Anahtar Kelimeler: Ermeni Kilisesi, Çeþitli Ermeni mezhepleri, dýþ devletlerin siyasi etkileri, Ermenilerin siyasi, kültürel ve dini faaliyetleri, Ermeni katliamlarý, Ermeni milliyetçiliði.

GÝRÝÞ

Bir toplumda siyasallaþma süreci, o toplumun bir bölümü veya tamamý adýna hareket ettiði iddiasýyla öne çýkan bir kesimin siyasî alanda ileri sürdüðü uygulamaya dönük programlar, ideolojik þartlanma veya baðlanmayý amaçlayan doktriner söylemler, bir baþka deyiþle çaðýna uygun hale getirilmiþ mitolojik tasavvurlarla belirginleþir. Bu süreç ayný zamanda, ortaya çýktýðý siyasî yapý ve toplum hayatýndaki deðiþme, geliþme ile gittikçe önem kazanmaya baþlayan bir takým meseleler karþýsýndaki tepkiyi, dolayýsýyla yeni arayýþlarý ifade eder. Onun için siyasallaþma hareketlerini, bu arada XIX. yüzyýlýn sonlarýna doðru iyice belirginleþen Osmanlý Ermeni toplumundaki siyasallaþma çabalarýný da geliþtiði sosyal, siyasi ve iktisadi zemin ile bu zemini ortaya çýkaran tarihî süreçten baðýmsýz düþünmek mümkün deðildir.

Türkler, XI. yüzyýlda Anadolu kapýlarýna dayandýðýnda her yönden milletleþme sürecini tamamlamýþ üç önemli toplulukla karþýlaþtý. Bunlar Gürcüler, Ermeniler ve Rumlar idi. Ýstanbul’un fethine kadar geçen sürede Gürcüler kýsmen, diðer ikisi tamamýna yakýn bir þekilde Türk hakimiyeti altýna alýndý ve bunlarýn millî kimliklerini yitirmelerine sebep olacak herhangi bir giriþimde bulunulmadý. Bizans tebasý iken Türk hakimiyeti altýna alýnan muhtelif milletlerde “istiklâl ruhu”nun sönmediði ve bunlarýn daima batýdan gelecek bir yardýmla kurtulacaklarýna inandýklarý da bilinmekteydi.[1] Ona raðmen, özellikle Osmanlý devletinin hakimiyet dönemi baþladýktan sonra, Ermeniler[2] dahil bu topluluklarýn özgün kimliklerini geliþtirip muhafaza etmeleri ve adil, hoþgörülü bir idareyle her yönden geniþ bir hürriyet ve huzur ortamýnda varlýðýný sürdürmeleri için gerekli düzenlemeler yapýldý.

Kuruluþ döneminde diðer Türk devletlerinden intikal eden sancak, toprak, diðer halklar vs. gibi sýradan unsurlardan birisi olarak gördüðü Ermeni toplumunu tevarüs ettiði þekilde býrakmayan Osmanlý devleti, 1453, 1461 ve 1516–17 yýllarýnda iç veya bünye içi yani, Ermeni alt gruplarýnýn kendi aralarýndaki münasebetler sisteminin iþleyiþini hiyerarþileþme, bütünleþme ve baðýmsýzlaþma doðrultusunda yönlendirebilecek düzenlemeler yapmýþtýr.[3] Bu yolla Ermenilerin tamamýna yakýnýnýn, münasebetleri ayný þekil ve kaidelere dayanan tek bir topluluk halinde birleþmesi ve camia-kilise bütünlüðü içeri-sinde millî bir hüviyet kazanmasý yönünde iþleyen geliþmelerin temelini atarken[4] ayný zamanda, bu toplumun tarihinde bir taraftan camia bütünlüðüne baðýmlý, diðer taraftan da zamanýna göre liberal ve ferdiyetçi sayýlabilecek bir devir açacaktýr.[5] Bunun yanýnda Osmanlý yönetiminin, Ermenilerin dýþarýyla, özellikle de Batý’nýn Ortadoðu’daki uzantýsý konumunda bulunan Venedik, Ceneviz, Maltalý, Floransalý ve diðer gayrýmüslimlerle olan münasebetlerinde, serbest, düzenli ve çoðunlukla ferdî çýkar veya arzular doðrultusunda geliþen iliþkilere imkan tanýmasý, Ermenilerin gittikçe zenginleþmesini, kültür açýsýndan çok yönlü ve Batýya açýk olarak geliþip, deðiþmesini saðladýðý gibi, Avrupalýlarýn iþbirlikçiliðine hazýrlanmasýna da zemin oluþturmuþtur.[6]

Osmanlý devletinin, Ermeni toplumunda yaptýðý düzenlemeler, bilhassa onlarýn tamamýna yakýn bir kýsmýný hakimiyeti altýna aldýktan sonra gerçekleþtirdiði yenilikler bu toplumda siyasallaþma çabalarýnýn ve moderniteye giden yolun baþlangýcýný teþkil eder.[7] Nitekim bir kýsým Ermeni, daha XVI. yüzyýlda Anadolu’da devlet aleyhine siyasi faaliyetler yürütmeye baþlayacaktýr.[8] Bunlardan Avrupa’da öðrenim görüp, 1541’de Eçmiyadzin Ermeni Katoligosu olan Salmaslý Stepanos, 1547’de patrikhanede gizli bir toplantý yaparak Ermeniler’in Osmanlý hakimiyetinden nasýl kurtarýlabileceðini araþtýrýr. Bunun için Avrupa’ya gönderilen heyet, Papa’yý ve bazý devletlerin yöneticilerini ziyaret ederek, giriþilecek bir ayaklanmada onlarýn ne gibi yardýmlarda bulunabilecekleri hakkýnda fikir sahibi olmaya çalýþýr. Fakat, bu çalýþmalardan bir sonuç çýkmamýþtýr.[9]

XVI. yüzyýlda Avrupa, büyük dinî çatýþmalara, katliamlara ve Fransa ile Habsburglar hanedaný arasýnda sürüp giden müthiþ bir siyasî mücadeleye sahne olmaktaydý.[10] Ona raðmen Stepanos’un halefi olan Katoligos Mikail, 1562’de memleketi olan Sivas’ta, büyük çoðunluðunu papazlarýn oluþturduðu bir toplantý düzenledi. Niyeti, Anadolu, Kafkasya ve Ýran’daki Ermenilerin birliðini saðlamak suretiyle büyük bir devlet kurmaktý. O sebeple Avrupa’ya yeni bir heyet göndermeye karar verildi. Aslen Tokat’lý olup, Venedik’te matbaacýlýk eðitimi görmüþ olan ve Çukurova Ermeni krallarý soyundan geldiðini iddia eden Abgar Tbir,[11] oðlu Sultanþah[12] ile Aleksandr adlý bir papaz bu iþle görevlendirildi.

Mayýs 1562’de Avrupa’ya hareket eden bu heyet, Papa IV. Pius tarafýndan coþkuyla karþýlanmýþ, ancak Roma Katolik kilisesinin hakimiyetinin kabul edilmesi noktasýnda ipler kopmuþtur. Zira Papa, Abgar Tbir’i yeni Ermenistan’ýn kralý olarak tanýmasýna karþýlýk, Ermenilerin de Katolik mezhebini kabul etmesi þartýný ileri sürmekteydi.[13] Bunun üzerine Abgar da, bir sonuç alamadan dönmek zorunda kalacaktýr.[14]

Avrupa’dan beklenilen destek alýnamamýþ olmasýna raðmen bir kýsým Ermeni’nin, siyasî faaliyetlerini inatla sürdürdüðü görülmektedir. Nitekim, 1566’da Van’da, bin kadar Ermeni toplanarak üç gün boyunca nümayiþ yapýp kargaþaya sebep olmuþ, ayný yýlýn kýþ ayýnda da Van kalesinin burçlarýna yaðan karlarý temizlemekle görevli Ermenilerden bir kýsmý vazifelerini yerine getirmemiþtir. Siyasî mahiyeti haiz bu hareketlerin din adamlarýyla, bir baþka deyiþle Eçmiyadzin ile bir baðlantýsýnýn olup olmadýðý bilinmemektedir.[15] Yalnýz, bu olaylarda Ermenilerin, milli hislerden ziyade dinî sebeplerle Türk hakimiyetine karþý harekete geçtiði ve büyük ihtimalle de, Papa tarafýndan kýþkýrtýldýklarý söylenebilir.[16] Nitekim, bu olaylardan kýsa bir süre sonra Papa Sixte Quint (1585–1590), bazý Katolik devletlerin de teþvikiyle Osmanlý Ermenilerinin yoðun olduðu bölgelere heyetler gönderecek ve bu topluluðu kazanmaya çalýþacaktýr. [17]

