| | | | | | TÜRK?YE, AZERBAYCAN ve ERMEN?STAN; B?R ÜÇLÜM ETK?LE??M? Yüksel SÖYLEMEZ*
Ermeni Araþtýrmalarý 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | .n@ le="text-align: juðÿW 7 TÜRK?YE, AZERBAYCAN ve ERMEN?STAN; B?R ÜÇLÜM ETK?LE??M?138Ž amily: Verdana;">TÜRK?YE,AZERBAYCAN ve ERMEN?STAN;B?R ÜÇLÜ ETK?LE??M?
Yüksel SÖYLEMEZ*
Talat Pa?a yak?n tarihimize mal olmu? bir Osmanl? devlet adam?d?r.Bakanl?k,Ba?bakanl?k yapm??,?ttihat ve Terakki Partisi döneminin ünlü bin politikac?s?yd?.15 Mart 1921 günü Berlin’de menfun bir suikasta kurban gitti.
81.ölüm y?l dönümünde ilk kez an?s?na düzenlenen bir uluslararas? ve bilimsel bir seminerde,Talat Pa?a’n?n an?ld??? tarihi Pera Palas Oteli’nde Ermeni Ara?t?rma Merkezi ba?kan? meslekta??m emekli büyükelçi Ömer Lütem taraf?ndan organize edilen bu ba?ar?l? toplant?ya ben de kat?lm??t?m.
Dinleyicileri daha çok bilgilendirici ve ayd?nlat?c? olan bu seminerde;Alman,Rus,Azeri ve Amerikal? konu?mac?lar aras?nda Prof.Erich Figl,Prof.Otto Winkelman,Prof.Peter Bendixen,Prof.Nesib Nessibl,Mr.Samuel Weems,Prof.Kalleiya Balova yan?nda Türk bilim adamlar?ndan Prof.Arslan Terzio?lu,Prof.Seçil Akgün,E.Büyükelçi Bilal ?im?ir,Prof. Mehmet Saray ve E.Büyükelçi Ömer Lütem Türk-Ermeni ili?kilerinin tarihi perspektifini bilimsel aç?lardan tart??t?lar,Ermeni sorusuna ili?kin yeni verileri sundular.Ben de bir son kat?l?mc? olarak bu konu?man?n sonunda tekrarlad???m görü?leri ve ki?isel önerilerimi ifade etmek olana??n? buldum.
SU?KAST
Talat Pa?a kendisini Berlin’e sürgün etmi?ti.Sagaman Tayleryan ad?nda 24 ya??ndaki bir Ermeni ö?renci,büyük bir devlet taraf?ndan kiralanm?? bir tetikçinin kur?unlar?yla ya?am?n? yitirdi?inde 47 ya??nda idi.Arkas?ndan ve kafas?ndan vurulmu?, kur?un sa? gözünden d??ar? ç?km??.Kiral?k evinin önünde,an?nda can vermi?ti.Kanlar içinde yerde yatan?n kim oldu?u o anda fark edilmemi?ti ama katil oradan tesadüfen geçen kimseler taraf?ndan yakaland?.7 haftal?k k?sa mahkeme boyunca adam öldürme suçundan yarg?lanmas?na,güpegündüz önceden tasarlanm?? bir cinayet oldu?undan ku?ku duyulmamas?na ra?men,katil beraat ettirildi.Alman Mahkemesi’nden hiç ceza almadan ç?kt? ve inan?lmaz biçimde serbest b?rak?ld?.
TALAT PA?A’NIN PORTRES?
Talat Pa?a,ne son Osmanl? Hükümetleri ne de Türkiye Cumhuriyeti taraf?ndan sahiplenilmedi.Bu cinayet sorgulanmad?,unutulmas? sanki ye?lendi ve siyasal miras? savunulmad?.Benim ku?a??mdaki ö?renciler,Osmanl? tarihinin bu korkunç ve trajik y?l? olan 1915 y?l?nda nelerin ya?and??? konusunda büyük bir bilgisizlik içinde e?itim gördüler.
