Fransa'nın Ermenilere Yönelik politikasının Tarihi Temelleri

Makalede, böylesine önemli bir konuda ülkesindeki Ermeni toplumunun etkisi alt?nda kalan Fransa’da Ermeni propagandas?n?n ve Fransa’n?n Osmanl? Ermenilerine yönelik politikas?n?n tarihi temelleri ortaya konulmaya çal???lacakt?r.

Fransa’n?n Ermenileri Katolikle?tirme Faaliyetleri

Ermeni meselesi, 18. yüzy?ldan itibaren Osmanl? Devleti s?n?rlar? içerisinde ya?ayan H?ristiyanlar?n haklar?n? korumak bahanesiyle, Rusya, Fransa ve ?ngiltere taraf?ndan ortaya konulan emperyalist stratejinin yani, do?u sorununun bir parças? olarak gündeme getirilmi?tir. Bu ba?lamda Fransa; Osmanl? Devletinde ya?ayan Ermenilerle ilk ilgilenen, bu ilgisini Osmanl? topraklar? üzerinde kurmak istedi?i iktisadî nüfus alanlar? bak?m?ndan devam ettiren, Orta Do?u ve Akdeniz’de denge sa?lamak için bu unsuru uzun y?llar kontrolü alt?nda tutan devlet olmu?tur. (1) Özellikle bölgede ?ngiliz veya Rus nüfuzunda kurulacak bir Ermeni Devletine kendi menfaatleri aç?s?ndan ?üpheyle bakan Fransa (2), Ermenileri kendi ç?karlar? do?rultusunda kullanabilmek için Ermeniler aras?nda Katoliklik propagandas?na giri?mi?tir.

Katolikli?in Ermeniler aras?na giri?i Haçl? Seferlerinden sonra ba?lam??, daha sonra Papal?k, Osmanl? topraklar?nda ya?ayan H?ristiyanlar?n haklar?n? savunmak ve onlar? Katolikle?tirmek faaliyetlerini art?rmak için Bab?âlî nezdinde te?ebbüslerde bulunma yetkisini elde etmek amac?n? takip etmi?tir. (3) 1535’te Fransa’ya verilen kapitülasyonlardan sonra, bu ülkenin deste?ini arkas?na alan Papal?k, Osmanl? Ermenilerinin yo?un olduklar? bölgelere misyoner heyetleri göndermeye ba?lam??t?r. Özellikle Papa Sikst Quint (1585-1590) Osmanl? Devletinde görev yapan misyonerlere, Ermenileri Katolik mezhebine çekmek için talimat vermi?, “Papa için gönül, Fransa Kral? için kul kazanmak” yolunda seferber olan misyonerler Ermenileri Katolik mezhebine dahil etmek için faaliyetlerini art?rm??lard?r. 1604’te yenilenen kapitülasyonla da Fransa’ya Katolikler üzerinde himaye hakk?n?n tan?nmas? üzerine, Osmanl? Ermenilerini Katolikli?e geçirme noktas?nda misyonerlere daha rahat bir ortam haz?rlanm??t?r. Fransa propaganda da Fransisken ve Cizvit rahiplerinden yararlanm??t?r.

Kapitülasyonlarla elde etti?i imtiyazlar?, Osmanl? Ermenilerini kendisine ba?layacak baz? politikalar için bir vas?ta yapan Fransa, Ermenileri Katolikle?tirmekle, Osmanl? Devletinde kendisine ba?l? iç müttefik meydana getirmi? oluyordu. Ba?lang?çta, sadece ?stanbul Ermenileri üzerinde yürütülen propaganda daha sonra Anadolu’nun her taraf?na, özellikle Do?u ve Güneydo?u Anadolu ile Suriye ve Lübnan bölgesine kayd?r?lm??t?r. Böylece Fransa, di?er Avrupal? devletlerle aras?nda artan rekabette Ermenilerden faydalanarak avantaj sa?lamak ve ileride Akdeniz ve Bo?azlar üzerinde rakiplerinden daha fazla hak ve söz sahibi olmak istemi?tir. (4) Fransa’n?n Ermenileri Katolikle?tirme faaliyetleri sonucu çok say?da Ermeni Katolik mezhebine girmi?tir.

Fransa, Katolikle?en Ermenilerin Fransa kral?na kurtar?c? olarak yönelebileceklerini ve bir ço?u banker olan bu Ermenilerin Osmanl? devlet kademelerindeki nüfuzlar?n? Fransa lehinde kullanabileceklerini dü?ünmü?tür. Bu amaçla Katolik Ermenileri her türlü yard?m ve himayeye mazhar k?lm?? ve onlar?n Fransa’da sanat ve ticaret e?itimlerini kolayla?t?rm??t?r. 1810 y?l?nda Paris’te  e?itim veren Do?u Dilleri Okulu’nda Ermenice kürsüsü kurdurmu?tur. (5) Sonuçta Fransa ve Papal???n gücünü arkalar?na alan ve Anadolu’nun çe?itli yerle?im birimlerine kadar inen misyonerler, Ermeni toplumunu, Gregoryan ve Katolik olarak ikiye bölmü?lerdir.

