| | | | | | KAFKASYA STRATEJ?K CO?RAFYASINDA ERMEN?STAN SORUNUEmekli Büyükelçi Ali Hikmet ALP*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juğÿV 2 KAFKASYA STRATEJ?K CO?RAFYASINDA ERMEN?STAN SORUNU94° font-family: Verdana;">KAFKASYA STRATEJ?K CO?RAFYASINDA ERMEN?STAN SORUNU
Ali Hikmet ALP*
I.G?R??
Üç Güney Kafkasya Cumhuriyetinin 1991 y?l?nda ba??ms?zl?klar?n? kazanmas?ndan sonra bölgenin kalk?nmas? ve istikrar? için gerekli ortam iç çat??malar? ve d?? müdahaleleri önleyecek bir dayan??ma ve i?birli?inin sa?lanmas? ile olu?turulabilirdi.Bunun gerçekle?memesinde etkili olan çe?itli faktörler aras?nda Ermenistan’?n uzla?maya yana?mayan,bölücü, hatta sald?rgan denebilecek politikas? belki de en büyük engeli olu?turmu?tur.K?saca de?inece?imiz çe?itli iç ve d?? etkilerle ?ekillenen bu politika Ermenistan’?n orta ve uzun vadeli ç?karlar?na ters dü?en sonuçlar yan?nda,ileride telafisi güç stratejik ba??ml?l?klar yaratm??t?r.
Bu tablo içersinde Türkiye-Ermenistan ili?kileri özel bir yer tutmaktad?r.Ba??ms?zl???n?n ilk y?llar?nda Türkiye’nin izledi?i ?l?ml? politikaya ra?men a??r? Ermeni siyasi ak?mlar? canland?r?lm??,Türkiye’nin karde? millet olarak kabul etti?i Azerbaycan’?n topraklar?n?n önemli bir k?sm? i?gal edilmi?tir.Özellikle Ter Petrosyan’?n iktidardan uzakla?t?r?lmas?ndan sonra“soyk?r?m”iddialar?n?n Türkiye aleyhine sistematik ?ekilde kullan?lmas? bugünkü Ermenistan rejiminin ulusal ç?karlar?n? gerginlik politikas?nda arad???n? göstermi?tir.Diyaspora’n?n güdümünde,ancak resmi kanallar?n da kat?ld??? propaganda en az?ndan bir kesimin Türkiye’den toprak ve tazminat taleplerinden vazgeçmedi?ini,belki daha da önemlisi bu konular?n hala kolayl?kla istismar edilebildi?ini göstermektedir...
Bildirimizin amac? bu politikan?n kaynaklar? ve bölge istikrar?na etkileri üzerinde k?saca durarak özellikle Türk-Ermeni ili?kilerinin gelece?i hakk?nda baz? sonuçlara varmaya çal??makt?r.
II-1990 SONRASI KAFKASYA’NIN S?YAS? HAR?TASI:YEN? DEVLETLER?N DO?U?U VE EGEMENL?KLER?N?N
SA?LAMLA?TIRILMASI - KAFKASYA’DA ?Ç ?T?LAF VE ÇATI?MALAR
Büyüklü küçüklü pek çok etnik grubu bar?nd?ran ve esas itibar?yla XIX.as?rda Rusya’n?n hakimiyetine geçmi? olan Güney Kafkasya yak?n zamanlara kadar Türkiye,?ran ve Rusya aras?nda çeki?me konusu olmu?,ancak 1922 itibar?yla s?n?rlar antla?malarla çizilmi?tir.Sovyetler Birli?i içersinde kalan Bat? Azerbaycan,Gürcistan ve Ermenistan ba??ms?zl?klar?n? 1991 y?l?nda Rusya Federasyonunun Birli?i da??tma karar?,yani r?zas? ile kazanm??lard?r.
Kafkasya uluslar? ve çe?itli etnik gruplar Rus dil ve kültürünün hakim duruma geçmesine ve özellikle Müslüman nüfusun önemli bir k?sm?n?n Türkiye ve di?er ülkelere göç etmesine ra?men ulusal ve etnik özelliklerini koruyabilmi?lerdir.Asl?nda Güney Kafkasya’daki her üç millet de zengin kültür miraslar?na kar??l?k ba??ms?z devlet tecrübesine sahip de?ildirler.
Azerbaycan’la Ermenistan aras?nda Karaba? sorunu yüzünden ç?kan ihtilaf ba??ms?zl?ktan önce ba?lam?? ve 1992 y?l?nda Rusya Federasyonu ve Avrupa Güvenlik ve ??birli?i Te?kilat?’n?n arabuluculu?u ile var?lan ate?kes anla?mas?na kadar Ermenistan Karaba?’?n tamam?n?,etraf?ndaki be? idari birimi ve Karaba? ile Ermenistan aras?ndaki stratejik Laçin koridorunu i?gal etmi?, Karaba?’?n ba??ms?zl?k ilan? Ermenistan Parlamentosunca kabul edilmi?tir.1992 y?l?nda Ermeni ordusunun destekledi?i milislerin Kocali yerle?im birimini baz? görgü tan?klar?na göre Rus askerlerinin yard?m?yla ele geçirerek yapt?klar? katliam Azerbaycan’da ulusal yas günüdür.
Azerbaycan’?n Karaba? Ermenileri ve Ermenistan’?n askeri harekat?na ba?ar?yla kar?? koyamamas?n?n ba?l?ca nedenleri ?unlard?r:
1.Azerbaycan’da ba??ms?zl???n ilk y?llar?nda güçlü bir ulusal birlik hükümeti kurulamam?? ve Rusya yanl?s? isyan hareketleri ç?km??t?r.