Papa’nýn giriþiminin, 1571’de Ýnebahtý’da uðranýlan maðlubiyetten hemen sonraya ve uzun, masraflý savaþlarýn sürdüðü, Celâlî isyanlarýnýn kargaþa ve kýtlýklara sebep olmaya baþladýðý,[18] dolayýsýyla iktisadî hayatta ortaya çýkan sýkýntýlarýn Osmanlý toplumunda yaratacaðý derin karýþýklýk ve buhranlarýn hemen öncesindeki bir döneme[19] rastlamasý dikkat çekicidir. Zira, böylesi belirsizlik dönemlerinde, cemiyetteki çözülme hýzlanmakta ve özellikle gayrýmüslim topluluklardan bazýlarý devletten koparak, Osmanlý ülkesinde kendi politikalarý doðrultusunda kullanabilecekleri gruplar arayan dýþ güçlerin dostluk ve yardýmlarýný aramaya yönelmekteydi. Bu arada, Ermenilerin, biraz da ortaya çýktýklarý bölgenin jeopolitik konumundan olsa gerek, hasým güçler arasýnda sürekli çýkarýna uygun gelen tarafla ortak hareket etme, sýk sýk taraf deðiþtirme hatta bilerek, isteyerek kullanýlma yönünde büyük bir esneklik ile yetenek kazandýðý[20] ve bunu geleceklerini belirleyen, varoluþ sebeplerini oluþturan en önemli etkenlerden birisi hâline getirdiði[21] düþünüldüðünde dýþ güçlerin, bilhassa Papa’nýn giriþimleri daha da bir önem kazanmaktadýr. Ama Ermeni toplumuna yönelik hesaplar, sonralarý tamamen tavýr deðiþtirecek olan Patrikliðin cemaat üzerindeki sýký kontrolü sayesinde bu dönemde baþarýlý olamayacaktýr.

Osmanlý devletinin tam manâsýyla dünya devleti rolünü üstlendiði bir dönemde Eçmiyadzin kilisesinin teþvik ettiði istiklal arayýþlarýnýn baþarýsýzlýkla sonuçlanmasý tabii idi. Ama bu, Ermenilerin siyasallaþma çabalarýndan veya bilhassa Papalýk’ýn onlarý Katolik yapma isteðinden vazgeçmesi için yeterli olmamýþ[22] aksine, Avrupa modernitesiyle giderek yoðunlaþan iliþkiler bu yöndeki gayretleri daha da artýrmýþtýr. Nihayet,1604’te Erivan ile birlikte Eçmiyadzin kilisesinin Safevî hakimiyetine girmesi[23] ve ayný yýllarda imzalanan Türk-Fransýz anlaþmasýyla Katoliklere saðlanan imkânlarýn çekiciliði[24] Ermeni camiasýnda bir çözülmeye sebep olacaktýr. Bu arada, onlarýn gittikçe güçlenen Katolik mezhebine geçme eðilimini durdurabilmek için Osmanlý devletinin aldýðý tedbirler de,[25] devlete sadýk kalanlar ile dýþ güçlere yönelenler arasýndaki iktisadî ve kültürel farklýlaþmanýn büyümesi ve bunlar arasýnda karþýlýklý ilginin artmasýný önleyemeyecektir.[26]

XVII. yüzyýlýn ilk yarýsýnda Ermeniler, Erzurum ve Doðu Anadolu bölgesindeki önemli merkezlerden Ýran’a yönelik ticareti yürüttükleri gibi bir yandan Ýran ile Ýstanbul arasýndaki menzil noktalarýna yayýlýp yerleþmekte, diðer taraftan da Doðu Akdeniz ticaretinde giderek artan bir oranda yer almaktaydý.[27] Bu arada, Ýngilizlerin Akdeniz’e yönelmesini[28] ve 1580’de Osmanlý devletinde ticaret yapma imtiyazýný almasýný önleyemeyen Fransa da,[29] özellikle XIV.Louis devrinden (1643–1715) itibaren geleceðini daha çok Akdeniz çevresi ile baðlantýlý görmeye baþlamýþtý. Onun için bölgedeki geliþmeleri kendi çýkarlarý doðrultusunda yönlendirme gayreti içerisine girdi ve Ermeni camiasý içerisindeki çözülmenin Katolikleþme lehine geliþmesini teþvik etti.[30] Ayrýca, Osmanlý devletindeki Ermeni ve Rumlarý ayaklandýrmak suretiyle ayný topraklarda bir Hýrýstiyan devleti kurmak üzere harekete geçen Pere Ottoman lâkablý bir Osmanlý

þehzadesi, 1665 yýlýnda Paris’e davet edilip, Ermeni asilzadelerinden Þazi Murad’la görüþtürüldü. Ancak, bu þehzadenin Ermenistan’a (!) gitmek üzere yola çýktýðý sýrada hastalanarak, 28 Mart 1676’da otuzdört yaþýnda Malta’da ölmesi üzerine Þazi Murad’ýn baðýmsýzlýk plânlarý da suya düþecektir.[31]

XVII. yüzyýlýn sonlarýna doðru, Osmanlý yönetiminde ilk defa etkilerini hissettirmeye baþlayan ve gerek idare, gerekse yabancý tüccarlar nezdinde Yahudilerin sahip olduðu mevzilerin çoðunu birer birer iþgal eden Ermenilerin[32] teþkil ettiði burjuvazi, kýsa sürede hem camia içi geliþme ve deðiþmelerin, hem de Osmanlý toplumu ve devletindeki deðiþme sürecinin en önemli etkenlerinden birisi haline gelecektir. Burjuvazisinin yükseliþi toplumdaki istiklâl arayýþlarýný da hýzlandýracak ve daha plânlý ve örgütlü bir hareket haline gelmesini saðlayacaktýr. [33] Nitekim, IV. Hagop Çuðayetsi (Tjughahetsi)’nin[34] Katolikosluðu sýrasýnda l677’de, Eçmiyadzin’de gizlice toplanan konsey Ermeni toplumunun hayatýnda devrim niteliðinde bir dizi giriþim baþlatacaktýr. Ne var ki, konseyin aldýðý karar doðrultusunda Papa ve Avrupa devletlerinden bir kýsmýnýn yetkilileriyle görüþmek üzere yola çýkarýlan heyet, Ýstanbul’a ulaþtýðý sýrada Katolikos IV. Hagop ölür. Heyetteki dört papaz geri dönerken bunlardan birisinin oðlu olan ve o sýrada yirmi yaþýnda bulunan Ýsrail Ori yoluna devam eder.