Osmanl? Devleti Ermenileri Katolikle?tirme faaliyetlerine kar?? geçte olsa önlemler alm??, ancak Frans?z Hükümeti’nin protestosu ile kar??la?m??t?r. Fransa, Katolik Ermeniler için patrik tayin edilmesi yönünde Büyükelçili?i vas?tas?yla Bab?âlîye bask? yapmaya ba?lam??t?r. Bu s?rada Rusya ile süren sava?ta meydana gelen bu tür müdahaleler, Bab?âlî’yi ba?ta Fransa olmak üzere bütün Katolik devletlerin bask?s?yla kar?? kar??ya b?rakm??, Osmanl? Devleti, bu meseleye tavizkar bir ?ekilde yakla?maya mecbur edilmi?tir. Sonuçta II. Mahmut, 6 Ocak 1830 tarihinde Katolik Ermeni cemaatinin ayr? bir “millet” olarak kabulü için bir Ferman ilan etmi? ve 1831 y?l?nda Hagopos Çukuryan Ermeni Patri?i olarak atanm??t?r. Böylece tüm Katolik Ermenilerinin yan?nda Rum ve di?er gayrimüslimlere mensup Katolikler, bu patrikli?e ba?lanm??t?r. (6) Fransa, Türkiye’deki Katoliklerin koruyucusu olman?n ötesinde bütün H?ristiyanlar üzerinde de himaye göstermi?tir. Bu çerçevede, Fransa Lübnan’a verilen ba??ms?zl???, Zeytun’da da sa?lamak için hareket etmi?, bu destek üzerine Ermeniler uzun y?llar sürecek olan Zeytun ?syan?’n? ba?latm??lard?r. (7)

1877-1878 Osmanl? Rus Sava?? sonras? imzalanan Ayestafanos ve Berlin Antla?malar? ile Osmanl? Devleti Ermenilerle meskun vilayetlerde onlar için ?slahat yapmay? kabul ediyor ve bu ?slahatlar? denetleyecek büyük devletlere bilgi vermeyi vaadediyordu. Böylece Ermeni meselesi, Osmanl? Devletinin bir iç meselesi olmaktan ç?k?p, milletleraras? bir mesele halini alm??t?r. (8) Bundan sonra, Ermeniler Do?u Anadolu’da ba??ms?z bir devlet kurmak hayaliyle Avrupa ve Amerika’da yo?un bir propaganda faaliyetine giri?mi?lerdir.

Ermenilerin Fransa’ya Yerle?meleri ve Fransa’da Ermeni Faaliyetleri

Fransa’ya ilk yerle?en Ermenilerin ço?u maddî durumlar? iyi olmayan ö?renciler ve birkaç i? adam?ndan olu?maktayd?. Paris’te ya?ayan bu küçük Ermeni toplumunun faaliyetlerini Osmanl? Devleti takip etmeye çal??maktayd?. (9) Ba?lang?çta Ermenilerin faaliyette bulundu?u yerler Paris, Marsilya ve Lyon’du.

Fransa’daki Ermeni toplumunun ve ilk aktif faaliyetlerin temelleri 1880’li y?llarda Marsilya’da Mighirditch Portokalian taraf?ndan at?lm??t?r. (10)M. Portokalian, 1870’de Van’daki okulunu ihtilal tohumlar?n? saçan bir merkez haline getirmi?, 1878’de Theological Kolej’i açm??, bu koleji politik bir araç olarak kulland??? için tutuklanma tehlikesi belirince Fransa’ya kaçm??t?r. (11) ?stanbul do?umlu olan M. Portokalian Fransa Cumhurba?kan?’na ba?vurarak 18 Ekim 1892 tarihli kararname ile Frans?z vatanda?l???na geçmi?tir. (12) Portokalian Marsilya’da bir bas?mevi ve Ermeni Birli?i ad?na bir dernek kurarak 1885’te L’Armenie ad?nda bir gazete ç?karmaya ba?lam??t?r. (13) Haftada iki defa ç?kan Ermenice yay?nlanan ve Osmanl? Devletine  giri?i yasak olan (14) bu gazete Londra ve Anadolu’daki abonelerine gönderiliyordu. Bu gazete Ermeni davas?n? Bat? kamuoyunda tan?tmada oldukça etkili olmu?tur. Portokalian’?n faaliyetlerinden önce Marsilya’daki Ermeniler bir derne?e sahip de?illerdi. Kiliselerine ba?l? bir lokalde haftada iki defa toplanan 50 ki?i civar?nda bir topluluktu. Bu lokalde ?stanbul’da yay?nlanan Hayverik, Arevlek, Me?ak ve L’echo de Causas gibi gazeteleri okumaktayd?lar. (15)

Ermeniler, Berlin Antla?mas?’ndan sonra, Avrupa ve Amerika’da te?kilatlanarak yo?un propaganda faaliyetlerine giri?mi?lerdir. Özellikle Antla?man?n 61. maddesi ile Ermenilerin ya?ad?klar? vilayetlerde vaad edilen reformlar?n gerçekle?tirilmesi için Avrupa’n?n dikkatini çekecek terör olaylar?na ve propagandaya yönelmi?lerdir. Bu çerçevede di?er ülkelere paralel olarak Fransa’daki Ermeni faaliyetleri 1880’li y?llar?n ortalar?ndan itibaren artmaya ba?lam??t?r.

Nitekim Portokalian’?n Marsilya’daki faaliyetlerine paralel olarak, Paris’te Ermeni Vatanperverler Komitesi, Hayasdan (Ha?ssadan)  isimli 15 günde bir yay?nlanan Ermenice-Frans?zca bir gazete ç?karm??t?r. Bunun yan? s?ra gene Paris’te Armenia isimli Frans?zca bir gazete yay?nlanmaya ba?lam??t?r.(16) Bu gazeteler Berlin Antla?mas?’nda vaadedilen ?slahatlar? gerçekle?tirmek amac?yla, Ermeniler lehine Osmanl? Devletine müdahale edilmesi için propagandaya ba?lam??lard?r. Bu arada Paris’teki Ermeni  Komitesi taraf?ndan Frans?z D??i?leri’ne Osmanl? hükümeti aleyhine a??r bir dilekçe verilmi?, bu dilekçenin D??i?leri Bakan? Goblet taraf?ndan resmen kabul edilmesi üzerine (17) Fransa’daki Ermeni faaliyetleri artm??t?r. Bu durumdan cesaret alan Fransa’da e?itim gören Ermeni ö?renciler, Ermeni i?adamlar? ve Fransa’ya kaçan bir k?s?m Ermeniler Frans?z kamuoyunu, bas?n?n? ve hükümet çevrelerini kendi lehine etkilemek üzere harekete geçmi?lerdir.