2.Çarl?k ve Sovyetler Birli?i döneminde Ermenilerin siyasal sistem içersinde kazand?klar? yer ve rollerin aksine,di?er Müslüman unsurlar gibi Azeriler de güvenilir görülmedikleri için devlet idaresi ve askeri kurumlara nadiren al?nd?klar?ndan askeri yetenek ve idari tecrübe birikimi zay?f kalm??t?r.
Rusya ba??ms?zl?k sonras?nda da Ermenistan’daki be? askeri üssünü idame ettirmi? ve askeri yard?mlar?n? da özellikle Yeltsin-Grachev devrinde)sürdürmü?tür.Üslerdeki askeri personelin ço?unlu?u da yerel halktan olu?mu?tur.Karaba?’dan çekilen Rus birlikleri askeri depolardaki silah ve teçhizat? yerel halka terk etmi?lerdir.Gebele radar istasyonu hariç bütün Rus birliklerini topraklar?ndan ç?kartan Azerbaycan böyle bir askeri enfrastrüktür devralmam??t?r.
Gürcistan’a gelince,tabii kaynaklar? Azerbaycan kadar zengin olmamakla birlikte,denize ç?k???yla önemli bir stratejik konuma sahip olan Gürcistan da istikrara kavu?amam??t?r.Ghamsakurdia’n?n iktidara geli?iyle h?zlanan iç çat??malardan sonra Abhazya ve Güney Ossetya’daki ayr?l?kç? hareketler ve Rusya’n?n müdahaleleriyle u?ra?mak zorunda kalm??t?r ve hala u?ra?maktad?r. Askeri ve idari zafiyet etnik kompozisyonu daha da karma??k olan Gürcistan için de geçerlidir.Ancak ?evardnadze’nin iktidara geli?inden sonra Gürcistan?n Bat?’dan önemli siyasi destek ve ekonomik yard?m ald???n? da kaydetmeliyiz.
Merkezi planlamal? Sovyet ekonomisinin s?n?rlar? içersinde olu?an,sanayi kesimi önemli ölçüde i?lerli?ini yitiren Azerbaycan ve Gürcistan ekonomileri bu iç çat??malardan büyük zarar görmü?tür.Her üç devlet de eski sistemin hiç de kolay olmayan tasfiyesi yan?nda Pazar ekonomisine ve demokrasiye geçi? güçlükleri ve mülteci sorunlar?yla u?ra?mak zorundad?rlar.
Ermenistan’?n Diyaspora’s?n?n yayg?n oldu?u,önemli yard?m kayna?? olan Bat? ile iyi ili?kiler kurma zorunlulu?u ile bölgesel ittifaklar? aras?ndaki çeli?ki aç?kt?r.Sava? kazançlar?n? koruma çabas? esasen zay?f ve önemli tabii kaynaklardan mahrum olan ekonomisinin daha da zorlanmas?na ve nüfusunun göçlerle giderek azalmas?na neden olmu?tur.Buna ra?men Ermenistan, Diyasporas?n?n ve yeniden canland?rd???“soyk?r?m”propagandas?n?n Bat?’daki sempatizanlar?n?n deste?i ve Rusya’ya sa?lad??? askeri avantajlar sayesinde bu çeli?kili politikay? on y?ldan beri sürdürmektedir.Ermenistan halen ?srail’den sonra ki?i ba??na en fazla yard?m alan ülke konumundad?r.Kom?ular?yla ihtilafl? olan Ermenistan’?n ekonomik ihtiyaçlar? ile Rusya ile olan“stratejik ortakl???”veya ba??ml?l??? örtü?mektedir.
Bugün her üç devlet de bir yeniden yap?lanma ve hatta kimlik aray??? içersindedir.Buralardaki milli ?uur ve dayan??ma kavramlar?n?n tarihi nedenler yüzünden yeterince geli?emedi?i de ihmal edilmemelidir.Gürcistan’da oldu?u gibi,ilk y?llar?n a??r? milliyetçili?i ve“ethno nationalism”,sosyalist sistemin yaratt??? ekonomik ba??ml?l???n etkileri ve bölgenin jeostratejik konumu iç çeli?kileri kamç?lam??t?r.Ermenistan ve Diyasporas?nda ulusal kimlik aray??? giderek daha bilinçli ?ekilde bölgenin gerçeklerine ters dü?en tarihsel hayal k?r?kl???n?n istismar?na ve“soyk?r?m”?n politik amaçlarla ideolojik rasyonalizasyonuna,yani daimi bir çeli?ki ve çat??ma kavram?na dayand?r?lmaktad?r.
Azerbaycan ve Gürcistan güçlüklerine ra?men ba??ms?zl?klar?n? güçlendirme yolunda sebat göstermi?lerdir.BM,AG?T ve Avrupa Konseyine üye olmalar?,NATO ile ili?kilerini geli?tirmek için ciddi çaba sarfetmeleri egemenliklerinin güçlendirilmesi ve d?? siyasi destek sa?lama aç?s?ndan oldukça önemli getiri sa?lam??t?r.Örne?in Gürcistan Shevardnadze’nin liderli?inde Rus birliklerinin çekilmesinde de bir hayli ba?ar? sa?lam??,Azerbaycan sava?an taraflar aras?na askeri güç yerle?tirme bahanesi ile Rus birliklerinin Azerbaycan’a dönmelerini önleyebilmi? ve her ikisi de bask?lara ra?men Bat? ile ili?kilerini geli?tirmekte ba?ar?l? olmu?lard?r.?çlerinde gelecek için en ümitvar olan devlet zengin tabii kaynaklara sahip olan Azerbaycan’d?r.