Avrupa’nýn önde gelen liderlerine müracaatla onlardan yardým isteyen Ori, yirmi yýl kadar Avrupa’da kalýp, Ýngiliz ordusunda görev yapar. Bu arada Prens Johann-Wilhelm ile tanýþýr ve ona Ermenistan kýrallýðýný teklif eder. Bu çabalarý elle tutulur bir sonuç vermeyince Nisan1699’da Eçmiyadzin’e geri dönen Ori, Katolikos’dan beklediði itibarý göremediði için birkaç ay sonra tekrar Avrupa’ya hareket eder. Prens Johann-Wilhelm’in aracýlýðýyla Ýmparator I. Leopold tarafýndan kabul edilir. Papa’yla yeniden görüþür, sonuç alamayýnca da Rusya’ya geçerek Çar Petro’ya(1689–1725) baþvurur. Ondan yardým sözü alarak Ýran’a geçer ve 1707’de yakalanarak hapsedilir. 1711’de ölen Ýsrail Ori’nin faaliyetleri Ermeni toplumundaki siyasallaþma çabalarýnýn en geniþ mânâda ve ilk resmi ifadesidir.[35]

XVII. asrýn sonlarýnda, Ermeni kapitalizminin yükseldiði yýllarda kurulan Royal African Company, East Indian Company ve Moscovit company gibi þirketlerin Ermenilerle iþbirliðine önem vermeleri[36] Avrupa ile sürüp gitmekte olan yakýnlaþmayý iyice artýrmýþ ve Papalýk, Fransa, Venedik ile Rusya gibi güçlerin yanýnda Ýngiltere, ayný zamanda bu toplumla siyasi yönden de ilgilenmek ihtiyacýný hissetmiþtir. Bütün bunlar, Ermeni camiasýnýn yapýsýna ve devlet ile olan iliþkilerine deðiþik þekillerde yansýmakta ve siyasallaþma yolunda geniþ imkânlar yaratarak yeni geliþmelere yol açmaktaydý.[37] Katolikleþtirme çabalarýnýn daha da etkinleþmesi ve Ermenilerin

Fransa’nýn himayesini istemeleri için teþvik edilmeleri,[38] Çar Petro’nun, 1715’de Ýrana gönderdiði elçi Ardevi Volenski vasýtasýyla Ýsrail Ori’nin anlattýklarýný araþtýrýp bölgedeki Hýrýstiyanlar hakkýnda bilgi toplatmasý ve bir sene sonra Katoligos Yessai’nin, Hýrýstiyanlarý Ýslam idaresinden kurtarmasý için Rusya’ya baþvurmasý gibi geliþmeler bu cümledendir. Ayrýca, ilk defa 1723 yýlýnda Kafkaslar’ý aþan Rus ordularýna bazý Gürcü ve Ermeni gruplar büyük destek saðlayacaktýr.[39]

Ermeniler için XVII. yüzyýl, sadece demografik, ticarî ve siyasî alanda gösterilen parlak baþarýlarla sýnýrlý kalmamýþtýr. Ayný zamanda kültür alanýnda da büyük geliþmelerin yaþandýðý bu dönemde önce tarih alanýnda, biri 1669’da Arakel Tavrijetsi, diðeri ise 1695’de Amesterdam’da Mouses Ghorenatsi (Khorenli) tarafýndan yazýlmýþ iki kitap basýlmýþtýr. Bunlar tesadüfi çalýþmalar deðildir. Tavrijetsi, Ermenistan’da ve dýþarda, 1586’dan sonra geliþen yakýn tarihli olaylarý aktaran en önemli ve en donanýmlý tarihçi olduðu için, henüz hayatta iken kitabý basýlmýþtýr. Ghoranatsi ise Ermenilerin kökenlerini araþtýran ilk tarihçi olup, ayný zamanda “Ermeni tarihçiliðinin babasý” olarak görülmektedir. O yüzden kitabýnýn seçilmesi bilinçlidir ve Ermeni kimliðinin yeniden inþasý için büyük bir önemi haizdir.[40]

Osmanlý Ermenileri, çocuklarýna batýlý bir eðitim aldýrabilmek için önce Katoliklerin merkezi sayýlan Ýtalya’ya yöneldi.[41] 1690 yýlýnda, ilk öðrencinin buraya gönderilmesi sebepsiz deðildi ve Gregoryan üst tabakasýna karþý halk arasýnda süregelen hoþnutsuzluðun sonucunda pek çok Ermeni gencinin Cizvit misyonerlerin öðretisini kabul etmiþ olmasýyla ilgiliydi. Nitekim, XVIII. yüzyýlýn baþlarýnda Sivaslý genç bir Gregoryan Ermeni papazý olan Mekhitar,(1676–1749) Katolikliði kabul etmiþ ve Ýtalya’ya yerleþmiþti.[42] Ýleride Ermenilerin sosyal hayatýnda büyük rol oynayacak olan bu þahýs, Venedik yakýnlarýndaki St. Lazarus adasýnda Cizvit ve Fratres Unitores[43] öðretisinden esinlenerek tesis ettiði tarikatýn manastýrýný da kurarak Osmanlý Ýmparatorluðu’ndaki dindaþlarýný yeni mezhebine davet için faaliyetlerine baþladý.[44]

Mekhitar, 1740 yýlýnda, teþkilatlanmasýný tamamladý ve ölümünden az önce, 1749’da Büyük Ermenice Lügatý yayýnladý.[45] Talebelerinin baþta St. Lazarus ve Viyana Ermeni Akademisi[46] matbaalarýnda bastýrdýðý dinî ve millî nitelikli araþtýrmalar Osmanlý tebaasý Ermenilere daðýtýldý. Böylelikle baþlatýlan edebiyat, tarih ve din çalýþmalarý önce ilmî eserlerin tercümesi, sonra da telifi þeklinde bir yol izlemiþ, sonuçta bu cemaat hem millî, hem de ilmî yayýnlarý bir arada izleme imkâný bulmuþtur.[47] Ermeni topluluðu kültür bakýmýndan bir Rönesans dönemine girerken, yýllardýr Mekhitar manastýrýnda yaþatýlmaya çalýþýlan klâsik Ermeni bilimi de canlandýrýlarak[48] laik ve her geçen gün anadile yaklaþan geliþmiþ bir yazý diliyle kaleme alýnan edebî eserler, Ermeni milliyetçiliðinin de yükselmesini saðlayacaktýr.[49]

Mekhitar ve müridleri, XIV. yüzyýlda Avrupa’yý etkilemeye baþlayýp, yeni bir ruhun doðmasýna sebep olan hümanizm gibi bir yeniliði Ermeni toplumuna mal etmeyi baþarmýþtýr.[50] Esas olarak bu yenilik, Mekhitar ve Mekhitaristler’in ilk mitolojik eserlerden en yakýn tarihli çaðdaþ eserlere kadar Avrupa edebiyatýnýn tamamýna açýlmalarý ile mümkün olmuþtur. Mekhitarist kurumun bir manastýr hüviyeti taþýmasýnýn getirdiði bazý sýnýrlandýrmalara raðmen Ermeniler daha önce Batý kültürüyle hiç bu kadar yakýn, geniþ ölçekli ve kalýcý bir temas kurmamýþtý. Dolayýsýyla Mekhitarist ekolün en verimli çaðýnda gerçekleþen bu temas sayesinde daha sonraki deðiþim ve dönüþümlere giden yol da açýlmýþ oldu.[51]

Ermeni kültürünün deðiþtiði bu dönemde Ermeni sermayesi de hocalarýn elinden amira ve sarraflarýn eline geçmiþtir.[52] Yani, sýnýrsýz ticaret etrafýnda geliþerek dünyaya yayýlmýþ olan Ermeni sermayesi, bu dönemde yeri ve rolünü bir ölçüde, özellikle Ýstanbul ve Hindistan’daki güçlü yerel kapitalizme býrakýr. Daha sýnýrlý bir faaliyet alanýnda, yani belirli devletlerin sýnýrlarý içerisinde kalýr. Dolayýsýyla dünya çapýndaki o iliþkiler ve iletiþim aðý XVIII. yüzyýlda artýk söz konusu deðildir. Ona raðmen, yüksek burjuvazi XIX. yüzyýl ortalarýna kadar Ermeni toplumunun hayatý ve kurumlarýnda öncü bir rol oynayacak, kültürün en etkin, çoðu zaman da aydýnlanmýþ destekçisi olacaktýr.[53] Ama, bu dönemin en önemli özelliklerinden biri Ermeni dilinin geçirdiði dönüþüm ve bu dönüþümün hem eski, hem de modern Ermenicenin kaderi üzerindeki belirleyiciliði olacaktýr.[54]