?ngiliz Ermeni Derne?i kurucular?ndan Minasse Tcheraz, Frans?z halk?n? Ermeni davas? lehine kazanmak amac?yla 14 Nisan 1895’te Paris’te Co?rafya Cemiyeti’nde bir konferans vermi?, bu konferans Paris bas?n?nda da yer alm??t?r. (18) 24 May?s 1895’te Ermeniler Paris’te;  Londra, Viyana ve Varna temsilcilerinin de kat?l?m? ile yeni bir toplant? düzenlemi?ler, gazeteler bu toplant?y? Ermeni i?lerine dair uluslararas? bir konferans olarak duyurmu?lard?r. Bu s?rada yine Paris’te sosyalist milletvekili Rocheforte’nun ba?kanl?k etti?i Paris Ermeni Yurtseverler Komitesi taraf?ndan 30 Aral?k 1895 tarihinde bir toplant? daha yap?lm??t?r. Osmanl? Devleti ve özellikle Padi?ah II. Abdülhamit aleyhine dü?manca konu?malar?n yap?ld??? bu toplant? üzerine Osmanl? Devletinin Paris Büyükelçisi Fransa D??i?leri Bakan? ile görü?mü?, yabanc? hükümdarlara kar?? hakaret ile ilgili yasan?n uygulanmas?n? talep etmi?tir. (19)

Bilindi?i gibi 1890’l? y?llarda Ermeni Komitecileri Avrupal? devletlerin dikkatini üzerlerine çekerek Osmanl? Devleti’ne müdahalelerini sa?lamak amac?yla silahl? terör eylemlerine ba?lam??lard?r. Ermeni Komitac?lar?n?n Erzurum, Kumkap?, Merzifon, Kayseri, Yozgat, Sasun, Zeytun ve Van’da ç?kard?klar? isyan ve terör olaylar?na kar?? Osmanl? Devleti gerekli güvenlik önlemlerini alarak, bu tedhi? hareketlerinin önüne geçmeye çal??m??t?r. (20)

Anadolu’da meydana gelen bu olaylar Avrupa ve Amerika’da Ermenilere yap?lan katliam olarak propaganda edilmi?tir. Bu çerçevede Ermeniler Fransa’da da 1890’l? y?llar?n ortalar?nda yo?un bir propaganda faaliyetine giri?mi?lerdir. ?lk olarak Paris’te  bulunan Ermeni ö?renciler, Ermenilere Türkler taraf?ndan yap?ld???n? iddia ettikleri mezalimin Frans?z bas?n?ndan yay?mlanmas?n? istemi?ler, bir k?s?m bas?n da bu tarzda yay?n yapm??t?r. (21)

Marsilya’da Frans?z Kilise Papazlar?, Ermeni Papazlar ve ticaretle u?ra?an birkaç Ermeni önderli?inde 1896 y?l?nda “S???nmac? Ermenilere Yard?m Komitesi” kurulmu?tur. (22) Komite, yerel gazetelerde Ermeniler için ba??? toplamay? amaçlayan bir ça?r? yay?nlatm??t?r. (23) Paris’te Sainte Clotilde Kilisesi’nde 2 Kas?m 1896 tarihinde Ermeniler taraf?ndan düzenlenen bir cenaze töreninde ayini yöneten Papaz yapt??? konu?mada Haçl? Seferleri zaman?nda Ermenilerin silah arkada?lar?n? kurtard?klar?n? söylemi? ve Ermeni halk?n? kurtarmak için tüm Frans?zlara ça?r?da bulunmu?tur. (24)

Bu tür propagandalardan etkilenen Frans?z halk?, baz? devlet adamlar? ve yazarlar, Ermeniler lehine faaliyetlerini art?rm??lard?r. Georges Clemenceau, Anatole France, Jean Jaures ve Francis de Pressenüe gibi önemli ki?iler Frans?z destekleme komitesini kurarak binlerce Ermeninin Türkler taraf?ndan öldürüldü?ü iddialar?n?  ba?ta Fransa olmak üzere tüm Avrupa kamuoyuna yaymaya ba?lam??lard?r. Yaz?lar? ve söylevleri büyük ilgi toplayan bu devlet adamlar? ve yazarlar, “Zavall? Ermeni”, “Katliamc? Türk” imgelerinin yerle?mesinde ve güçlenmesinde önemli rol oynam??lard?r. Clemenceau, sosyalist lider Jaures ve yazar Anatole France gibi ünlü ki?iler 1900 y?l?nda 15 günde bir yay?nlanan Pro Armenia Dergisi’nde birle?erek, Ermeni ba??ms?zl?k hareketine destek vaadlerinde de bulunmu?lard?r. (25)

1909 y?l? Nisan ay?nda Adana’da meydana gelen olaylar üzerine Fransa’daki Ermeniler bir protesto mitingi düzenlemi?lerdir. 30 Eylül 1909’da Paris’te yap?lan mitingde olaylar?n sorumlular?n?n cezaland?r?lmamas?n? protesto eden bir bildiriyi kabul etmi?ler ve bu bildiriyi Osmanl?  Meclis-i Mebusan’? ile ?stanbul’daki Ermeni Meclisi’ne göndermeyi kararla?t?rm??lard?r. (26)