SELAN?K
Talat bey 1874 y?l?nda dünyaya geldi?i Selanik’te erken ya?larda politikaya ilgi duyan küçük bir bürokrat,kendi halinde bir ö?retmendi.II.Sultan Abdülhamit’in bask?c? politikas?na kar?? geldi ve politik görü? ve faaliyetlerinden ötürü 1895’de tutukland?.Selanik’te birkaç y?l hukuk okudu.1906’da ileride ?ttihat ve Terakki Partisi’nin çekirde?ini olu?turacak“Osmanl? Ba??ms?zl?k Derne?i”ad?n? verdi?i partiyi kurdu.
1908 devrimi boyunca Talat bey Edirne’den Osmanl? Parlamentosu üyesi idi ve Osmanl? Parlamentosu ba?kan yard?mc?s? olarak hizmet etti.1908-1911 y?llar? aras?nda ?çi?leri Bakan?,daha sonra 1912 y?l?nda Ula?t?rma Bakan? oldu.Birinci Balkan sava?lar? boyunca silah alt?ndayd?,Osmanl? ordular? Edirne’yi Bulgar i?galinden kurtard?klar? s?rada fiilen orduda rol ald?.Osmanl?- Bulgaristan bar?? görü?melerine kat?ld? ve 1913’de bir kere daha ?çi?leri Bakan? oldu.
BA?KAN TALAT PA?A
Talat Pa?a 4 ?ubat 1917’de Ba?bakan oldu;17 Temmuz 1918’e kadar bu görevde kald?.Ayr?ca Osmanl? Hükümetini 1918’de Rusya ile imzalanan Brest Litowsk Antla?mas?’nda da temsil etti.
Baz?lar?na göre,di?er ?ttihat ve Terakki liderleri Enver ve Cemal Pa?alara nazaran daha gerçekçi bir ki?ilik sahibi oldu?u söylenir.Güçlü,kuvvetli görüntüsüne ra?men yumu?ak tabiatl?,belki gerekli olan siyasal tutku ve h?rs yönü eksik biriydi.Bu niteliklerine kar??n ?ansl?yd?,siyasal merdivenden doru?a t?rmand?.Niteliklerine kar??n,dar görü?lü dünya anlay??? ve siyasal beceri eksikli?i gibi nedenlerle ele?tirilir.Talat Pa?a o dönemin ki?ileri aras?nda dürüst ve gösteri?siz bir devlet adam? olarak sayg? görüyor ve bir prensip adam? olarak kabul ediliyordu.
II.Dünya Sava?? s?ras?nda cenazesi geçici olarak bir H?ristiyan mezarl???na gömüldü?ü Almanya’dan anavatana getirildi ve ?stanbul’da Hürriyet Tepesi Abidesi’nde ebedi uykusuna yat?r?ld?.
?ttihat ve Terakki Partisi’nin üç tarihi liderinden biri olarak Ermeni sorununa ili?kin siyasi miras? y?llard?r muhaliflerince tart??ma konusu oldu ki,bu durum gere?ince savunulamad??? için Talat Pa?a suçland? ve ad? kötülendi.
ERMEN?LER?N KATKILARI
Ermeni milletinin Osmanl? tarihine siyasal,ekonomik ve son olarak önemi hiç de küçümsenemeyecek sanatsal katk?lar?n? tarihçiler tart??mas?z kabul ederler.Ünlü Osmanl? Mimari Sinan,Kayseri bölgesinde Agop ad?yla dünyaya gelmi?ti.Hayran kal?nan Dolmabahçe Saray?’n? da in?a eden yine Ermeni mimarlard?r.Bir ku?aktan di?erine Bak?rköy’deki ilk barut fabrikas?“Baruthane” de bir Ermeni ailenin eseri idi.19.yüzy?l sonlar?ndan 20.yüzy?l ba?lar?na kadar Osmanl? d??i?lerinde bakandan en alt düzey katibe kadar çe?itli düzeylerde birçok Ermeni memuru görev yapmaktayd?.
OSMANLI B?RL?KTEL???