III-HAZAR DEN?Z? VE ETRAFINDA YEN? PETROL VE GAZ REZERVLER?:YEN? PETROL POL?T?KASININ PARAMETRELER?.
Hazar Denizi ve etraf?ndaki petrol yataklar? eskiden beri bilindi?ine ve hatta I.ve II.Dünya Sava?lar?nda sava?an taraflar aras?nda stratejik hedefolduklar?na göre tamamen yeni bir durum olarak görülemez.Yeni olan durum bu san?ld???ndan da zengin oldu?u ke?fedilen bu kaynaklardan,yani ulusal zenginliklerinden tarihlerinde ilk defa kendilerinin yararlanma olana??n?n ortaya ç?kmas? ve petrol sevk?yat? için alternatif yolar üzerinde bulunmalar?d?r.Sovyet döneminin öncelik vermedi?i veya geri teknolojilerle büyük çevre sorunlar?n?n yarat?ld??? bu alanlara büyük petrol ?irketlerinin ilgisi Kafkasya jeostratejisine son derecede önemli unsurlar katm??t?r.Siyasi ve ekonomik co?rafyadaki bu de?i?imler kaynaklara sahip olan ülkelerde ulusal refah beklentileri yaratt??? gibi,Bat? için de her biri bilinen Dünya rezervlerin ço?unlu?una sahip Rus ve Körfez kaynaklar?na ba??ml?l??? azaltma umudu getirmi?tir.Bu geli?menin bir sonucu olarak Güney Kafkasya’da istikrar sorununun büyük enerji tükecisi olan devletlerin ve uluslararas? konsorsiyumlar?n ilgisiz kalamayaca?? bir sorun haline geldi?ini,Rusya’n?n tepkilerinin de Bat? ile ili?kilerini önemli ölçüde ko?ulland?raca?? bir düzeye gelindi?ini söylemek yanl?? olmayacakt?r.
Topraklar?nda petrol veya gaz yataklar? bulunmayan Gürcistan ve Ermenistan?n da geçi? yollar?nda olmalar? sayesinde bu bölgesel zenginlikten önemli yarar sa?lamalar? mümkündü.Ancak Ermenistan’?n Azerbaycan’la ihtilaf?n? çözmemekteki ?srar? nedeniyle Azeri petrolünün Ermenistan üzerinden geçmesi beklenemeyece?ine göre,Bakü-Ceyhan boru hatt?n?n bugün planlanan yolu izleyerek gerçekle?mesi Gürcistan’?n aksine Ermenistan’?n bu bölgesel zenginlikten yararlanma ?ans?n? ortadan kald?rmaktad?r.[1]
Rusya’n?n“yak?n çevre”politikas? ve AB-ABD ve Rusya üçlüsü aras?ndaki dengeler Bat?’n?n Kafkaslarda di?er çat??ma bölgelerinden çok daha az etkili olmas?nda rol oynam??t?r.Azerbaycan’?n uluslararas? toplumdan gördü?ü oldukça mütevaz? ilginin de 1975’den beri tekrarlanan,1990 Paris Belgesi ile perçinlenen bir uluslararas? tutarl?l?k ve adalet anlay???ndan çok sahip oldu?u zengin enerji kaynaklar?yla aç?klanabilir.[2]
IV-KAFKASYA’NIN YEN? DENGELER?:RUSYA-ERMEN?STAN-?RAN ÜÇGEN?,ABD VE BATININ ARTAN ?LG?S?,TÜRK?YE’N?N ROLÜ.
Kafkasya’n?n yeni dengelerinde en önemli rolü oynamak durumunda olan ülke ?üphesiz Rusya’d?r.Günün özel ko?ullar? alt?nda sava?s?z bir parçalanmaya katlanm?? olan Rusya’n?n son on y?ldaki politikalar?nda kendi iç geli?meleri ve Bat? ile ili?kilerinin evrimiyle ba?lant?l? olarak,uygulama ve üslup aç?s?ndan farkl?l?klar oldu?u yads?namaz.Ancak Orta Asya’da ve Kafkaslarda me?rulu?u ku?kulu politikalarla yeniden hakim duruma geçme ve ba??ms?zl???na yeni kavu?mu? ülkeleri kontrol etme ?eklindeki temel amaçtan bir sapma oldu?unu söylemek de mümkün de?ildir.1990’lar?n ba??nda geli?tirdi?i“yak?n çevre” konsepti,Ba??ms?z Devletler Toplulu?u ve Ortak Güvenlik Anla?malar?,Avrupa Birli?indekine benzer ekonomik alan ve gümrük birli?i yaratma te?ebbüsleri ço?u göreceli olarak ka??t üzerinde kalsa da bu amaçlarla tasarlanm??t?r.Söz konusu anla?malar ismen“kolektif”olsalar dahi yak?ndan incelendiklerinde bu ülkelerle Rusya aras?ndaki ikili ba?lant?lar? güçlendirecek ?ekilde düzenlendikleri görülmektedir.Rusya hala bu ülkelerin en önemli ekonomik partneri olmakla birlikte sanayi ve teknoloji alan?nda Bat?’n?n gerisinde kalm?? olan Rus ekonomisinin bu ekonomilerin d??ar?ya aç?lmalar?na alternatifler getirebildi?i söylenemez.Rusya’n?n en etkili kozlar?ndan birisi de Avrupa’n?n enerji ihtiyaçlar?n?n sa?lanmas?nda kontrol edici bir konuma ula?mada sa?lad??? ba?ar?d?r.