1912-1913 y?llar?nda Paris’te Ermeni faaliyetleri giderek artm??t?r. Bogos Nubar Pa?a’n?n önderli?inde çal??an Ermeniler, özellikle Do?u Anadolu’da ?slahat yap?lmas? yönünde büyük bir propagandaya giri?mi?lerdir. 1912 y?l? Aral?k ay?nda Fransa Cumhurba?kan?’na bir mektup gönderilmi?, mektupta; Balkan Sava??’ndan dolay? bütün sorunlar?n çözüme kavu?turulmas? için toplanan Londra Büyükelçiler Konferans?’nda Ermeni meselesinin de çözülmesi istenilmi?tir. (27) Gene Paris’te ikamet eden Ermeniler Osmanl? ülkesinde ya?ayan Ermeniler lehine giri?imde bulunulmas? için Fransa D??i?leri Bakanl??? nezdinde te?ebbüste bulunmu?lard?r. Osmanl? Devleti de Temps gazetesinde bir yaz? yay?mlatt?rarak Ermenilerin ya?ad?klar? bölgeleri kar???kl?k içinde göstermenin yanl?? oldu?unu kamuoyuna duyurmaya çal??m??t?r. (28)  3 Haziran 1913’te ünlü Frans?z yazarlar?ndan Victor Berar ile Bogos Nubar Pa?a, Ermeni meselesi ile ilgili bir konferans vermi?lerdir. Victor Berar, konferans?nda Ermenilerin ya?ad?klar? bölgelerde acilen ?slahat yap?lmas? gerekti?ini belirtmi?, “Türkler kendi kendilerine ?slahat yapmaktan aciz olduklar?ndan, bu ?slahat Avrupa kontrolü alt?nda icra edilmeyecek olursa, Afrika ve Avrupa’daki topraklar?n? az zamanda kaybeden Türklerin Anadolu’yu da elden ç?karacaklar? malumdur” demi?tir. Bogos Nubar Pa?a’da ?slahat konusunda ?srar etmi?tir. (29)

Paris Büyükelçili?i’nden 1913 y?l? Aral?k ay? ba?lar?yla Hariciye Nezareti’ne gönderilen telgraflar, Ermeni sorunuyla ilgili olarak Osmanl? Devleti aleyhine yürütülen propagandan?n hangi safhada oldu?unu göstermesi aç?s?ndan oldukça ilginçtir. Bu telgraflarda; ?ngiltere, ?rlanda, Almanya, Macaristan, Rusya, ?talya ve ?sviçre’den gelen baz? ki?ilerle birkaç Frans?z ve Bogos Nubar Pa?a’dan olu?an Frans?z Asya Komitesi’nin merkezinde General Lacroix’n?n ba?kanl???nda toplanarak, Ermenilerin ya?ad?klar? vilayetlerde ?slahat yap?lmas? hakk?nda gizli görü?melerde bulunduklar? bildirilmi?tir. Sonuçta istenilen ?slahat hakk?nda haz?rlanan “Elçiler Projesi”, Osmanl? hükümeti taraf?ndan kabul edilmedikçe gümrük vergilerinin art?r?lmas? ve Avrupa’dan borç al?nmas? gibi malî i?lerde Osmanl? Devletine yard?m edilmemesini kararla?t?rm??lard?r. (30)

Osmanl? Devleti’nin Fransa’daki Ermeni Faaliyetlerine Kar?? Ald??? Tedbirler

Osmanl? Devleti Fransa’daki Ermeni faaliyetlerine kar?? oldukça duyarl? davranm??, özellikle Paris Büyükelçili?i ve konsolosluklar vas?tas?yla her olay? an?nda haber alm?? ve gereken diplomatik müdahaleleri yapt?rm??t?r. Ermenilerin bas?n yoluyla yapt?klar? olumsuz propagandalar? süratle cevapland?rma yoluna gitmi?tir.

Bu çerçevede Frans?z gazetelerinde ç?kan gerçek d??? haberler an?nda tekzip edilmi?tir. 1890 y?l?nda Matin gazetesinde Zeytun’da Ermenilerin ayakland???, Kaymakam ile birkaç askeri öldürdükleri ?eklinde ç?kan yaz?, Voltaire gazetesinde yay?nlat?lan bir tekziple gerçekler kamuoyuna duyurulmu?tur. (31)

Marsilya’daki Osmanl? Ba?konsolosu Mavroyeni Bey, buradaki Ermeni faaliyetleriyle ilgili düzenli bilgiler vermi?tir. (32) Osmanl? Hariciyesi Marsilya’da kurulan Devrimci Ermeni Komitesi’nin üyelerine pasaport verilmesini önlemek amac?yla Ba?konsolos Mavroyeni Bey’i uyarm??, Ermenilerin Osmanl? Devleti aleyhindeki entrikalar hakk?nda bilgi edinmek üzere aralar?ndan baz?lar?n? kazanmaya, kimlerle, nas?l ve hangi araçlarla ili?kiler kurduklar?n? ve  kimlerle yar??t?klar?n? ö?renmeye çal??m??t?r. (33)

Ayr?ca, Osmanl? Devleti Fransa’daki Ermeni komitelerinin tam listesi ve üyelerini ö?renmek istemi?, fakat bu konuda Frans?z hükümetinden gerekli yard?m? alamam??t?r. Marsilya Ba?konsolosu Mavroyeni Bey, yapt??? özel çal??malar?n sonucunu ?stanbul’a bildirmi?tir. Mavroyeni Bey’in raporunda; Marsilya’da Osmanl? Devleti aleyhinde yo?un faaliyette bulunan Portakalian’?n faaliyetlerini dahi s?radan bir gazetecilik olay? olarak göstermesi oldukça dikkat çekicidir. (34)