Türkler ve Ermeniler 600 y?l? a?k?n bir süre,etnik ve dinsel farkl?l?klar?na ra?men çok fazla sorun ya?anmadan kar??l?kl? sayg?,destek,etkile?im hatta nefret ve dü?manl?k yerine ho?görü içinde yan yana ve bir arada ya?ad?lar.Onlar? birle?tiren en birinci ve önemli neden Osmanl? ho?görüsü ve Osmanl? birlik ve beraberlik duygusu idi.
ERMEN? AZINLI?I
Ermeni milleti kendi içinde Katolik,Ortodoks mezheplerine ayr?lm??t?.?slam dinine geçmeleri için hiçbir zaman zorlanmam??lard?.Osmanl? döneminde sadece ?stanbul’da de?il,tüm Anadolu’daki kiliselerde rahatça H?ristiyanl?k inanç ve ibadetlerini yerine getirdiler.
Ermeni az?nl??? Osmanl? ?mparatorlu?u’nda sultan?n d?? ülkelerde elçili?ini veya Bab?ali,“Sublime Porte”da tercümanl?k yapan, ticarette,bürokraside,sanatta,müzikte ve diplomaside üstünlük gösteren çok iyi yeti?mi? ki?ilerdi.
ERMEN? ARKADA?LAR
19.yüzy?l?n ba?lar?nda,büyükbabam?n babas? Ali Teymur Fenni efendi Erzurumluydu.O?lu Ali Kemali Pa?a hat?ralar?nda babas? için“O kendisine her zaman destek olan ve ihtiyac? oldu?unda da borç veren Agop efendi ad?nda çok iyi bir Ermeni arkada?a sahipti”diyordu.
Her iki büyükbabam?n,Mehmet Necmettin bey ve Mehmet Cemal beyin de Osmanl? Ermenileri ile samimi dost olduklar?n? yine hat?ralar?ndan ö?renmi?tim.Necmettin bey Osmanl? ?çi?leri Bakanl???’nda devlet memurlu?u yaparken,ili?kilerinin dostça oldu?u,General Mikail efendi adl? bir Ermeni yöneticisi ile birlikte çal???yordu.Daha sonra Ziraat Bankas?’nda görevli iken yine bir Ermeni devlet memuru olan Berberyan efendi ile beraber çal???yormu?.Necmettin bey geçimi son derece zor bir ki?ili?e sahip olsa da her iki üstünün de onu çok sevdikleri anla??l?yordu.
Baba taraf?ndaki büyükbabam Mehmet Cemal beyin de Osmanl? Hükümetine hizmetindeki son görevi,1915’de geride parlak bir kariyer b?rakarak 55 ya??nda erken emekli oldu?u,Amasya kaymakaml???(mutasarr?f)görevi idi.Büyükannemin anlatt?klar?na göre,
Galatasaray Lisesi mezunu oldu?u için Frans?zca konu?urmu? ve Amasya’n?n ileri gelenleri aras?nda birçok Ermeni arkada?? varm??.
Babam Celal bey 1925 y?l?nda,Adana’da Ziraat Bankas?’nda görevli iken Kö?keryanlar taraf?ndan aileden biriymi?çesine benimsenip dost edinilmi?.20 y?l kadar sonra babam Adana ?? Bankas?’na müdür olarak döndü?ünde bu kez ben de Kö?keryan ailesinin çocuklar? ile arkada? olmu?tum.Aile Kanada’ya göç etmi? olabilir.
1940 sonlar?nda ?stanbul’da Beyo?lu’ndaki Berlitz Dil Okulu’nda ?ngilizce dersleri al?rken iki Ermeni karde? ile arkada?l?k yapt?m.Hatta Pangalti’deki evlerinde konuk edildi?imi de an?ms?yorum.
Diplomat o?lum Timur’a Ermeni arkada??n?n olup olmad???n? sordum:Ne yaz?k ki cevab?,“hay?r”oldu.Ayn? soruyu ?stanbul’da belgesel film yap?mc?s? k?z?m Belmin’e yöneltti?imde onun cevab? ise”evet”idi.Bütün bu anlatt?klar?m,haf?zalarda milyonlarca büyütülebilecek ve türetilebilecek di?er öykülere küçük örneklerdir.Türkler ve Ermeniler ayr?l?k gayr?l?k görmeden ya??yorlard?.Osmanl? uyru?u idiler.