Rusya’n?n son iki as?rda yaratt???,eski hegemonyac? sistemden kalan ekonomik ba??ml?l?k yan?nda politikalar?n?n di?er önemli dayanaklar? da bölgedeki askeri gücü ve çe?itli etnik,ç?kar ve ayr?l?kç? gruplar? etkileme olanaklar?d?r.Orta Asya’daki ?slamc? muhalefetin zay?f rejimlerde yaratt??? kayg?lar?n ve Kafkasya’daki istikrars?zl?klar?n bu ba?ar?ya yard?mc? olduklar? yads?namaz.Zengin kaynaklara sahip olan Azerbaycan dahi(yeterli üretim ve da??t?m sistemine sahip olmamas? nedeniyle)enerji da??t?m?nda Rusya’ya ba??ml?ktan tamamen kurtulabilmi? de?ildir ve bu tür bask?lar özellikle Gürcistan’a kar?? etkili olmakta,“stratejik partner”Ermenistan dahi Rusya Federasyonu’na borçlar?n? ödemek için i?e yarar i?letmelerini Rus müte?ebbislerine devretmek zorunda kalmaktad?r.Rusya’da hala her üç ülkeye mensup say?lar? milyonlarla ifade edilen etnik gruplar?n say?lar?(ba?ta Ermenistan kaynakl? olmak üzere)yeni göçlerle kabarmakta,bunlar?n anavatanlar?na yapt?klar? transferler ekonomileri için önemli katk? sa?lamakta,tabiat?yla Rusya’n?n bask?lar? için olanak yaratmaktad?r.
Rusya bu ülkelerdeki çat??malar? önlemek için sadece Rus birliklerinin kullan?lmas?nda ?srarl? olmu?,gerek bölgedeki askeri üsleri,gerekse BM Güvenlik Konseyi üyeli?i sayesinde örne?in Gürcistan’da(Abhazya)farkl? misyon ve me?ruiyet temelinden de olsa Rus birliklerinin kalmas?n? sa?layabilmi?tir.Bat?,bu birlikleri ve üsleri bir dereceye kadar kontrol olana?? sa?layacak bir me?ruiyet tan?maktan öteye seçenekler geli?tirememi?tir.Eski Sovyet topraklar?nda sadece kendi birliklerinin bar?? gücü olarak kullan?lmas?n? bir kural haline getirmek için AGIT’te yapt???(ve baz? Bat?l? ülkelerce de desteklenen)giri?imler de ancak Azerbaycan,Gürcistan ve Türkiye’nin kar?? ç?kmas? ile önlenebilmi?tir.[3]
Rusya’n?n sahip oldu?u kuvvetli kozlar bir yerde zafiyetinin de kayna?? olarak da görülebilir.Rusya her ?eye ra?men di?er eski SSCB Cumhuriyetleriyle ili?kilerinde oldu?u gibi,Azerbaycan ve Ermenistan’la ili?kilerinde de bir denge kurma durumundad?r.?htilaflar?n çözümlenmesi için yapt??? giri?imler kar?? taraf?n kollanmas?,Azerbaycan ve Gürcistan’da en az?ndan bölünmü?lü?ün devam? için kapal? giri?imler ?eklinde alg?lanarak ciddi itimats?zl?k ve tepki yaratm??t?r.Gürcistan’?n zaman içersinde ülkesindeki bütün Rus üslerinin kapat?lmas?n? istemesi de buna i?aret etmektedir.
Tabiat?yla Güney s?n?rlar?n?n güvenli?i ile ilgilenmek durumunda olan Rusya’n?n giri?imlerini tümüyle hegemonya amaçlar?na ba?lamak do?ru olamaz ise de uygulamalar?n?n uluslararas? hukuk kurallar?yla ço?u zaman ba?da?mad???,taraflar aras?nda s?cak çat??malar? önlemekle birlikte,anla?mazl?klar? çözmek yerine ancak dondurabildi?i de ortadad?r.Bunun gibi,Rusya’n?n bu yörelerdeki politikas?n?n Moskova kadar yerel komutanlar ve Rus yetkilileri taraf?ndan çizildi?i inanc? Putin’in daha dengeli ve tutarl? bir politika izlemeye çal??mas?yla da do?rulanmaktad?r.Yine de Ermenistan’? Kafkaslarda Rusya’n?n askeri kolu haline getiren stratejisinde önemli bir de?i?iklik oldu?u da söylenemez.
?RAN
Rusya-?ran-Ermenistan stratejik ortakl???n?n bir di?er aya?? ise siyasi yaln?zl?k içerisine itilmi?,Rusya’n?n belki de en büyük silah ve teknoloji mü?terisi olan ?ran’d?r.?ran’la Azerbaycan aras?ndaki etnik-kültürel ba?lara ve ?ran’?n Müslümanl???n savunuculu?u rolünü üstlenmi? olmas?na ra?men asl?nda Ermenistan’? destekledi?i,en az?ndan Azerbaycan’a yeterince yard?mc? olmad??? kan?s? yayg?nd?r.?ran’da %30’larda tahmin edilen etnik Azeri nüfusun ulusal bilinçlenme tehlikesi,her iki ülkenin de Türkiye ve Bat?’ya yönelme arzular?,Avrupa Konseyi üyelikleri,ABD,AB ve NATO ile ili?kilerini geli?tirme giri?imlerinden de görülen stratejik tercihleri ?ran’?n ho?land??? hususlar de?ildir.