Bilindi?i gibi, 1896 y?l?nda Osmanl? Bankas?’n? i?gal eden Ermeniler, Banka Müdürü ve Rus Büyükelçili?inin devreye girmesi ile eylemciler Türkiye’den serbestçe ç?kmalar?n? garanti etmi?lerdir. (35) Bu eylemcilerin Gironde adl? Frans?z vapuruyla Marsilya’ya gitmek üzere yola ç?kar?lmalar? üzerine; (36) Osmanl? hükümeti bunlar?n Fransa’ya kabul edilmemeleri için giri?imde bulunmu?tur. Bu giri?im üzerine, Gironde vapurunda bulunan 17 Ermeni eylemci be?li gruplar halinde tutuklu olarak karaya ç?kar?lm??lar (37) ve hiç kimseyle görü?türülmemi?lerdir. (38) Osmanl? Hükümeti Fransa’ya gönderilen bu 17 Ermeni’nin foto?raflar?n? elde edebilmek için de yo?un çaba harcam??, ancak sonuç alamam??t?r. (39)

Osmanl? Devleti, Fransa’ya göç eden Ermenilerin kimler oldu?unu, hangi yollarla Fransa’ya gittiklerini ö?renmeye çal??m?? ayn? zamanda yabanc? ülkelere girmek için bu Ermenilere gidi?, geli?lerinde yard?mc? olanlar?n kimler oldu?u ö?renilerek ö?renildikten sonra, gerekli tedbirleri almay? da dü?ünmü?tür.(40) Nitekim Osmanl? Devletinin bu konudaki bask?lar? sonucu Frans?z hükümeti taraf?ndan Marsilya’ya gelen Ermenilerden üçü, yasal belgelere sahip olmad?klar?ndan tutuklanm??lard?r. (41) Gene 1894 y?l?nda meydana gelen Sason Olaylar?yla ilgili olarak Fransa Meclisi’nde yap?lan konu?malar üzerine, Paris Büyükelçili?i, Fransa hükümeti nezdinde giri?imlerde bulunmu?, Paris gazetelerinden Liberte, La Patri, Le Deba, Le Goliva, Le Gigora ile Ajans Havass’ta  tekzipler yay?nlatm??t?r. (42) Bu arada Fransa Hükümeti nezdinde faaliyetlerine devam eden Ermeniler, biri Amerika’dan, di?eri Hindistan’dan iki Ermeni Ba?piskoposu getirerek Fransa Cumhurba?kan? ve D??i?leri Bakan? ile görü?türmü?lerdir. Bunun üzerine Paris Büyükelçisi Münir Bey, söz konusu olaydan  duydu?u üzüntüsünü ad? geçenlere iletmi?, onlar da verdikleri cevapta; din adamlar?n? Ermeni meselesiyle ilgilenen etkili baz? milletvekillerinin bask?lar? nedeniyle kabul ettiklerini belirtmi?lerdir. (43)

Fransa’n?n Ermeniler Lehine Osmanl? Devleti’ne Müdahaleleri

Fransa’n?n Ermeniler lehine yapt??? müdahalelerde özellikle meydana gelen olaylarla ilgili yalan yanl??, her türlü bilgiler yöredeki misyonerler veya Ermeniler taraf?ndan konsolos yard?mc?s?na veya konsolosa gönderilmi?, konsoloslar bu kaynaklardan ald?klar? bilgileri ?stanbul’daki Büyükelçili?e, Büyükelçilik de olayla ilgili bilgileri ba?l? oldu?u D??i?leri Bakan?’na iletilmi?tir. Böylece haber bütün Avrupa bas?n?na ve bu i?le u?ra?anlara ula?t?r?lm?? oluyordu.

Anadolu vilayetlerinde bulunan Frans?z konsoloslar? Büyükelçili?e as?ls?z telgraflar çekip, duyduklar? her ?eyi gerçekmi? gibi anlatarak ortam?n gerginle?mesine yol açm??lard?r. Bu telgraflar? alan ?stanbul’daki büyükelçi de Osmanl? Hükümeti nezdinde giri?imlerde bulunmu?, adeta bir bask? uygulam??t?r.

Fransa, Osmanl? mahkemelerinin verdi?i kararlara da sayg? duymam??, adlî müdahalelerde bulunmu?tur. Fransa’n?n Anadolu’da görevli konsoloslar?  Ermeniler lehine her türlü müdahalede bulunarak Osmanl? Devleti’ni idarî aç?dan güç durumda b?rakm??lar, içi?lerine müdahale etmi?lerdir. Kendi mezheplerinden olanlar? himaye hususunda son derece titiz davranm??lar,  sorgulanmak istenen ki?ileri korumu?lar, Büyükelçilik harekete geçerek Bab?âlî nezdinde, bu giri?imden vazgeçilmesi için müracaatlarda bulunmu?, Bab?âlî de bu tür ba?vurular kar??s?nda giri?imlerinden vazgeçmek zorunda kalm??t?r. Baz? durumlarda Büyükelçilik tutuklu ki?ilerin bile serbest b?rak?lmas?n? talep edebilmi?tir.