EN SADIK M?LLET
Sultan Abdülhamit bir zamanlar toplam 35 milyon Osmanl?’n?n ya?ad??? ?mparatorluk s?n?rlar? içinde say?lar? belki 1 milyon veya daha az say?da olan Ermenileri en sad?k millet“millet-i sad?ka”olarak tan?mlam??t?.Oysa 13 Nisan 1909’da Sultan II. Abdülhamit’i öldürmeye çal??an Edward Jorris ad?nda ki?i de bir Ermeni terörist idi.Olay yerinde birçok ki?i ölmü? fakat Sulatn Abdülhamit kurtulmu?tu.Korkunç cinayet sonucu yakalanan terörist Jorris,Sultan taraf?ndan affedilmi? ve inan?lmaz bir ho?görüyle serbest b?rak?lm??t?.
Gerileme dönemine girmi? Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son dönemlerinde,1915’de korkunç sava? ortam?nda ya?ananlar ortak tarihimizde iki taraf? da kar??l?kl? k?r?p geçiren gerçek bir trajedidir.?ki taraf?n ayn? anda tarihten özür dilemeleri acaba mümkün de?il midir?
UZLA?MA B?R GEREKL?L?K
Türkler ve Ermeniler geçmi?in karanl?k gölgesinde ya?ayamayacaklar?na göre,art?k bir uzla?maya varmal?d?rlar. Talihsizliklerine ve hat?ralar?na sayg? ifadesi olarak öldürülen Türkler ve Ermeniler bulunduklar? cennet veya cehennemde daha fazla rahats?z edilmemelidirler.Duyulan kin veya öç alma duygular? onlar? geri getirmeyecektir.1915 trajedisi do?ru veya yanl?? bir say? hesab? olamaz.Kim kimi öldürdü ve kaç kurban gibi sorular,85 y?l gibi bir zaman geride kald?ktan sonra art?k tamamen yarars?z ve yersizdir.
ERMEN? ARA?TIRMA MERKEZ?
Ermeni ara?t?rmalar? için Ankara’da geçen y?l Avrasya Stratejik Ara?t?rmalar Enstitüsü Merkezi“ASAM”çat?s? alt?nda güzel bir merkez kuruldu.May?s 2001’den beri her üç ayda bir nitelikli yay?nlar ç?kar?yorlar.
Merkezin amac? Türk-Ermeni tarih,kültür,dinini ve ayn? zamanda bugünün Ermenistan’?n?,propaganda anlay???yla de?il de bilimsel bir bak?? aç?s?ndan ara?t?rmak oldu?una göre,bu merkezi yönetim kuruluna Ermenistan kökenli de?erli Ermeni yazarlar ve tarihçiler davet edilebilece?i gibi,yay?nlar?nda Ermeni görü? ve önerilerine de yer ayr?lamaz m??
Son 85 y?ld?r tek yanl? Ermeni iddia ve suçlamalar? neden sürüp gitmektedir?Tarihçiler bile siyasal önyarg?lara sahip olabiliyorlar,ki bu durum ortak tarihimize yönelik haks?z ve adaletsiz bir sonuçlar do?uruyor.Tarih çarp?t?labiliyor.
GERÇEKLER? ÇARPITILMI? TAR?H
Do?ru ya da yanl??,geçmi? hat?ralar?n dürtüsü ile Ermeni tarihçilerin gerçe?i çarp?tmalar?,Ermeni insan?nda kronik bir Türk dü?manl??? yaratarak onlara fayda de?il zarar vermi?tir.Böyle bir dü?manl??? canl? tutarak Ermeni nesilleri psikolojik olarak içten içe yaralad?lar.Bu tek yanl?,propaganda amaçl?,yan?lg?l? iddialar geçmi? yaralar? yeniden açmay? veya aç?k tutmay? amaçlad?.Geçmi? sorunlar ve yaralardan siyasal sermaye sa?lanmamas? içtenlikli bir tavsiyedir.Tarih,art?lar? ve eksileriyle kan davalar?na ya da intikam duygular?na hizmet eden duruma indirgenmemelidir.