Osmanlý Ermeni toplumunun görünüþte apolitik bir döneme girdiði ve Ýran Ermenilerinin de fazla etkili olamadýklarý XVIII. Yüzyýlýn ikinci yarýsýnda Hindistan’daki Ermeniler tarafýndan kendilerine özgü bir siyasî ifade biçimi geliþtirilmeye baþlandý. Avrupa modernitesiyle giderek yoðunlaþan iliþkilere dayanan ve özellikle Ýngiliz aydýnlanmasýyla yakýn temas halinde olan zümrelerce Madras’ta geliþtirilen bu hareket, baðýmsýz olup olmamasýna bakýlmaksýzýn bir devlet kurmanýn yollarý, þartlarý, bunun getireceði sonuçlar ve muhtemel coðrafi ittifaklar üzerinde durmaktaydý. Hatta, bu devletin gelecekteki þekli ve anayasasý dahi tartýþýlmýþtýr.[55] Tüccar, matbaacý, din adamý, yazar gibi çok çeþitli kesimlerden gelen Ermenileri etrafýnda toplayan ve farklý ideolojilere, izlenecek yol konusunda deðiþik eðilimlere sahip olan Hovsep Emin ile Moses Baðramyan bu siyasî hareketin iki öncü ismi olarak ortaya çýktý.[56]

Hovsep Emin, Gürcü krallýðý ile bir þekilde ittifak yaparak Ruslarýn korumasý ve denetimi altýnda bir Ermeni krallýðý kurmayý düþünüyordu. Yoðun seyahat ve diplomatik temaslardan oluþan faaliyetleri büyük ölçüde Ýsrail Ori’nin çizgisini hatýrlatýr. Ancak ondan farklý olarak Hovsep Emin, Ermenistan’ýn coðrafi konumundan kaynaklanan meselelere özel bir önem atfetmiþtir.[57]

Daha tutarlý bir entelektüel olan Moses Baðramyan ise, 1772 yýlýnda neredeyse siyasi bir broþür niteliði taþýyan ve dönemin ileri gelenlerinden Þahamir Þahamiryan, oðlu Hagop, tüccar Krikor Hocacýyan gibi isimlerin de dahil olduðu Hindistan Madras merkezli önemli bir grubun düþüncelerini ifade eden Yeni Örgütler adýndaki kitabý yayýnlar. Yazar, Ermeni tarihi ve coðrafyasýný kýsaca ele aldýktan sonra eski monarþinin, despotik yönetim yapýsýnýn ve halk arasýnda birlik, çalýþkanlýk ve entelektüel arayýþlar olmayýþýnýn Ermeni krallýðýnýn çöküþünün baþlýca sebebini teþkil ettiði sonucuna ulaþýr ve cumhuriyetçi bir anayasa ile yönetilecek yeni bir Ermeni devleti için çaðrýda bulunur.[58]

Madras grubu, 1773’te Ýhtiþamýn Tuzaðý baþlýklý imzasýz bir kitap daha yayýnlar. Yazarý, büyük ihtimalle yine Baðramyan veya onun öncülüðündeki bir gruptur. Aydýnlanma felsefesinin özellikle

Locke ve Montesquieu’nün yoðun etkisinin görüldüðü kitapta kurulmasý düþünülen Ermeni cumhuriyeti için ayrýntýlý bir anayasa teklifi sunulur. Önsözde, George Washington’a ve Amerika’daki Britanyalý göçmenlerin özgürlük isteklerine gönderme yapýlýr. Yüz adet basýlan bu kitap önde gelen Ermeniler ve önemli mevkilerdeki yabancýlara yollanmýþtýr. Söz konusu siyasi görüþler, özellikle de Hovsep Emin’in düþünceleri ütopyacý bir nitelik taþýsa da, Avrupadaki siyasi düþünce ve hareketlerin temel ögelerinin oldukça iyi bilindiðini ve özümsenmiþ olduðunu gösterir. Baðramyan’ýn henüz Amerikan, ya da Fransýz cumhuriyet modellerinin bile oturmamýþ olduðu bir tarihte yaptýðý bu cumhuriyetçi tekliflerin o dönem için þaþýrtýcý derecede ilerici olduðunu teslim etmek gerekir.

Madras cemaatinin “Ermeni davasý için siyasi propaganda amaçlý bir yayýncýlýk faaliyeti yürüten ilk ve en etkin grup olduðu” þüphesizdir. Ama, bu faaliyetlerin basit bir propaganda hareketinin çok ötesine geçtiðini, daha ilk adýmdan itibaren bir siyasi kuramý olduðunu vurgulamak lazýmdýr. Ancak Madras modelini organik, güçlü ve sistemli bir geliþim takip etmemiþtir. Dolayýsýyla Ermeni siyasi düþüncesi, XIX.yüzyýl boyunca kendisini romanlarla, broþürlerle gazete, ya da edebiyat dergilerinde yayýnlanan makaleler aracýlýðý ile ifade edecek, bazýlarý hayatî bir önem arz eden ve üzerlerinde çoðu zaman canlý bir tartýþmanýn yürütüldüðü toplumsal ve siyasî konulara iliþkin belirgin bir bakýþ geliþtiremeyecektir.[59] Ama, bilhassa tüccarlar vasýtasýyla Anadolu’daki Ermeniler tarafýndan da ilgiyle takip edilecektir.[60]

Ermeni toplumunun siyasallaþmasýnda önemli bir yere sahip olan süreli yayýnlarýn doðduðu yer de Madras’týr. Ýlk süreli yayýn Kahana Þimavonyan’ýn 1793 yýlýnda çýkardýðý Aztarar’dýr. Kullanýlan dil sýradan Ermenilere hitap edecek düzeyde olup, eski Ermenice’dir (grabar) Üç sene yayýnlanmýþtýr. Ancak bu yýllarda böyle bir dergi deðil Ortadoðu, Avrupa için dahi erkendir. Bunu Mekhitaristlerden Gugas Ýnciciyan’nýn çýkardýðý Darekrutyunk takip edecektir. Bu dergi de, 1799 dan itibaren üç yýl çýkabilecektir. Yine Ýnciciyan’ýn 1800–1820 yýllarý arasýnda çýkardýðý popüler almanaklar da önemlidir. Bu arada, önce Venedik’te halk dilinde haftada iki kez yayýnlanýp kýsa sürede Ýstanbul ve diðer bölgelerdeki Ermenilere ulaþtýrýlan Tidag Püzantyan diðerlerinden farklý bir siyasî aktüalite dergisi olarak ortaya çýkmýþtýr.[61] Bütün bu yayýnlar yalnýz süreli ve günlük yayýncýlýk açýsýndan deðil, ayný zamanda halkýn konuþtuðu Ermenicenin geliþimi bakýmýndan da saðlam bir temel oluþturacaktýr.

Kültür alanýndaki önemli geliþmelere raðmen Ermeni toplumu, bu sahada yeniden bir doðuþ için hâlâ din adamlarýnýn müdahalesine ihtiyaç duyuyordu.[62] Nitekim kilise, Ermeni kapitalistlerden de istifade ederek en temel organik ya da kurumsal etmenlerden birisini, toplumun en güçsüz sýnýflarýna ulaþmasý için özel bir çaba gösterilen, yani halka dönük, modern ve verimli bir okullar zincirinin hýzla geliþmesini saðlamýþtýr.[63] Halk eðitimi için yaygýn araçlar meydana getirmeyi amaçlayan bu hareket, daha önce de belirtildiði gibi Ermeni toplumunda yaþanan dikkat çekici genel deðiþimin, özellikle de yeni halk kitlelerinin ortalama kültür açýsýndan olaðanüstü bir düzeye ulaþmasýnda rol oynayan baþlýca etmenlerden biridir. Bu noktada, Ermeni ileri gelenleri ve zenginlerinin de gösterdiði duyarlýlýk üzerinde önemle durulmayý gerektirir. Okullar, kurumlar, hayýr iþleriyle uðraþan topluluklar ve diðer toplumsal çalýþmalardan örülü güçlü bir aðýn oluþmasý ancak böyle bir duyarlýlýk sayesinde mümkün olmuþtur.[64]

Ermeni toplumunun hayatýnda bu geliþmeler yaþanýrken yavaþ yavaþ hissedilmeye baþlanýlan Rus baskýsý, Osmanlý devletini batýda yeni arayýþlar içerisine itmekte, bir yerde onu batýlý güçlerin kendi anlayýþ ve çýkarlarý doðrultusunda yönlendirmelerine açýk hâle getirmekteydi. Bu arada sömürgecilikte Ýngiltere ile baþ edemeyeceðini anladýðýndan geleceðini daha çok Akdeniz havzasýnda arayan Fransa, 1730’lardan itibaren yaklaþýk yüzyýl Osmanlý Ýmparatorluðundaki geliþmeleri kararlý bir þekilde takip eden ve kendi çýkarlarý doðrultusunda yönlendirmeye çalýþan tek batýlý güç olarak öne çýkacaktýr.[65] 2 Ekim 1772 tarihli Saint Priest raporunda da görüldüðü gibi Fransa, bu politikalarýný büyük ölçüde Ermenilere dayandýrmaktaydý.[66]