V-TÜRK?YE-ERMEN?STAN ?L??K?LER?:ENGELLER,YAKINLA?TIRICI UNSURLAR VE GELECE?E BAKI?[4]
Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin geli?tirilmesinde en büyük engel ?üphesiz tarihe farkl? bak??lar ve Azerbaycan topraklar?n?n i?gal alt?nda tutulmas?d?r.”Soyk?r?m”sorununun Ermenistan ve özellikle Ermenistan’?n ba??ml? oldu?u Diyasporas?n?n siyasi-ideolojik arac? haline getirilmi? olmas? gelece?e iyimserlikle bak?lmas?n? engellemektedir.
Türkiye’nin Ermenistan’a her ?eye ra?men ve ba?lang?çta tek tarafl? olsa dahi aç?l?m yapmas?n? isteyenler oldu?unu biliyoruz. Ba??ms?zl???n hemen ard?ndan bu yol denenmi?,ancak iç ve d?? bask?lar alt?nda kalan Ermenistan Hükümetinin asgari ko?ullar? yerine getiremeyece?i,yani kar??l?ks?z kalmaya mahkum oldu?u da görülmü?tür.9.Cumhurba?kan? S.Demirel’in AG?K ?stanbul Zirvesinde R.Koçaryan’la yapt??? görü?me de bu kan?y? do?rulam??t?r.Eski Cumhurba?kan? Ter Petrosyan Türkiye’ye tedrici aç?l?m ve Da?l?k Karaba? sorununda yumu?ama politikalar?n? bir noktadan öteye götürememi?,Diyaspora ile ihtilafa dü?mü? ve Karaba?l? Koçaryan ekibi taraf?ndan iktidardan uzakla?t?r?lm??t?r.Ter Petrosyan devrinde“bir f?rsat kaç?r?ld???”gibi iddialar ilgilinin bu politikalar? uygulama gücüne sahip oldu?u varsay?m?na dayanmaktad?r.Ter Petrosyan’?n iktidar? sadece izledi?i Karaba? politikas? yüzünden kaybetmedi?i do?ru olmakla birlikte,iç siyasi geli?meler en az?ndan bu tür iddialar?n gerçekçi olamad???n?,yani ilgilinin Türkiye ile yak?nla?ma politikas?n? sürdüremeyece?ini yeterince kan?tlam??t?r.“Soyk?r?m”?n Ermenistan d?? politikas?n?n temel unsurlar?ndan birisi oldu?unu aç?kça ilan etmesinden de görüldü?ü gibi,Koçaryan’?n Rusya’ya ve Diyasporaya ba??ml?l??? tercih etmesi ekonomik faktörler yan?nda,Azerbaycan’a kar?? güç pozisyonunu devam ettirme çabas?n?n,yani bilinçli bir tercihin sonucudur.“Rusya ve Bat?’ya kar?? dengeli politika”söyleminin alt?nda Rusya ile ittifak?n? ve ?ran’la yak?nla?mas?n? Bat?’ya kar??,h?ristiyanl?k,“soyk?r?m”ve Diyaspora kartlar?yla mazur gösterme ve kabul ettirme çabas? yatmaktad?r.
Türkiye’nin bu alandaki hareket marj? baz? çevrelerce san?ld???ndan daha dard?r.Türkiye en az?ndan Karaba? d???ndaki Azeri topraklar?ndan çekilme ba?lamadan Ermenistan’a yap?lacak kar??l?ks?z bir aç?l?m?n Azerbaycan’daki etkilerini dü?ünmek zorundad?r.Burada ulusal-kültürel yak?nl???n yan?nda rakamlara vurulabilecek ç?karlar da söz konusudur.Baz? hatalar?na ra?men Azerbaycan’?n Karaba? ihtilaf?nda hakl?l??? BMGK ve AG?K’te kabul edilmi?tir.Koçaryan rejiminin ihtilaf?n çözümlenmesi için ba??ms?z bir devletin kabul edemeyece?i ön ?artlar ileri sürmesi,Rusya’ya ekonomik-siyasi ba??ml?l??? ve Ermeni halk?na ancak Türkiye ile gerilimin sürdürülmesi ko?uluyla kabul ettirilebilecek politikalar? da bugünkü ko?ullarda yeni aç?l?mlar?n ba?ar?l? olamayaca??n? göstermektedir.“Soyk?r?m”konusunda rejim manevra imkanlar?n? yitirmi?tir ve"Uzla?ma Komisyonu”nun ak?betinden de görüldü?ü gibi,Ermenistan’da resmi söylemin d???nda fikir yürütmek dahi imkans?z hale gelmi?tir.Gerek “soyk?r?m”sorunu,gerekse“Türkiye’den gelen(hayali)tehdit”Karaba? konusundaki avantajlar?n? korumaya,Rusya ve ?ran’la stratejik ortakl???n? Bat? nezdinde mazur göstermeye matuf bahanelerdir.