UZLA?MA KOM?SYONU
Türk ve Ermeni eski diplomat,akademisyen ve ayd?nlar?ndan olu?an bir Uzla?ma Komisyonunun iki taraf aras?nda,gayri resmi olarak sivil toplum düzeyinde ba?latt?klar? ve gereksinim duyulan diyalogun ?u anda ba?ar?s?zl??a u?rad??? ve ç?kmaza girdi?i izlenimi var.Bu do?ru ise gerçek bir kay?pt?r.“Henry Dunnan Humanitarian Dialog Center”himayesinde her iki taraftan toplam 10 bilge ?ahsiyetin sayg?de?er,cesur ve zamanl? bir giri?imi alk??lanan bir olayd?.Maalesef,ticaret,turizm,kültür,e?itim ve en önemlisi Türkiye-Ermenistan kar??l?kl? güven olu?turma konular?nda ortak projeler üretilmesi aç?s?ndan fazla yol alamad?lar. Benzer konular?n ele al?nmas? için bu gibi giri?imlerin yenilenmesi veya tekrar canland?r?lmas? yerinde olacakt?r.
B?R SÜPER GÜÇ TASARIMI MIYDI?
Bu ba?ar?s?z görünen ilk giri?ime kar?? olan baz? Ermeni çevreler bunu Amerika’n?n kendi ç?kar?na,Rusya’n?n Ermenistan üzerindeki etkisini azaltmak için Türk-Ermeni uzla?mas? ile ilgilenmesi anlam?na gelen bir süper güç tasar?m? olarak görmü?lerdi.Bu olumsuz bak?? aç?s?n?n,kar??l?kl? uzla?ma,anlay?? ve i?birli?i yolunda bir Türk-Ermeni diyalogunun,özellikle Ermenistan,Azerbaycan,Türkiye,Amerika ve Rus Federasyonu’nun ç?karlar?na katk?da bulunaca?? gibi önemli bir geli?menin göz ard? edilmesi anlam?na geliyordu.
D?YALOGA GEREKS?N?M
Bir gereklilik ve öncelik olarak önerilen Türk-Ermeni diyalogu,yakla??k yüzy?l gecikmi?tir.Her iki taraf?n da buna kendi ortak ç?karlar? aç?s?ndan tekrar tekrar de?erlendirme gereksinimi vard?r.Dar görü?lü siyasal amaçlar u?runa,kin ve intikam duygusunu ayakta tutman?n,her iki toplumu bir ç?kmaz soka?a sürüklemek d???nda,dar görü?lü siyasetleri hiçbir yere getirmedi?i görüldü.
Connecticut’da,New Canaan’da ya?ayan Ermeni as?ll? emekli Amerikal? bir i? adam? Kevork Torosyan’?n geçen y?l Türkiye’yi Ermeni kökenli Amerikal?lardan olu?an bir grupla ziyaretinden sonra“Türk-Ermeni uzla?mas? zor olabilir;fakat eninde sonunda bu yüzle?memiz gereken bir durumdur”diyebiliyordu.
UZLA?MA ?Ç?N BAZI ÖNER?LER
1.Azeriler de dahil olmak üzere biz Türkler ve Ermenilerin kar??t monologlardan bir çok diyaloga ihtiyac?m?z var.Y?pranm??, basma kal?p sözleri ve savlar? art?k bir kenara b?rakmal?y?z.Azeri ve Ermenilerin ayr?ca iki kom?u olarak iki monologdan daha çok ?ey ifade eden diyaloga ihtiyaçlar? var.Herkes ?unu akl?ndan ç?karmamal?d?r ki;istikrars?zl?k,güvensizlik siyaset ve ekonominin bir numaral? dü?man?d?r.