Fransýzlar’ýn Ermeniler üzerindeki hesabý Osmanlý devlet adamlarýnýn da dikkatinden kaçmamýþtý. Nitekim Reisü’l-küttab Atýfzâde Ömer Vahid Efendi, 1778’de sunduðu bir takrirde Ermenilerin aslý, Osmanlý tebasý haline geliþi, IV. Murat zamanýna(1623–1640) kadar sadece Gregoryan mezhebine göre amel eden, kendi halinde temiz kalpli bir kavim olarak kalmasý, fakat bu devirden itibaren Türkiye üzerindeki emellerini kuvveden fiile çýkaracak sebepler arayan Avrupalýlarýn Ermenilerin içerisine Katolikliði sokarak hem kendi mezheplerini yaydýklarý, hem de Rusya’nýn Rumlarý kullandýðý gibi onlarý kendi politikalarýna alet ettikleri, Osmanlýnýn baþarýsýný dileyen Gregoryanlarýn aksine Katolikleþen Ermenilerin devlete düþman kesilip Avrupalýlarýn galibiyetini dilediklerini ifade eder.[67]

Ancak, bu layihanýn öngörüsü kararlý bir politikanýn esasýný oluþturamadan, ferdî ve deðiþik bir tavýr olarak kaldý. Ama, misyonerlerin iþbirlikçi haline getirdikleri þahýs veya kitleleri yönlendirmek

için Osmanlý düzeni ve Türklere karþý geliþtirdikleri kin, baþta bazý Ermeni gruplarý olmak üzere bu tuzaða düþmüþ kiþi veya gruplarý zamanla hami devletin bedava askerleri, uysal müttefikleri, yahut da basit siyasi veya ticarî ajanlarý haline getirecektir.[68]

XVIII. yüzyýlýn sonlarýnda gücünü korumak isteyen Gregoryan kilisesinin giriþtiði milliyetçilik propagandasý[69] ve Katolik misyonerlerin çalýþmalarýyla[70] asgari seviyede sürdürülmeye çalýþýlan Ermeni toplumunda siyasallaþma çabalarý XIX. yüzyýlýn baþlarýnda Osmanlý yenilik hareketlerinin canlanmasý, Fransýz inkýlâbýnýn yaydýðý fikirlerin etkisi ve nihayet Protestan misyonerlerin faaliyete baþlamasýyla birlikte hýz kazanacaktýr.[71] Bu geliþmede, önceleri çýkarlarýný daha çok Batý Avrupa ve Amerika’da arayan, ancak buradaki kolonilerinin büyük bir kýsmýný kaybettikten sonra doðuya yönelen Ýngiltere öncü olmuþtur.

Osmanlý Devleti’ne müdahalelerde bulunabilmek için Rusya ve Fransa’nýn nüfuzunu dengede tutmak isteyen Ýngilizler,[72] planlý bir faaliyet izleyerek zaman içinde bir Protestan Ermeni kitlesi meydana getirdi.[73] Bilahare bu kilise aracýlýðýyla Amerikalýlar, Lübnan, Anadolu ve Ýstanbul’da kolejler açarak Ermenilerin tarihleri, edebîyatlarý ve insan haklarý ile milliyet prensipleri konularýnda bilgilenmelerini saðladý ve kolaylýkla yönlendirebileceði demokrasi, hürriyet ve batýlý hayat þartlarýný tanýyan, siyasallaþmaya hazýr þuurlu bir nesil yetiþtirmeye çalýþtý.[74]

Protestanlýðýn Ermeni toplumu içerisinde yayýlmaya baþladýðý sýrada, 1834 yýlýnda Padua’da açýlan Muratyan Koleji’den mezun olan bir kýsým Katolik Ermeni, bu toplumun aydýnlanmasýna, özellikle de eðitim ve çeviri alanlarýnda büyük katkýlarda bulunacaktýr.[75] Bir müddet sonra da Paris, öðrenim için Avrupa’ya giden Ermeni gençleri arasýnda en çok tercih edilen merkez olacaktýr.[76] Burada Fransýz inkýlâbýnýn etkisi altýnda ve Lamartine, Victor Hugo, Agusto Comte’un fikirleri ile dolu bir ortamda yaþayan öðrencilerden hemen hepsi hürriyet aþkýyla dolu, ateþli birer eylemci olarak Ýstanbul’a dönecek[77] ve Avrupa’da edindikleri fikirleri, bazý kurumlarý, bu arada milliyetçilik düþüncesini de kendi toplumlarý içerisinde yaymaya baþlayacaktýr.[78]

Avrupa’da okuyan Ermeni gençlerin ülkeye taþýdýðý ve siyasallaþma çabalarýnda hatýrý sayýlýr bir yer iþgal eden önemli kurumlardan birisi tiyatrodur.[79] Padova’daki Murat ve Venedik’teki Raphael kolejlerinde okumakta iken 1834 ve 1836 yýllarýnda çeþitli oyunlarda rol almak suretiyle veya tiyatronun diðer alanlarýnda eðitim görerek belirli bir düzeye gelmiþ olan Mýgýrdýç Beþiktaþlýyan, Sýrap Hekimyan, Sýrap Týðlýyan[80] ve Sebuh Laz-Minasyan[81] gibi bazý öðrenciler sonralarý Ýstanbul’da hem Ermenice, hem de Türkçe temsiller veren tiyatro gruplarý oluþturarak bu sanat dalýný tanýtýp yaygýnlaþtýrdý.[82]

Ermenice temsiller daha çok Ermeni tarihi, kültürü ve gelenekleriyle ilgiliydi. Örnek vermek gerekirse Güllü Agop’un[83] oyun yazarý olarak bu alana kazandýrdýðý Bedros Turyan’ýn Ýranlýlarýn Ermenileri yaðmasý, ya da Bagradunilerin baþkenti Ani’nin yakýlýp Yýkýlmasý adlý tarihi piyes, beþ perde, üç tabloluk tragedya halinde ve müzikli olarak 13 Mart 1871 gecesi oynanmýþtý.[84] Bu temsilde söz konusu olan Ýranlýlardan maksat Selçuklulardý. Ama, Osmanlý Türk aydýný bunu deðerlendirmekten uzak bulunuyordu.

XIX. yüzyýlda Avrupa’da ortaya çýkan siyâsî fikir akýmlarýnýn Osmanlý toplumunda etkili bir þekilde yayýlmaya baþlamasýnda belirgin bir dönüm noktasý olan Tanzimattan sonra, devletle Müslüman kitleler arasýndaki baðýn kopma aþamasýna geldiði bir devrede, Ermenilerin saltanata en yakýn teba konumuna yükseldiði görülmektedir. [85] Bu arada, misyonerlerin desteðiyle basýn ve eðitim alanýn da modern tarihlerinin en büyük hamlesini kaydettiler.[86]

Böylelikle, gittikçe artan iktisadi güç ve sosyal alandaki itibarlarýnýn yanýnda, bir de siyasi aðýrlýk ve bürokratik güce sahip olan Ermeniler, [87] artýk ülkedeki geliþme ve deðiþmelere sadece talep

eden veya etkilenen taraf olarak deðil, ayný zamanda teklif eden, uygulayan veya yönlendiren taraf olarak da katýlmaya baþlamýþtý.[88] Yalnýz bu dönemde Gregoryanlar devletteki aðýrlýklarýný Katolik Ermenilere kaptýracak[89] ve biraz da Yunan devletinin kuruluþu sýrasýnda oynadýðý rolün cazibesine kapýldýklarý Rusya ile iþbirliðine yönelecektir. [90] Bunun sonucunda, 1828 Osmanlý-Rus savaþýnda önemli sayýda Gregoryan Ermeni, Rus ordularýnda görev almýþ,[91] savaþ sonrasýnda da Ýran ve Osmanlý devleti topraklarýndan, Ruslarýn eline geçen bölgelere doðru büyük bir göç baþlamýþtýr.[92] Böylece Ermenilerin hayâllerindeki cennet ülkeye giden yol da açýlmýþ oluyordu.[93]