Fransa Büyükelçisi Paul Cambon, Ermeni meselesi hakk?nda telgraf ajanslar? ve baz? gazete muhabirleriyle görü?mü?, onlar?n çekecekleri telgraflar? bizzat görmü?, onun onay?ndan geçtikten sonra bu telgraflar gönderilmi?tir. Böylece ?stanbul kaynakl? olarak Avrupa bas?n?nda ç?kan Osmanl? Devleti aleyhindeki yaz?lar?n hangi yollarla edinildi?i anla??lm??t?r. Gerek Ajans Havass, gerekse Ajans Reuter taraf?ndan yay?nlanan telgraflar Fransa Büyükelçili?i’ne bildirildikten sonra gönderilmi?tir. (44)

Fransa’n?n bu müdahalelerini ve olaylar? çarp?tarak aktarmas?n? a?a??da belirtilen birçok olayda aç?kça görmek mümkündür. Bu çerçevede 1895 y?l?nda Haçin dolaylar?nda ?iddetli kar???kl?klar ç?kt???n?n haber al?nd???na ili?kin Sumaripa imzas?yla Fransa Büyükelçili?i’nden gelen telgraf üzerine durum ara?t?r?lm??, bölgede asayi?in yerinde oldu?u, Mersin Frans?z Konsolosu Sumaripa’n?n kar???kl??a sebep olan davran??larda bulundu?u bildirilmi?tir. (45)  Cizvit Ruhban Cemaati Ba?rahibi Andre’nin mahiyetinde bulunan tercümanlardan Artin Köylüyan’?n üzerine ad? geçen rahibin sak?ncal? bir mektubunun ç?kmas? üzerine tutuklanm??, ancak Fransa Büyükelçili?i taraf?ndan durum protesto edilmi?tir. (46) ?stanbul Frans?z Büyükelçisi Cambon Hariciye Nezareti nezdinde yapt??? giri?imde, Yenice ve Rumkale’deki Fransisken rahiplerinin manast?rlar?yla misyonerlerin oturduklar? yerlerin korunmas?ndan sorumlu askerler taraf?ndan öldürüldüklerini ve Osmanl? Hükümeti’nden tazminat istenece?ini bildirmi?tir. Adliye ve Mezahip Nezareti’nden Sadaret’e gönderilen 30 May?s 1896 tarihli bir yaz?da, Mara?’ta bulunan Halep Frans?z Konsolos Vekili ile Katolik Piskoposunun olumsuz faaliyetleri nedeniyle görevlerinden al?nmas? için durumun Ermeni Katolik Patrikli?i’ne iletildi?i bildirilmi?tir.  Bunun üzerine Ermeni Katolik Patrikli?i verdi?i cevapta; piskoposun güvenilir din adamlar?ndan oldu?unu ve görevden al?nma karar?ndan vazgeçilmesini istemi?tir. (47)  Yine, Halep Fransa Konsolos Vekili Zeytun’dan Mara?’a dönü?ünde eylemleri sabit olan bir tak?m Ermenileri himaye etmi?, k??k?rtm??, Mara?’a gelen Fransa Büyükelçili?i Askerî Ata?esi de aç?kça Katolik Ermenileri himaye ve korumaya kalk??m??t?r. (48) Halep Fransa Konsoloslu?u’nda memur iken geçici görevle Mara?’a gönderilen Barthelemy’in, Mara?’ta, Ermenileri k??k?rtan ve tahrik eden davran??lar?ndan dolay?, Halep Valili?i ad? geçen ki?inin görevden al?nmas? için 18 Temmuz 1896’da Fransa Büyükelçili?i’ne tebligat yapm??t?r. Fransa Büyükelçili?i Barthelemy’i geri ça??rmad??? gibi k?sa bir süre sonra Mara?’a konsolos vekili olarak atam??t?r. Osmanl? Devleti de bu memuriyeti onaylamamak için uzun süre direnmi?, O’nun görevden al?nmas?n? istemi?, ?stanbul’daki Fransa Büyükelçili?i’den olumlu bir cevap gelmeyince Fransa D??i?leri Bakanl??? nezdinde giri?imlerde bulunmu?tur. Osmanl? Devleti’nin bütün çabalar?na ra?men Fransa Barthelemy’i bu bölgeden almam??, adeta Ermenilere göz k?rparak onlar? korumaya ve k??k?rtmaya devam etmi?tir.

Hiç ?üphesiz Fransa’n?n Ermeniler lehinde Osmanl? Devleti üzerindeki en büyük müdahalesi 1895-1897 y?llar? aras?nda Anadolu’da Ermeniler için ?slahat yap?lmas? konusunda olmu?tur. Bilindi?i gibi, 1895 Nisan ay?nda ?ngiltere, Fransa ve Rusya’n?n ?stanbul’daki Büyükelçileri, ?ngiltere Hükümetinin te?ebbüsüyle Berlin Antla?mas?’n?n 61. maddesi gere?ince Do?u Anadolu’nun alt? vilayetinde, (Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Harput ve Diyarbak?r’da) yap?lacak ?slahat?n esaslar?n? tespit çal??malar?na ba?lad?lar. Üzerinde anla?t?klar? metni Almanya, Avusturya-Macaristan ve ?talya elçilerine bildirip, onlar?n da muvafakatini ald?ktan sonra ?slahat projesini bir nota ile 11 May?s 1895 tarihinde Osmanl? Hükümetine sunmu?lard?r. (49) Üç büyük devletin Osmanl? Devleti nezdinde ?slahat konusundaki bask?lar? 1897 y?l?na kadar sürmü?, bu s?rada Rumlar?n Girit’te ç?kard?klar? isyan Avrupa’n?n dikkatini bu yöne çekmi? ve Ermeni meselesi geçici olarak ikinci plana dü?mü?tür. (50)

Fransa yukar?da bahsedilen (Ermeniler için) ?slahat projesinde ?ngiltere ile ili?kilerinde ölçülü olmaya gayret etmesine ra?men (51) ?ngiliz ve Rus Hükümetleri ile birlikte hareket ederek Osmanl? Devleti üzerinde sürekli bask? uygulam??t?r. Bu bask?larda ?stanbul’daki Frans?z Büyükelçisi Cambon önemli rol oynam??, ?slahat konusunun pe?ini b?rakmayan Fransa; 15 Aral?k 1896 ‘da bu ?slahat?n ?rk ve mezhep gözetilmeksizin bütün Osmanl? tebaas?na uygulanmas? gerekti?ini savunarak ?slahat? bütün Osmanl? Devleti’ne geni?letmek istemi?tir. (52)