2.Her üç ülkede de insanlar?m?z?n kar??l?kl? ileti?imi ve iyi anla??lmalar? için yaz?l? ve görsel medyaya çok büyük bir sorumluluk dü?mektedir.Kapadokya’da,Ürgüp’te üç ülkeden,bir haftasonu iki gün boyunca düzenlenen bir ilk toplant?ya kat?lan gazeteciler,kom?u ve meslekta?lar olarak birbirlerini etkileyebileceklerini ve hatta Türk müzi?inde beraber dans edebileceklerini ne güzel göstermi?lerdi.
3.Ankara-Yerevan aras?nda uzla?ma ve belki anla?man?n Yerevan-Bakü ili?kileri aç?s?ndan ne kadar yararl? ve yard?mc? olaca??na inanmak ve gere?ini yapmak gerek.
4.Türk özel sektörünün Ermenistan ve Azerbaycan’da yat?r?mlar yapmas?n?n ütopik bir hayal olmamas? gerekir.Bu aç?dan do?rudan ticaret,i? adamlar?n?n yapaca?? ara?t?rma ziyaretleri,bugünkü dolayl? ticaret ve k?s?r yakla??m yerine verimli bir yol ve yöntem olabilir.
5.?stanbul’da aç?lan Ermeni Temsilcili?i’nin diplomatik temsilcilik olmad??? vurgulan?rken,yaln?z Karadeniz Ekonomik ??birli?i Örgütü Temsilcili?i ile s?n?rl? sorumlulu?u vurgulan?yordu.Bu temsilcilik Ermenistan taraf?ndan do?ru yönde at?lan çok olumlu ve örnek bir ad?md?r.Buna ?u veya bu ?ekilde kar??l?k verilmesi gerekir.
6.?u anda Ermeni Cumhuriyeti anayasas?nda ikili ili?kilerimizi ipotek alt?nda tutan hükümler vard?r.Nagorna-Karaba? sorununun çözümsüzlü?ü diplomatik ili?kilere di?er bir engeldir.?ki veya üç taraf aras?nda diplomatik ili?kilerin kurulmas? hemen mümkün olmasa da ilerisi için gerçekle?tirilmesi önemli hedefler aras?ndad?r.Fahri bir konsolos tayin edilemez mi?Veya Yerevan’da gayri resmi bir irtibat ofisi kurulamaz m??Veya tan?mad???m?z Tayvan örne?inde oldu?u gibi bir ticaret ofisinin kurulmas? bir ilk ad?m ve diplomatik ili?kiler için ?imdilik alternatif olabilir.
7.Türk Eximbank taraf?ndan ithalat veya ihracat yapan küçük ve orta ölçekli Türk i?adamlar?na kredi ve destek verilebilirse, bu Türkiye-Ermenistan aras?ndaki ekonomik ve ticari ili?kileri gerçekle?tirmek yönünde yararl? olabilir.Ticaret ve ekonomi bugün ikili ili?kilerin resmi veya gayri resmi temeli de?il mi?Tan?mad???m?z Tayvan ile gayri resmi ticaretimiz $2 milyar dolar de?il midir?
8.Kar??l?kl? iyi niyetin ortaya konmas? bak?m?ndan sembolik hareketler bazen çok etkili olacakt?r;örne?in,her üç ülke kar??l?kl? olarak birbirlerine özel durumlarda tebrik ve taziye mesajlar? yollayamazlar m??Sembolik hareketler herhangi bir bedel kar??l???nda olmaks?z?n Türkiye,Azerbaycan ve Ermenistan halklar?n?n sempatisini kazand?r?r ve toplum belle?inde yer eder.
9.Türkiye s?n?r kap?lar?nda Ermeni turist ve i? adamlar? için uygulanan vize formaliteleri basit ve kolay bir hale getirildi. Bu beklenen,faydac? ve siyasi anlam da ta??yan bir iyi niyet jesti idi.Türkiye’nin,Ermenistan-Türkiye aras?ndaki turizm ve ticareti özendirmeye yönelik bir olumlu yakla??m,sembolik bir ad?md?.