Rusya’nýn Ermenilere sahip çýkma görüntüsü ve bu arada yeni girdiði Kafkaslarda yerleþerek Hindistan’ý tehdit eder bir konuma girmeye baþlamasý Ýngiltere’yi harekete geçirdi. Ermeni toplumu, kýsa sürede Rus-Ýngiliz rekâbetinin önemli bir ögesi haline gelirken camianýn ileri gelenlerinden Mýgýrdýç Dadyan, Haziran 1867’de Revue des deux Mondes’da yayýnlanan ve XIX. yüzyýlýn ilk yarýsýndaki Ermeni toplumunu anlatan yazýsýnda Hýrýstiyan toplumlarýn hürriyet yasasý olan Tanzimat Fermaný’nýn ilanýndan sonra Ermenilerin gerçekleþtirdiði ilerlemelerin bir tablosunu çizmekte ve Osmanlý devletine teþekkür etmekteydi.[94]

Yine bu yazýyla, Ermenilerin tam bir hürriyet içerisinde sosyal ve iktisadî kalkýnmalarý Türkler tarafýndan engellenmeden gerçekleþtirdikleri ilerlemelerin alýþýlmadýk bir þekilde Avrupa basýnýn

gündemine girmesi söz konusu rekabetin bir sonucu da olsa, mevcut durumun tesbiti bakýmýndan büyük bir önemi haizdir. Ama, Ermeni toplumunda siyasallaþma sürecinin tasvir edilen bu olumlu tablo içerisinde keskin bir milliyetçilik hareketine dönüþtüðüne de iþaret etmek gerekir.[95]

Devletin Ermeni politikasýyla, Ermenilerin devlet politikalarý üzerindeki tesirlerinin iç içe girdiði Tanzimat döneminde, ülkenin iktisadî hayatýnýn büyük ölçüde durumlarý gittikçe iyileþen Ermenilerin eline geçtiðine dair oldukça fazla örnek bulunmaktadýr.[96]

1848’de boðazlarýn güneyinden Mýsýr sýnýrlarýna kadar Asya sahilinin gümrük gelirleri Ýstanbul’da Ermeni bir sarrafa satýlmýþtýr. Çoðunluðu Bursa’da olmak üzere, ona bitiþik paþalýklarýn öþürünü ise bir baþka Ermeni banker toplamaktaydý. Ticaret ve para iþlemleri yanýnda ayný aracý þirketler etkinliklerini tarým, tekstil, deðirmen, madencilik, buharlý gemi iþletmeciliði ve iletiþim kesimlerine de yaymýþtýr. 1851 de çok zengin bir mülk borç sebebiyle Ýstanbul’daki zengin bir Ermeni sarrafýn eline geçer. 1856’da büyük toprak sahibi ve fýrsat düþkünü bir tüccar Bursa yakýnlarýnda en büyük ipekçilik tesislerinden birisini kurar. Ayný yýl Gemlik ile Ýstanbul arasýnda çalýþan tek düzenli deniz hattýnýn bir Ermeni sarraflar þirketine ait olduðu bilinmektedir. Ayrýca bunlar, düzenli olarak hazineye borç vermekteydi.[97]

Ermeni sarraflar, yani banker ve tefeciler devlet üzerindeki etkinliklerini kendi zümrelerinin yararýna kullanmaktaydý. Bunlar, hükümeti dolandýrýp Ermenileri sýkýþtýrmada görevlerini kötüye kullanan Osmanlý bürokratlarýyla iþbirliði etmekteydi. Ýster ruhanî, isterse sivil olsun Ermeni ayanlar taþrada halký soyarken herhangi bir ayrým yapmamakta ve hiçbir ahlâkî deðere itibar etmemekteydi. Hatta, Adana yakýnýndaki bir kasabanýn Ermenileri kendi camialarýna mensup görevlilerden daha çok zulüm görmüþtü. Ayný zamanda Ermenileri de sömüren bu zümrelere duyulan tepki, olup bitenlerden devleti sorumlu tutan ve tamamýna yakýnýný Gregoryan Ermenilerin teþkil ettiði diðer kesimlerin iyice siyasallaþmasýna sebep olacak ve zamanla ihtilâlci Ermeni unsurlar tarafýndan istismar edilecektir.[98]

Avrupa’da, 1830 ve 1848 yýllarýnda baþ gösteren isyanlarýn Ýngiliz ve Ruslar tarafýndan önlenmesinden sonra doðan barýþ ortamý, baþka bir ifadeyle büyük güçler arasýndaki rekabet ve anlaþmaya dayanan barýþ, diðer pek çok ülkede olduðu gibi Türkiye’ye de iç çözülmenin hýzlanýþý þeklinde yansýmakta idi.[99] Nitekim, Fransa’nýn baskýsýyla 6 Ocak 1830’da Katolik Ermeniler,[100] Ýngiliz Büyükelçisi Cannig’in tesiri[101] ile de 1850’de Protestanlar[102] ayrý birer millet olarak tanýndý.[103]

Böylelikle, Ermeni toplumu üç gruba ayrýlýp Gregoryanlarýn cemaatin tümü üzerindeki kontrolü ortadan kalkarken,[104] Ermeni camiasýndaki Rus- Ortodoks ve Fransýz- Katolik tesirleriyle birlikte geliþmiþ olan farklýlaþmaya bir de Anglo-Protestan tesiri eklenmiþ oluyordu.[105] Buna raðmen, Katolik ve Protestan Ermeniler tekrar dil ve tarih çalýþmalarýna yönelerek Osmanlý Ýmparatorluðu’nu uzun süre meþgul edecek yeni bir Ermeni milliyetçiliði duygusu yaratma gayreti içerisine girdi. Bu arada, Amerikan Protestan misyonerlerinden Elias Riggs, Ermenice bir Ýncil ile birlikte sadece Türkçe bilen Ermenilere kendi dillerini öðretecek bir de kitap hazýrlamýþtýr.[106] Böylelikle, çaðdaþ siyasî fikirlerin yaygýnlaþmasý ve millî þuurun canlandýrýlmasý için gerekli olan yazý dilinin ana dile yaklaþmasýnda önemli adýmlar atýlmýþ oluyordu.[107]

Protestan Misyonerler, Anadolu’ya Osmanlý halkýnýn o zamana kadar hiç görmediði bir hayat biçimi ve düþünce tarzý getirmiþti.[108] Özellikle Amerikan misyonerlerinin hayat biçimi etkili olmakta ve onlarýn yaymaya çalýþtýklarý demokrasi, liberalizm, milliyetçilik gibi düþünce ve duygular da yerli halkýn ilgisini çekmekteydi.[109] Mayèvsriy’nin deyimiyle bunlar, Ermeni profesörden daha çok, iyi komitacý, ihtilâlci ve propagandacý yetiþtirecektir.[110] Amerikalý misyonerler ilk ve esaslý iliþkilerini hayat biçimi olarak Türklerden pek de farklý olmayan Osmanlý Ermenileriyle[111] kurdu. Kilise ve cemaat içerisindeki hiyerarþinin engellemeye çalýþtýðý bu iliþkiyi,[112] bir misyonerin hatýralarýnda kaydettiði “Ermeni insanýnýn ruhuna girdik, hayatýnda bir ihtilâl yaptýk” sözleri gayet güzel ifade etmektedir.[113] Sosyal yapýda meydana gelen deðiþiklikler ve dýþ müdahalelerin artmasý, özellikle de Batýlý misyonerlerin sebep olduðu huzursuzluk, Yunan isyanýndan sonra gittikçe yükselen tüccar ve zenâatkâr zümresinin talepleri[114] Ermeni toplumunun oligarþik yapýsýný sarsmýþ[115] ve 1838’de baþlayan sürtüþmeler, 1841’de sivil iþlerin halktan seçilmiþ bir meclisin denetimine verilmesi yönünde çýkartýlan fermanla sonuçlanmýþtýr.[116] Ancak, bu yeterli olmadý ve halk baskýsý 1847’de, ayan ve zenâatkârlardan oluþan yeni bir meclisin kurulmasýný gerektirdi.[117]