Ekonomik ili?kilerin geli?tirilmesinin Türkiye’ye büyük fayda sa?layaca?? söylemi de rakamlarla desteklenmemektedir. Ermenistan’la s?n?rda? vilayetlerimize faydas? inkar edilemez ise de bu faydan?n Türkiye ekonomisi içindeki göreceli önemi ve kar??l???nda u?ranacak kay?plarla bir arada de?erlendirilmesi gerekir.Ermenistan’?n tüm ticaret hacminin bir buçuk milyar dolar civar?nda oldu?u da unutulmamal?d?r.[5]Türkiye’nin Ermenistan’a ekonomik ambargo uygulad??? iddialar? da hiçbir ambargo modeline uymamaktad?r.Gümrük kap?s?n?n aç?lmamas? d???nda ekonomik ambargo denebilecek bir k?s?tlama da yoktur,Türkiye’den Ermenistan’a yat?r?mlar serbesttir.Türkiye’den önemli yat?r?m gelmeyi?i Bat? ekonomileri,hatta bizzat Diyaspora için de geçerli olan ba?ka nedenlerde aranmal?d?r.Ermenistan’?n as?l ?ikayeti Türkiye’den ithalat?n? ?ran ve Gürcistan üzerinden yapmas?,yani dolayl?,nispeten pahal? ve bir hayli güvensiz olmas?d?r.“Ticaretle siyasetin biri birine kar??t?r?lamayaca??” gibi,vaktiyle baz? Türk“ekonomi prensleri”gibi Koçaryan’?n da tekrarlad??? söylemlerin anlams?zl??? bu örnekten de görülmektedir.
Türkiye’nin Ermenistan ve Azerbaycan’la ili?kilerinde tüm taraflar?n da kazançl? ç?kaca?? bir mutabakat dengesinin kurulmas? aralar?ndaki sorunlar?n çözümünde ilerleme ile sa?lanabilir.Ancak,önemine ra?men,Azerbaycan-Ermenistan ili?kilerindeki olumlu geli?menin Türkiye-Ermenistan ili?kilerindeki di?er engelleri de kald?raca?? söylenemez.Yeni Ermenistan rejiminin Türkiye’nin kendisini bir sorun olarak görmekten vazgeçmesi gereklidir.
VI-KARABA? SORUNU:ULUSLARARASI KURULU?LARIN G?R???MLER? VE SONUÇLARI
Yukar?da da de?indi?imiz gibi,1992 y?l?ndan beri AGiT‘in sorumluluk ald??? Karaba? sorunu Ermenistan’la Azerbaycan aras?ndaki ihtilaf?n çekirde?ini olu?turmaktad?r.AG?T bu görevi üstlendi?inde çat??ma önleme mekanizmalar? yeni olu?maktayd?.Dokuz ülkenin kat?laca?? haz?rl?k çal??malar?ndan sonra Minsk’de toplanacak bir konferansla birkaç haftada çözüm sa?lanmas? öngörülmekteydi.Bunun So?uk Sava? sonras?n?n iyimser ortam?nda aceleci ve gerçekçilikle ba?da?mayan bir beklenti oldu?u k?sa zamanda anla??ld?.Karaba? Ermenileri ve Ermenistan,Rusya’n?n siyasi-maddi deste?i ve Bat?n?n çaresizli?inin bilinciyle,AG?K’ in her yeni giri?imine bir askeri harekatla cevap verdiler.[7]Grubun ilk ba?kanlar? ?sveç ve Finlandiya’n?n ciddi gayretlerine ra?men sonuç al?namad?.Bir AG?T Bar??gücü olu?turulmas? için yap?lan çal??malar Rusya’n?n Gürcistan’da oldu?u gibi kendi kuvvetlerini bir“interposition force”kisvesiyle Azerbaycan’a sokmak istemesi yüzünden ka??t üzerinde kald?.[8] ABD’nin o tarihlerde Rusya’y? kollama politikas?[9]ve Bat?’n?n Balkanlarla me?guliyeti Ermenistan’?n i?ine yaram??t?r.1994 Budape?te toplant?s?nda AG?T usullerinde mevcut olmayan ve Grubun di?er üyelerinin etkisini iyice k?s?tlayan“Üç E? ba?kan” sistemi biraz da olup-bittiye getirilerek kabul edildi.Avrupa ve Amerika’n?n Bat?’da tarihi nedenlerle sempati bulan Ermenistan üzerinde bask? olanaklar?n?n k?s?tl?l??? Ermenistan’?n ?srailden sonra ki?i ba??na en çok d?? yard?m alan ülke durumunu korumas?ndan da görülmektedir.”E? ba?kanl???”olu?turan her üç ülkede de(ABD,Fransa ve Rusya)çok güçlü Ermeni lobilerinin mevcudiyetinin Ba?kanlar?n etkinlikleri aç?s?ndan itimat telkin etti?i söylenemez.Son iki y?lda Bizzat Ba?kan Chirac ve Bush’un Aliyev ve Koçaryan’? bir araya getirmeleri konuya yeniden önem verildi?ini ortaya koymakla birlikte ?imdiye kadar yap?lan 14 görü?mede bir ilerleme sa?lanamam?? ve Koçaryan selefinin kabul etti?i AG?K’in“ad?m ad?m çözüm”yakla??m?n? reddetmi?tir.Nihai çözüm siyasi aç?dan son derecede güç,devaml?l??? Bosna ve Kosova’daki gibi uzun süre yard?m? gerektirecek, mali portesi yüksek düzenlemelere ba?l?d?r.ABD,Rusya ve AB’nin mutabakat? ve yard?m? olmadan bunlar?n gerçekle?tirilmesi olana?? yoktur.?üphesiz Rusya’dan sonra bölgenin en büyük ekonomisine ve askeri gücüne sahip olan,Ermenistan ekonomisine canlanma olana?? sa?layabilecek olan Türkiye’nin rolünün çözümün kal?c?l???nda belirleyici rolü olacakt?r.Ancak Türkiye’nin bu potansiyeli kullanmas?,Türkiye-Ermenistan ticaretinin ve yat?r?mlar?n artmas? ekonomik de?il,siyasi ko?ullara ba?l? kalacakt?r.
