lmas?n? istirham etmektedir.BOA,CTA,No:13880,t:14 Ra 1216(1801).
[64]BOZKURT,Gayr?müslim,s.18.
[65]F?DAN,s.371—373.
[66]“Kaymakam Pa?a,?imdiden sonra bina olunan evler,tenbih edesin,gavurlar?n ki gibi siyah lacivert boyamasunlar.Hem pek yüksek yap?yorlar ve adetten ziyade yapmasunlar.Müslüman evleri siyah olmasun.Gavur ve Yahudi evleri siyah olsun.Gavur ve Müslüman belli olsun.Mimar a?alar?n? ça??r?p tenbih edesin”KARAL,Enver Ziya,Selim III’ün Hatt—? Hümayunlar?—Nizam—? Cedid— 1789—1807,Ankara 1988,s.103.
[67]K?br?s’da ikamet eden Rum,Ermeni ve Yahudi tebaan?n kendilerine mahsus elbise giyerek Müslümanlara aid libas(elbise) giymemeleri emredilmi?tir.BOA,CTA,No:3535,t:Ra 1175(1761);Gümü?hane’de bulunan maderici reayas? ile di?er H?ristiyanlar?n Müslümanlardar? farkedilmeleri için ehl—i ?slama mahsus elbiseler giymeleri men’edilmi?tir.BOA,CTD,No:5833 t:Ca 1145(1732); II.Mahmut’un ehl—i zimmet reayar?n? ?slama mahsus renk ve k?yafette elbise ve serpu? giymeyip kadimi üzere zimmi reayaya mahsus k?yafetle gezmeleri konusundaki hatt—? hümayunu.BOA,HHT,No:10290,tarihsiz(Mühürdeki tarih 1241)(1825).
[68]BOZKURT,Gayr?müslim,s.19.
[69]UBUC?N?,F.H.A.,1855’de Türkiye,(Çev:DÜZ Ayla),c.II,?stanbul 1977,s.107.
[70]HALEB?,brahim,Mülteka Tercümesi(Sadele?tiren:DAVUDO?LU Ahmed),c.I—II,?stanbul 1983,c.1,s.729.
[71]“Gayr?müslimlerin yedinde silah bulundurmamalar?,bulunanlar?n al?nup de?er bahas? ile müslimlere sat??mas?”ile ilgili ferman,BOA,CTD,No:524,t:20 Z 1220(1806);“Ehl—i zimmet reayan?n ellerinde ve evlerinde bulunan tüfenk,k?l?ç,Pi?tov ve saire alet—i harbiyenin toplanarak sat?lmas? ve k?ymetlerinin sahiplerine teslimi”,BOA,CTD,No:7372,t:Z 1185(1771).
[72]KAYNAR,Re?at,Mustafa Re?it Pa?a ve Tanzimat,Ankara 1954,s.100.
[73]MOLTKE,Hvon,Türkiye Mektuplar?(Çev:ÖRS H.),?stanbul 1969,s.99.
[74]KARAL,Enver Ziya,“Non—Muslim Representatives in the First Constitutional Assembly,1876—1877”,Christians and Jews in the Ottoman Empire,(Ed:BRAUDE Benjamin/LEWIS Bernard),New York 1982,s.388.
[75]Tanzimat Ferman?n?n bir tür ?nsan ve Yurtta? Haklar? Bildirgesi oldu?u da söylenmi?tir.TANÖR,Bülent,Osmanl?—Türk Anayasal Geli?meleri,?stanbul 1998,s.93.
[76]FINDLEY,Ottomanism,s.341.
[77]KARPAT,Kemal,“Millets and Nationality:The Roots of the Incongruity of Nation and State in the Post—Ottoman Era”,Christians and Jews in the Ottoman Empire,(Ed:BRAUDE Benjamin/LEWIS Bernard),vol.1,New York 1982,s.162.
[78]HAZIR,Hayati,“Tanzimat Ferman?’n?n Anayasa Hukuku Aç?s?ndan Tahlili”,Tanzimat’?n 150.Y?ldönümü Uluslararas? Sempozyumu, Ankara 1991,s.227.TANÖR Bülent,“Anayasal Geli?melere Toplu Bir Bak??”,Tanzimatlar? Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,c.I, ?stanbul,s.15;?NALCIK,Halil,“sened—i ?ttifak ve Gülhane Hatt—? Hümayunu”,Belleten,c.XXVIII,1964,s.619.
[79]MUMCU Ahmet,?nsan Haklar? ve Kamu Özgürlükleri,Ankara 1992,s.160.
[80]TAH?RO?LU,Bülent,“Tanzimattan Sonra Kanunla?t?rma Hareketleri”,Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi,c.3,s.589.
[81]KARAL,Non—Müslim,s.389.
[82]“Osmanl?lar?n kaffesi huzuru kanunda ve hayali diniye ve mezhebiyeden maada memleketin hukuk ve vezaifinde mütesavidir” md.17.TAN?LL? Server,Anayasalar ve Siyasal Belgeler,?stanbul 1976,s.27.
[83]Anayasada gayrimüslimler için tan?nan din özgürlü?ü Müslümanlar için yoktur.Yani din özgürlü?ü aç?s?ndan Kanun—i Esasi’de bir e?itlik mevcud de?ildir.MUMCU,?nsan Haklar?,s.167.
[84]KARAL,Non-Müslim,s.394.
[85]Abdülhamit’in Meclis—i aç?? konu?mas?n?n metni için bkz.Ali Haydar Midhat,Life of Midhat Pa?a,London 1903,s.157 vd.
[86]Yemin ?öyledir.“Padi?ah?ma,ülkeme ve anayasada yer alan ilkelere sayg? gösterece?ime ve bunlara kar?? herhangi bir harekette bulunmayaca??ma—ihlal etmeyece?ime—yemin ederim”,Basiret Gazetesi,22 Mart 1877,No:2044,KARAL,Non—Muslim,s.395’den naklen.
[87]Ruslar?n sald?r?s? mecliste tart???l?rken ?am milletvekili Aleppo Efendi“Ermeniler ve H?ristiyanlar olarak korunmaya ihtiyac?m?z olmad???n? ilan ediyoruz.Hiçbir ?art ve ko?ul alt?nda böyle bir korumay? kabul etmemiz mümkün de?ildir”derken bir gurup Bulgar milletvekili de bir deklerasyon yay?nlayarak,“bizim Osmanl? Devleti’nin Bulgar tebaas? olarak tek arzumuz anayasa ilkeleri çerçevesinde Osmanl? milleti için çal??makt?r”?eklinde bir duyuru yapm??lard?r.Suriye’den Nufel Efendi ise H?ristiyanlar?n konuya bak?? aç?s?n? ortaya koymu?tur.“Tarih H?ristiyanlar?n daima Osmanl? hükümetinden memnun olduklar?n? göstermektedir.Bizleri korumak Ruslar için tamamen bir bahanedir.Onlar?n arzusu bizi sadece ate?e kar?? ma?a olarak kullanmakt?r”.?stanbul’dan Vasilaki Efendi:“Ayr?mc?l?k anayasaya ayk?r?d?r.Gelin müslim—gayr?müslim,Rum,Ermeni gibi terimleri bir tarafa b?rakal?m.Bu kelimeleri daha fazla kullanmayal?m.”Mebus Manok Efendi’nin sözleri ise konuya son noktay? koymaktad?r:“Biz ?imdi Osmanl? olmad?k,600 y?ld?r Osmanl?y?z”KARAL,Non—Muslim,s.396—397. | | | | ----------------------
* Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Türk Hukuk Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi,Konya -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