Kilisenin denetimini gevþeterek camia içi zorbalýk ve çürümenin önünün alýnabilmesi ve mezhep çatýþmalarýnýn az da olsa ortadan kaldýrýlmasý için tesis edilen meclis[118] beklenilen neticeyi saðlamaktan uzaktý. Zira, Ermeni toplumunun içerisine girdiði deðiþme süreci camia içi çatýþmalarý artýracak bir seyir takip etmekte, bu arada kültür alanýnda Ermeni biliminin yeniden canlandýrýlmasýyla ortaya çýkan laik ve anadille meydana getirilen edebiyat[119] millî þuurun geliþip yükselmesini saðlayarak siyasallaþmayý hýzlandýrmaktaydý. Onun için, yurt dýþýnda, bilhassa Fransa’da eðitim gören bir kýsým genç kavaryal (gerici/yobaz) dedikleri kesimler karþýsýnda kendilerini lusavoryal (aydýnlar) olarak nitelemeye baþlamýþ ve Avrupa’daki çaðdaþ fikirlerden esinlenerek kaba taslak bir Ermeni anayasasý hazýrlamanýn çabasý içerisine girmiþti.[120]

Camia içi geliþmelerin yaný sýra 1848’de Meclis-i Maarif’in oluþturulmasý, 1851’de Encümen-i Daniþ’in kurulmasý, 1854’de Kýrým Savaþý’nýn çýkmasý[121] ve temsil ilkesi ile laik denetime dayanan Protestan örgütlenmesinin örnek konumu Ermeni toplumundaki siyasallaþma eðilimlerine ivme kazandýrmýþtýr. Bir baþka ifadeyle edebî deðiþim, Fransýz siyâsî fikirlerinin[122] etkisi ve Protestan örneðiyle güçlenmiþ olan öncü burjuvazi,[123] 1850 yýlýnda Gregoryan Ermeniler için tesis edilecek bir temel düzenin esaslarý üzerinde ciddî biçimde çalýþmaya baþladý. Ama, on yýlda son biçimini alabilen ve 1860’da kabul edilerek yürürlüðe giren Nizamname bir yýl sonra askýya alýndý. Nihayet, hükümetin liberal, milliyetçi, laik aydýnlardan teþkil ettiði yeni bir karma komisyonun[124] hazýrladýðý taslak, 29 Mart 1863 tarihinde onaylanarak Gregoryan Ermenilerin Osmanlý devletindeki konumunu daha da güçlendiren, kendilerini yönetmeleri konusunda adeta muhtariyet saðlayan Ermeni Milleti Nizamnamesi olarak yürürlüðe girdi.[125]

Ermeniler lehine pek çok yeni hüküm ihtiva eden Nizamname, yüzyýllardan beri devletin sadýk tebaasý olarak kabul edilen bu topluluða gösterilen bir cemileydi. Ama, doðrudan doðruya Ermeni Patrik Meclisleri[126] tarafýndan hazýrlanmýþ olan bu belgede Ermenilere “yönetim içinde yönetim” denilebilecek kadar ölçüsüz imtiyazlar tanýnmakta ve bu topluma siyâsî bir nitelik kazandýrmaktaydý.[127] Öyle ki, Ermeni toplumu sanki baðýmsýz bir milletmiþ gibi, yüz kýrk üyeden müteþekkil bir meclis kurma imkânýna kavuþmuþtu.[128]

Böylelikle Ermeniler, din iþlerinin yanýnda eðitim, saðlýk, evkaf, vergi ve kýsmen adalet iþlerinin de tamamen kendilerinden oluþan komisyonlarca yürütülmesini temin eden bir teþkilat kanununa sahip oluyordu.[129] Bu nizamnâmenin tenkit edilecek yönü, Ermeni asillerin, yani ruhban sýnýfýný oluþturan zümrenin cemaat içindeki tahakkümünü önlemeyi amaçlarken Patrikhaneye geniþ yetkiler tanýmýþ olmasýdýr.[130] Ayrýca, seçmen olabilmenin millet vergisini ödeyenlerle sýnýrlý tutulmuþ olmasý taþra Ermenilerinin temsil oranýný düþürmüþtür. Ona raðmen, bunlarýn sesi mecliste daha gür çýkacaktýr.[131]

Ermeni Milleti Nizamnamesi ile demokratik, laik bir metnin ortaya çýktýðý söylenebilir. Ancak, bu metin çeliþkili sosyal ideal ve simgeleri bir arada barýndýrmaktaydý. Meselâ, millî iradeden bahsedip, bunun için idarenin temsil ilkesine dayanmasý gerektiðini söylerken uygulamada temsil hakkýný sadece milletin bir bölümüne tanýyordu. Hem meclislerle, ruhanilerin ve patriðin yetkilerini kýsýtlýyor, [132] hem de patriði tüm meclis ve kurullarýn baþkaný olarak kabul ediyordu.[133]

Buna raðmen Nizamname, Ermeni cemaatine kýsa zamanda eðitim-öðretim iþlerine aðýrlýk verip yeni okullar açma imkâný saðladý.[134] Bu yolla millî kültüre dönük faaliyetleri artýrdý. Toplumda milli þuuru canlandýrdý. Öyle ki, bu meclis zamanla cemaatin gerçek parlamentosu gibi davranarak, gitgide yýkýcý bir tavýr içine girecek ve iþi doðrudan Ermenilerin oturduðu eyaletlerin özerkliðini istemeye kadar götürecektir.[135]

Ermeni toplumundaki deðiþim ve geliþimin etkileri sadece eðitim, edebiyat, kültür veya siyasî temsil noktasýndaki kurumlaþma, yani siyasallaþma çabalarýnda önemli bir dönüm noktasý olan meclisin tesisi ile sýnýrlý kalmadý. Alýþkanlýklar, gelenek ve görenekler, cemaat iliþkileri vs. gibi sosyal hayat ve davranýþ biçimlerinde kýsa bir süre içerisinde baþ gösteren genel bir deðiþim[136] daha derin etkiler býraktý ve buna baðlý yeni deðiþme ve geliþmeler ortaya çýktý.

Feminist hareketlerin görülmesi ve masonluðun yayýlmaya baþlamasý bu cümledendir. Aslýnda, Ermeni toplumu masonluða yabancý deðildi. Daha XVIII. yüzyýlda, özellikle Ýngiliz localarýnda bazý Ermeni tüccarlarýn adýna rastlanmaktadýr.[137] Ancak, ilk resmi Ermeni locasý olan Dikran, 1864‘te Ýzmir’de kuruldu. Bunu, 1867’de Ýstanbul’da kurulan Ser locasý takip etti. Dönemin tanýnmýþ aydýnlarýndan büyük bir bölümü bu mason localarýnýn kurucularý, ya da ilk üyeleri arasýnda yer alýyordu.[138] Dolayýsýyla, Osmanlý ülkesinde Ermeni hür masonluðunun, ya da Ermenice konuþulan localarýn oluþturulmasý dönemin az bilinen ama, en anlamlý geliþmelerinden birisi olmuþtur.

Ermeniler, masonluk hususunda da sürekli kendi çýkarlarýný ön plânda tutan bir çizgi takip ederek yaþayan millî deðerlere baðlý kalmýþtýr. Özellikle ilk dönemlerde Ýngiliz localarýyla baðlantýlý olan Ermeni masonlarý din ve dinin toplumdaki yerinin ret edilmesi yönündeki ortak tavrý benimsememiþtir. Bunun yanýnda Ermeni toplumunun ilerlemesi ve sorunlarýnýn çözülmesi açýsýndan Fransýzlara baðlanmanýn daha etkili olacaðýna inanan Ýstanbul Ser locasý da, ayný konuda Fransýz locasýyla ters düþmekten çekinmeyecektir. [139] Bu localarýn Osmanlý idaresinde sahip olduðu nüfuzun derecesi, Sultan Abdulaziz ve Abdulhamid’in hal edilmelerinde ortaya çýkacaktýr.