Bat?n?n Karaba? ihtilaf?n?n çözümü için sarf etti?i gayretlerinin örne?in eski Yugoslavya’daki giri?imlerinin çok gerilerde kalmas?n?n yaratt??? çeli?kiye yukar?da de?inmi?tik.Tabiat?yla Bat?’n?n savundu?u ilkelere tamamen ters dü?en bir durumun giderilmesinde isteksiz veya etkisiz kalmas?nda çe?itli nedenler ileri sürülebilirse de ba?l?ca nedenin Rusya faktörü oldu?u yads?namaz.Azerbaycan-Ermenistan ihtilaf?n?n çözümü ABD-Rusya ve genel olarak Rusya-Bat? ili?kilerine ba?l? kalacakt?r. Enerji yat?r?m giri?imlerine germi verilmesi,ABD’nin Orta Do?u politikalar?nda beklenen geli?meler ve yeni E?ba?kanlar?n yapt??? haz?rl?klar baz? beklentiler yaratsa dahi ko?ullar?n sonuca götürecek politikalar için uygun oldu?unu söylemek mümkün de?ildir.Siyasi a??rl??? genelde artan Avrupa Birli?i ise bu bölge için tutarl? politikalar olu?turamam??,ekonomik yard?m d???nda kalan alanlarda sorumlulu?u“unilateralism”ile itham etti?i Amerika’ya b?rakm??t?r.
VII-SONUÇLAR
Güney Kafkasya’da istikrars?zl?k ve gerginlik devam etmektedir ve Aliyev ve Shevardnadze gibi güçlü liderlerin siyaset sahnesinden çekilmesi bunu daha da artt?rabilecektir.Bu yönü ve Hazar Denizi üzerindeki anla?mazl?klar dolay?s?yla da bölge yeni olu?umlara ve belki de daha ciddi ihtilaflara gebedir.
AB ile ABD’nin günümüzün ko?ullar?nda etki olanaklar? kendi siyasal yap?lar? ve stratejik co?rafyan?n konfigürasyonu nedeniyle de k?s?tl?d?r.Aliyev ve Koçaryan aras?nda yap?lan 16 görü?me bir sonuç vermedi?i gibi,“E? ba?kanlar”?n akla gelebilecek alternatifleri tükettikleri yeni öneriler getirmeyeceklerini söylemelerinden de anla??lmaktad?r.?htilaflar?n çözümlenmesi için her iki taraf?n da popüler olmayan kararlar? almas?n?n ancak kuvvetli d?? bask?lar,telafi edici yard?m ve maliyeti yüksek stabilizasyon tedbirleri sayesinde mümkün olabilece?ini Bosna örne?i de göstermi?tir.Bölgedeki olu?umlar?n Bat?-Rusya ili?kilerinin önümüzdeki y?llarda alaca?? ?ekilden ve petrol politikalar?ndan kuvvetle etkilenece?i anla??lmakla birlikte,Hazar Denizinin payla??m sorunu dahil bölge içi anla?mazl?klardan ve ülkelerin iç kar???kl?klar?ndan bölgesel kontrol ve petrol ikmal yollar?n?n inhisar?n? elinde tutmak için yararlanan Rusya’n?n böyle bir amac? destekleyece?i ?üphelidir.
Bu gibi kararl? te?ebbüsler için Güney Kafkasya’n?n henüz ilk öncelikli s?ralarda oldu?u söylenemez.
Ter Petrosyan’?n Cumhurba?kanl???n?n son y?llar?ndaki emarelerin aksine,Karaba? ve“soyk?r?m”konular?nda Ermenistan’dan yak?n zamanda yumu?ama beklenemeyece?i anla??lmaktad?r.Keza“Bölgesel ?stikrar Pakt?”gibi dolayl? istikrar düzenlemelerinin de mevcut ihtilaflar ve bölgenin stratejik bölünmü?lü?ü nedeniyle gerçekçi olamayaca?? k?sa zamanda görülmü?tür.
Ermenistan’?n,Bat?n?n da cesaretlendirmesi,en az?ndan göz yummas?yla kendisini giderek daha çok ba?lad??? politikalar?n nedenlerinin gerçekçilikle de?erlendirilmesi ve Türkiye’nin Ermenistan’a kar?? aç?l?mlar?n son derecede dikkatli, Azerbaycan’la yak?nl???n?n feda edilmekte oldu?u görünümünü vermeyecek ?ekilde ve en önemlisi,kar??l?kl? ve ko?ullu olarak uygulanmalar? gereklidir.Burada sivil toplum ve özel kurulu?lar zeminin haz?rlanmas?nda önemli rol oynayabilirlerse de, kasten duygusalla?t?r?lan bu konularda at?l?mlar beklemek ancak hayalcilik olur Kald? ki,Azerbaycan’la Ermenistan aras?ndaki sorunlar bir çe?it çözüme ba?lansa dahi Ermenistan yapay olarak canl? tuttu?u geçmi?in sorunlar?nda kendi yorumlar?nda ?srara devam etti?i takdirde Türk kamuoyunun somut ilerleme getirmeyen tek tarafl? aç?l?mlar? hazmetmesi beklenemez.
Ermenistan’?n Türkiye ve Azerbaycan’dan çok daha fazla ihtiyac? olan ekonomik ili?kiler çok defa bir aç?l?m arac? olarak görülmektedir.Ancak Koçaryan rejiminin siyasi çizgisinin aç?k bir ?ekilde Türkiye ile gerginli?e dayand?r?lm?? olmas? yan?nda,Rusya ile askeri ittifak?n? güçlendirmesini“Türkiye’den gelen tehdit”ile gerekçelendirmesi konuya bir güvenlik boyutu da getirmi?tir.Bu durumda Türkiye’ye Ermenistan’a kar?? ihtiyatl? davranmak ve di?er iki ülkeyle ili?kilerini olabildi?ince geli?tirmek d???nda alternatif kald??? söylenemez.