Fransa’n?n Osmanl? Devleti’ne yönelik ?slahat konusundaki bask?lar? devam ederken, esas amaçlar? muhtar bir yönetime kavu?mak olan Ermeniler 30 Eylül 1895’te ?stanbul’da olaylar ç?karm??lar, 1895 Aral?k ay?nda da Zeytun’da isyan etmi?lerdir. Zeytun ?syan?’n?n eleba??lar? ?ngiliz Konsolosu himayesinde 13 ?ubat’ta Zeytun’dan ayr?l?p Mersin’e gelmi?ler, Mersin’deki Fransa Konsolosu’nun garantisi alt?nda Marsilya’ya oradan da Paris’e gitmi?lerdir. (53) Böylece Ermeniler Avrupa’n?n dikkatini tekrar Osmanl? Devleti üzerine çekmeyi ba?arm??lard?r. Nitekim bu olay üzerine Fransa D??i?leri Bakan?, Osmanl? Devleti’nin Paris Büyükelçisi’ne verdi?i notada olaylar?n önlenmesi için derhal Ermeni i?leri hakk?nda karar al?nmas?n? istemi?tir. (54) Hatta Fransa meydana gelen olaylar üzerine Akdeniz donanmas? taraf?ndan her y?l gerçekle?tirilen ola?an manevray? bir ay öne alm??t?r. Osmanl?’n?n Paris Büyükelçisi bunun sebebini sormak için D??i?leri Bakan? ile görü?mü?tür. D??i?leri Bakan? verdi?i cevapta; “?uras?n? sizden saklayamam ki Hristiyanlar?n katledilmekte oldu?una dair ?stanbul’dan al?nan telgraflar güven verici görünmüyor. Fransa Hükümeti Do?u’da çok eskiden beri itibars?z bir ?ekilde kabul etti?i politikadan dolay? di?er devletlerden geri kalmayaca?? gibi, Ermenilerin ya?ad??? Osmanl? vilayetlerindeki olaylar hakk?nda büyük devletlerce olu?turulan uyumu desteklemektedir.” demi?tir. (55)

Fransa, bundan sonra da Ermeniler lehindeki müdahalelerine devam etmi?tir. Nitekim 3 Kas?m 1900 tarihinde Antep’te bulunan Fransisken Manast?r?’nda ele geçirilen mühür ve belgelerle ilgili olarak manast?rda görevli olan Peder Sanbeto sorgulanmak istenmi?, Fransa’n?n Halep Konsolosu buna engel olmu?tur. (56) Ermenilerin Van Komitesi reisi olup, yakaland?ktan sonra yarg?lan?p idama mahkum edilen Varteks’in cezas?n?n hafifletilmesi yolunda Fransa D??i?leri Bakan? Delcasse, 1904 y?l?nda giri?imlerde bulunmu? ve Osmanl? Devleti’nin adlî i?lerine müdahale etmi?tir. (57)

I. Dünya Sava?? ve Frans?z-Ermeni ??birli?i

Daha önce bahsedildi?i gibi, 1912 ve 1913 y?llar?nda Fransa’daki Ermeni faaliyetleri iyice artm??t?r. I. Dünya Sava??’n?n ba?lamas?ndan sonra Fransa’daki Ermeniler, Ermeni Gönüllü Komitesi adl? bir örgüt kurmu?lard?r. Bu örgüt, 1914 y?l? sonlar?nda Fransa’da ya?ayan Ermeni gençlerini Frans?z ordusuna gönüllü yazmaya ba?lam??t?r. (58) Bu dönemde Ermeniler Fransa’ya müracaat ederek, Frans?z ç?karlar?na hizmet etmek için gerekeni yapmaya haz?r olduklar?n? bildirmi?lerdir. Paris’teki Ermeni Komitesi Ba?kan? Ar?op Çobanyan Fransa D??i?leri Bakan? Delcasse’ye bir mektup göndererek Fransa’y? Çukurova bölgesine davet etmi?tir. Ayr?ca, Sofya’daki ?ngiliz Büyükelçisi’ne müracaat eden Ermeni Komitelerinin temsilcisi Vartanyan; ?ngiliz ve Frans?z hükümetlerinin Çukurova’y? i?gale, Adana veya ?skenderun Körfezi’ne ç?karma yapmaya karar vermeleri halinde bölgenin kurtar?lmas?na kat?lmak için 20.000 Ermeni’nin haz?r oldu?unu bildirmi?tir. (59)

I. Dünya Sava?? devam ederken Fransa Çukurova bölgesinin kendisine b?rak?lmas? konusunda ?ngiltere ile anla?m??t?r. ?ngiltere ve Fransa aras?nda imzalanan gizli Sykes-Picot Antla?mas?’na göre; ?ngiltere Fransa’ya Musul petrollerini, Çukurova’y? b?rak?yor, Fransa’da Filistin’i ?ngilizlere terkediyordu.