Ermenilerin, birey ve topluma ait deðerlerin tasarlanýþý açýsýndan yaþadýðý deðiþimlerden birisi olan feminist hareketler, bilhassa XIX. yüzyýlýn sonlarýnda etkili olacaktýr. Her ne kadar, bu konuda öncü isim olarak Ýstanbul’un ileri gelen Fransýzlarýndan Dussape’nin eþi, yazar Sýrpuhi Vahanyan’ýn yürüttüðü mücadele bütün yönleriyle baþarýlý olmuþ deðilse de, zorla evlenmeyi önleme gibi bir takým müþahhas sonuçlar doðurduðu da inkâr edilemez. Nitekim, genç bir kadýn olan Aðavni Vartanyan bir gösteri esnasýnda yaptýðý konuþmayla halký galeyana getirmeyi baþarmýþ ve Ermeni toplumunun siyasallaþma sürecinde kadýnýn da etkin bir þekilde yer alabileceðini göstermiþtir.[140]

XIX. yüzyýlýn en büyük özelliklerinden birisi dinî mitlerin yerini modern mitlere, yani ideolojilere býrakmýþ olmasý ve buna baðlý olarak toplum hayatýnda meydana gelen deðiþmelerdir. Ermeni toplumu, böyle bir deðiþimi en geniþ þekliyle yaþamýþ ve o döneme kadar büyük ölçüde din adamlarýnýn tekelinde bulunan fikir ve kültür alanýnda bir bölümü batýda eðitim görmüþ, batýlý deðerleri benimsemiþ aydýnlar da söz sahibi olmuþtu. Ona raðmen, bu aydýnlarýn siyasî alanda çoðu zaman baðlý bulunduklarý kiliselerin sözcüleri olarak ortaya çýktýðý görülmektedir. Nitekim, Ruslarýn tahrikiyle Rumeli’nde kopan gürültüyü[141] görüþmek üzere 23 Aralýk 1876’da Ýstanbul’da toplanan uluslararasý konferansta, Rus çarýnýn emri altýnda bulunan Eçmiyadzin yanlýlarýnýn baskýsýyla Ermeni Gregoryan camiasýnýn temsilcilerinden bir kýsmý Osmanlý tarihinde

ilk defa Ermenilerin yaþadýklarý bölgeler için kýsmî baðýmsýzlýk istemekte ve bu yolla da modern manada “Ermeni meselesi” Balkan meselesinin esprisi içerisinde suni bir þekilde açýlmaktaydý.

Ermeniler adýna hareket ettiklerini ileri süren bir kýsým zevatýn Osmanlý hükümeti ve Ýstanbul konferansýna katýlan dýþ güçlere sunduklarý layihalarda, Balkanlardaki Hýrýstiyanlara verilecek haklarýn Ermenilere de verilmesi istenirken, Ermeni patriði gerekirse bunun için bir ayaklanma baþlatabileceklerini ima etmekteydi.[142] Neticede, 1877–78 Osmanlý-Rus savaþýna kadar Ermeniler, siyasallaþma çabalarýnýn bir sonucu olarak dinî ve kültürel alanda teþkilâtlanma, kurumlaþma ve milli toparlanma safhasýný belirli seviyeye getirmiþ bulunuyordu. Þimdi sýra, niyeti açýða vurmaya ve bunu dünya kamuoyuna duyurmaya gelmiþti.[143] Bir baþka deyiþle siyasallaþma çabalarýnýn sonucunda geliþen Ermeni milliyetçiliðini kuvveden fiile çýkarýp, hedefe ulaþmayý saðlayacak hareketi baþlatmaktý. 1877–78 Osmanlý-Rus savaþýndan sonra ortaya çýkan siyasî partilerle bu fýrsatý da yakalayacaklardýr.[144]

Osmanlý Ermeni toplumunun siyasallaþma çabalarýna bir bütün olarak bakýldýðýnda bu hareketlerin, uzun bir sürece raðmen gerek düþünce, gerekse uygulama bakýmýndan belirli bir siyasi geleneðe dayandýrýlamadýðý sonucuna varýlmaktadýr. Ayrýca bu hareketlerin öncüleri olarak görülen, genellikle de Ermeni ileri gelenleri ile çatýþma içinde olan genç aydýnlarýn özellikle batýlý “Hýrýstiyan” güçlere neredeyse mesihvari bir umutla baðlanarak saf bir güven duygusuna kapýldýklarý görülmektedir.[145]

Bunun da sebebini, Osmanlý Ermeni toplumunun XV. Yüzyýlýn sonlarýndan itibaren içine girdiði iç ve dýþ münasebetler ile karþýlýklý münasebetler sisteminin ulaþtýðý belli nokta veya evrelerde aramak gerekir.[146] Nitekim, daha Kanunî döneminde (1520–1560) baþlayan bozulmanýn tedricen artan etkisi belirli toplum kesimlerini, bu arada bazý Ermeni gruplarý da siyasallaþma eðilimine soktuðu bilinmektedir. Bir türlü önü alýnamayan bu tür eðilimler zamanla süreklilik kazanacak ve bir kýsýr döngü halinde XIX. Yüzyýla ulaþtýðýnda,[147] Fransýz inkýlâbýnýn yaydýðý fikirlerin de etkisiyle her yönden uygun, geliþebileceði bir zemin bulacaktýr.

XIX. yüzyýlýn ortalarýndan itibaren alabildiðine deðiþen Ermeni toplumu modern okullar þebekesinin geliþimi, gençlerin Avrupa’ya gönderilmesi, Ermenice basýlan kitap ve gazetelerin çoðalmasýyla kültür alanýnda belirgin bir uyanýþ dönemine girecek ve burjuvazi yükselirken sürekli geliþmekte olan Ermeni milliyetçiliðini de harekete geçirecektir. Aslýnda, okullarýn geliþmesi, edebiyattaki yenileþme, millî hareketlenme gibi Ermeni milliyetçiliðinin temel teþkil eden ögeler, bu türden hareketlerin tümü için geçerli birer çýkýþ noktasýdýr. Ama, Ermeni milliyetçiliðinin ortaya çýkmasýný saðlayan siyasallaþma sürecinin kendisine özgü kimi farklýlýklara da sahip olduðu bir gerçektir. Her þeyden önce Ermeniler, yaþadýklarý bölgelerin tamamýnda Müslüman nüfus ile iç içedir. En fazla bulunduklarý illerde bile çoðunluðu saðlayacak orana sahip deðildirler.

Osmanlý Ermeni toplumunun siyasallaþma sürecinde dikkati çeken bir baþka husus, bu toplumun

gayrýmüslim unsurlar arasýnda devletin idarî ve siyasî yapýsýyla en çok bütünleþmiþ azýnlýðý oluþturmasýdýr. Bunun saðladýðý imkânlar millî kimlik þuurunu keskinleþtirirken Ermeniler, bu dönemde her geçen gün artan bir oranda devlet hayatýnda yer almak gibi bir çeliþkiyi de yaþayacaktýr. Bir diðer husus ise, Ermeni nüfusun dýþarýyla kurduðu iliþkilerin türüdür. Bu iliþkiler bir yandan Mekhitaristlerden bu yana çok geliþmiþ bir þekilde Avrupa’yla devam ederken, öte yandan Kafkasya ile sýký iliþkiler kesintisiz sürdürülmüþtür. Son olarak misyoner takýmý, özellikle Amerikan misyonerleri Ermeni cemaatine alabildiðince sýzmýþtýr.[148] Bunlarýn bölgedeki Türk ahaliyi dikkate aldýðý söylenemez.[149]

Bu arada ileri gelenlerinin dýþ dünyaya açýlmasýyla Ermeni toplumu, özellikle de Doðu Anadolu’da yaþayanlar kendilerini çevreleyen Ýslâm ahaliden git gide farklýlaþmaya baþlamýþ ve eski konum ve hüviyetinden çýkan kesimler hýzla yeni ufuklara açýlma gayreti içerisine girmiþtir. Bütün bunlarýn Osmanlý devletinde sözde hakim millet olan Türkler ile bir çatýþmayý da beraberinde getirmesi kaçýnýlmazdý.