Türkiye“soyk?r?m”iddialar?yla uzun zaman mücadele etmek durumundad?r.Türk diplomasisinin imkanlar?n?n s?n?rlar?na yakla??ld??? bu konudaki mücadelenin so?ukkanl?l?kla yürütülmesi gereken uzun vadeli bir çaba oldu?u,bilimsel inceleme ve daha da önemlisi geni? bir bilgilendirme ile yürütülebilece?i giderek daha iyi anla??lmaktad?r.Ermeni taraf?n?n“soyk?r?m” iddialar?ndaki zay?f yönlerinden biri de olaylarda di?er taraf?n da,yani Türk taraf?n?n da ciddi kay?plara u?rad???n? kabul etmemesi ve nedenlerini aç?klayacak deliller gösterememesidir.Keza,Ermenistan’?n,vermeye çal??t??? izlenimin aksine,“masum bir devletçik”olmad???,iddialar?n?n alt?nda kom?ular?n?n zarar?na geni?leme ve ba?ar?s?z devlet olma dahil ba?ka amaçlar?n da yatt??? gösterilmelidir.Bu hususlar?n daha iyi anlatilabilmesi,tarihçilerimizin ve siyaset bilimcilerimizin d??ar?ya aç?labilmeleriyle ba?lant?l?d?r ve bunu sa?lamak için de yeni bir destekleme anlay???n?n uygulanmas? gereklidir.
*Büyükelçi.Minsk Grubu Eski Temsilcisi.
[1]Tahminlere göre Gürcistan’?n y?lda 260 mil. Dolarl?k bir fayda sa?lamas? söz konusudur.
[2]Huntington gibi“teorisyenler”bunu farkl? ?ekilde aç?klayabilirler.
[3]Çe?itli isim aramalar?ndan sonra AG?K’de“Üçüncü taraf Bar?? gücü-Third Party Peacekeeping”nam?yla ?talyan Büyükelçisinin ba?kanl???nda kurulan bir çal??ma Grubu Rusya’n?n“yak?n çevre”politikas?yla uluslararas? hukuk ilkelerinin ba?da?t?r?lmas?n?n olanaks?zl???n? da ortaya koymu? ve çal??ma 1994 Budape?te Zirve toplant?s?nda sonuçsuz kalm??t?r.
[4]1990’lar?n ba??nda baz? yeni ak?m Türk ekonomistlerinin“siyasetle ekonominin kar??t?r?lmamas?”gibi söylemlerinin bir temeli veya emsali olmad???n? bu geli?meler de göstermektedir.
[5]Bugün Ermenistan d?? politikas?ndaki etkisine ra?men Diyaspora’n?n Ermenistan’a önemli yat?r?mlar yapmad??? Ermeni liderlerce de s?k s?k yap?lan ça?r?lardan da anla??lmaktad?r.
[6]1992 AG?K D??i?leri toplant?s?nda yap?lan bu teklifi Azeri Delegasyonunun(muhtemelen askeri ba?ar?s?zl?klar?n etkisiyle) hemen kabul etmesi Türk Delegasyonu için biraz da ?a??rt?c? olmu?tu.
[7]Azerbaycan bar?? gücünün en az %30’unun Türk birliklerinden olu?mas?n? istemi? ve bu tutum ABD taraf?ndan da desteklenmi?ti.Avrupal?lar?n bu konuda bir tutumlar? oldu?u söylenemez.
[8]Buna Russia first”veya sonradan de?i?en“Talbott politikas?“da denebilir.San?ld???n?n aksine ABD’nin Kafkasya ile ilgisi hiç de kolay olu?mam??t?r.
[9]Tabiat?yla bunu kabul etmeleri olaylara“soyk?r?m”yaftas?n?n yap??t?r?lmas?n? imkans?z k?lmaktad?r.Çeli?kiyi fark eden (veya bunu a?mak isteyen)baz? Bat?l? tarihçiler ?imdi bunu a?mak için“öldürülenlerin say?s?n?n çoklu?u nedeniyle soyk?r?m” tezini i?lemektedirler.Bak?n?z:Fires of Hatred:Ethnic Cleasing in Twentieth-Century Europe,by Norman M.Naimark,Harvard University Press,2001.Kitab?n bir bölümü Anadolu Ermenilerine ve Yunanl?lar?na ayr?lm??.Amerikal? tarihçiler nedense Avrupa’dan“temizlenen”Türkleri bu kategoriye sokmakta bu konuda kendi yurtta?lar?n?n yazd?klar? kitaplar? görmezlikten gelme pahas?na isteksiz davranmaktad?rlar.Bunun nedenleri aras?nda bilimsel ara?t?rma yetersizli?i ve Ermeni lobisinin bask?s? say?labilir.Yazar?n hukuksall?ktan yoksun kavramlar? kabul edilirse soyk?r?m?n XX.As?rla k?s?tlanmas? aç?kça mant?k d??? kalmaktad?r.Herhalde en az?ndan Amerika’da yok edilen kavimler ve medeniyetler konusunun görmezlikten gelinmesi en az?ndan bilimsel olamaz. | | | | ----------------------
* AGİT ve Minsk Grubu Türkiye Temsilcisi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