Bu antla?maya kat?lan Ermeni delegesi Bogos Nubar, Frans?z ordusunun emir ve komutas?nda  Ermeni gönüllü askerlerinden olu?acak  olan Do?u Lejyonu’nun kurulmas?n?, buna kar??l?k Fransa da Ermeni gönüllülerin Avrupa cephesinde çarp??mamas?n?, müttefikler galip gelince Çukurova’da Ermenilerin ba??ms?zl???n? tan?yaca??n? kabul etmi?tir. Bu antla?ma üzerine Kahire’deki Ermeni gönüllülerini e?itmek üzere Albay Romieu komutas?ndaki Frans?z heyeti Kas?m 1916’da Kahire’ye gitmi?, ayr?ca üçbin Ermeni gönüllü K?br?s’ta askerî e?itim görmü?tür. (60)

Ermeniler lehine uzun y?llar Osmanl? Devleti üzerinde bir bask? olu?turan ve onlar?n hamili?ini yürüten Fransa; I. Dünya Sava?? sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi üzerine i?gallere ba?lam??t?r. Fransa bu i?gal politikas?nda Ermenileri kendi menfaatleri için kullanma yoluna gitmi?tir.

Nitekim 11 Aral?k 1918’de Frans?z subaylar? idaresinde ço?u yerli Ermenilerden olu?an Frans?z üniformas? giymi? olan 400 ki?ilik bir müfreze Dörtyol’a girmi?tir. 17 Aral?k 1918’de 500 ki?ilik bir Frans?z birli?i Mersin’e, 21 Aral?k 1918’de Fransa ve Ermeni askerleri Adana’ya girmi? ve 27 Aral?k’ta Pozant? i?gal edilmi?tir. (61)

Sykes-Picot gizli Antla?mas?’nda Antep, Urfa, Mara? ve Musul bölgelerinin Frans?zlara verilmesi öngörülmü? olmas?na ra?men, sava??n Filistin, Irak ve Suriye cephesinde yükünü çeken ?ngiltere bu bölgeleri i?gal etmi?, petrol bölgesi olan Musul’u Fransa’ya b?rakmak istememi?tir. (62) Sonuçta, Musul bölgesini elde eden ?ngiltere 1919’da Fransa ile anla?arak Urfa, Antep ve Mara?’? bo?altarak Frans?zlara terk etmi?tir. ?ngilizlerin bölgeyi bo?altmas?na paralel olarak daha önce i?gal edilen Mersin ve Adana bölgesinin yan? s?ra; Urfa, Antep ve Mara? da Frans?zlar taraf?ndan i?gal edilmi?tir. Frans?zlar taraf?ndan daha önce M?s?r’da kurulmu? olan Do?u Lejyonu (Legion d’Orient) adl? Ermeni alay? ba?ta olmak üzere, say?lar? 10.000 civar?nda olan Ermeni Milis Kuvvetleri de Frans?z kuvvetleri ile birlikte i?gallere kat?lm??t?r.(63)

Fransa bu i?galler s?ras?nda, özellikle Çukurova’da Ermeni politikas? takip etmi?tir. Bu politika, Ermenilere askerî harekette yer verilmesi, Suriye ve Çukurova’n?n idarî yönden Ermenile?tirilmesi ?eklinde cereyan etmi?tir. (64) Yöreyi i?gal eden ve General Gouraud’?n emrinde bulunan alt? Frans?z taburundan üçü Ermenilerden meydana gelmi?tir. Dünyan?n her taraf?ndan toplanan ve 5-6 bin Ermeni gönüllüden olu?an bir tabura Türkler “Ermeni ?ntikam Alay?” ad?n? vermi?lerdi. Frans?zlar, yörenin i?galini bu üç Ermeni taburundan olu?an kuvvetle gerçekle?tirilmi?lerdir. (65) Ayr?ca Frans?z Hükümeti 1918 y?l? ba?lar?ndan 1919 y?l? sonuna kadar Çukurova yerine Ermenistan ad?n? kullanm??t?r. Bölgenin sorumlusu Georges Picot “Suriye ve Ermenistan Yüksek Komiseri” unvan? ile görevlendirilmi?tir. Fransa bölgenin idarî i?lerinde geni? ölçüde Ermeni memur kullanma yoluna gitmi?tir. Türk memurlar görevden al?narak özellikle polis, demiryollar? ve posta hizmetlerine Ermeniler atanm??t?r. (66)

Bu arada Mustafa Kemal Pa?a’n?n önderli?inde ba?layan Milli Mücadele hareketi ile Do?u’da Ermenilere Bat?’da Yunanl?lara kar?? ba?ar? kazan?rken, bu bölgeler de Frans?z ve Ermenilerin ortak i?galinden kurtar?lm??t?r. Böylece gerek Fransa’n?n sömürgeci emellerine gerekse Ermenilerin  devlet kurma çabalar?na set çekilmi?tir. (67) 20 Ekim 1921’de ( Fransa ile) imzalanan Ankara Antla?mas? ile Frans?zlar bölgeyi tahliyeye ba?lad?klar? zaman, i?gal müddetince Türk ve Müslüman halka uygulad?klar? insanl?k d??? i?kence ve davran??lar nedeniyle Ermeni komiteciler bölgeyi terketmeye ba?lam??lard?r. Birçok Ermeni Mersin’den vapurlarla Halep’e giden trenlerle Türkiye’den ayr?larak yabanc? ülkelere göç etmi?lerdir.(68) Hiç ?üphesiz gördükleri himaye ve yapt?klar? i?birli?i nedeniyle bu bölge Ermenilerinin yo?un olarak gittikleri ülkelerin ba??nda Fransa gelmi?tir. Nitekim yap?lan göçler sonucu 1914’ten önce çok az Ermeni bulunan Fransa’da bu gün bu say? 400 bin civar?na ula?m??t?r. Ermenilerin Fransa’ya göç etmelerinin temelinde 19. yüzy?ldan beri bu ülkenin Ermenilere verdi?i destek ve i?birli?inin önemli rolü olmu?tur. Sonuçta Fransa Ermeni diasporas?n?n ve propagandas?n?n en etkili oldu?u ülkelerden biri haline gelmi?tir.