10.Haliç k?y?s?nda Hovsep Aznavur isimli bir 19.yüzy?l Ermeni mimar? taraf?ndan in?a edilmi? olan Ortodoks Kilisesi’nin onar?m? ve yenilenmesi de Ortodoks Ermeni dünyas?na gönderilen di?er bir iyi niyet mesaj?d?r.
11.8 Mart 2002,Dünya Kad?nlar Günü’nde bir grup Türk han?m Yerevan’a özel bir gezi düzenlediler.Bu kendili?inden ve içten gelen bir hareketti.Türk kad?n?ndan Ermeni kad?n?na birlik-beraberlik mesaj?n? ta??yan,ilk kez gerçekle?en bir olayd?.Bu ve benzeri ikili özel temaslar?n devam?n? ümit etmek yanl?? olmayacakt?r.Hükümetler d??? bir sivil toplum örgütü taraf?ndan geçekle?tirilen bir iyi niyet jesti idi.
12.Türk,Ermeni ve Azeri TV ekipleri,gazetecileri,üç ülkenin de izleyici kitlelerine daha iyi bir anlay?? sa?lamak,bir zemin olu?turmak ad?na birbirlerini mümkün oldu?unca s?k ve düzenli ziyaret etmelidirler.Gazetecilerin Kapadokya toplant?s?nda da bir TV haber ekibinin olmay??? medya için kaç?r?lm?? bir f?rsatt?r.Bu ziyaretler kar??l?kl? anlay??,bilinçlenme,ortak anla?mazl?klar ve önyarg?lar? ortadan kald?rmak için,sembolik bir de?er ötesinde önemli bir misyonu yerine getireceklerdir.
13.Hükümetler aras?nda kültürel anla?ma ve kültürel de?i?im programlar?n?n yoklu?una ra?men ?stanbul,Ankara ve Yerevan operalar?ndaki gösterilerin,Türk ve Ermeni sanatç?lar?n?n,orkestra ?eflerinin,Türk ve Ermeni klasik veya halk müzik ve korolar?n?n de?i?imi acaba mümkün de?il midir?
14.Dünyan?n dört bir yana da??lm?? Ermeni Diasporas? Ermenistan’daki dost ve akrabalar?na ba???ta bulunuyor.Türkiye Ermenistan’a mali yard?m ve destek veremez mi?Ermeni ekonomisine yard?m ile dü?ük ya?ama standartlar?n? iyile?tirme dü?ünülemez mi?Böyle bir tutum ile iyi kom?uluk ili?kileri geli?tirmek amac? ad?na Türkiye’nin Ermenistan’?n refah? için samimi ilgisini ortaya koymas?yla uzun bir mesafe kat edilebilir.
15.S?n?r ticaretinin ba?lamas?,ku?kusuz ki,politika ve diplomasi dahil kar??l?kl? ili?kilerin temelini olu?turarak,kar esas?na dayal? ekonomik ve ticari ba?lar?n geli?mesine katk?da bulunacakt?r.$30-40 milyon dolar civar?ndaki dolayl? ikili ticaretin $1 milyar dolar boyutuna ula?abilece?ini Ermeni Ticaret Bakan Yard?mc?s? söylemedi mi?
16.Kapadokya gazeteciler toplant?s?nda ba?kan Yusuf Kanl?’n?n sonuç olarak ifade etti?i gibi;“Hükümetler d??? organizasyonlar Türkiye-Ermenistan aras?nda varolan yayg?n ve kronikle?mi? konu ve sorunlara belki çözüm bulamazlar,ancak yard?mc? olabilirler.Siyasi liderlere yeni ve özgün fikirler sunmak aç?s?ndan,dan??manlar olarak esin kayna?? olabilirler.”
17.10 Mart 2002 hafta sonunda,Kapadokya’da gerçekle?en“Ermeni-Azerbaycan-Türkiye Gazetecileri Giri?imi 2002”toplant?s?na büyük bir ilgiyle gözlemci olarak kat?ld?m.Benzer gözlem ve önerilerimi orada da memnuniyetle dile getirdim.Türk Demokrasi Vakf?,Yerevan Bas?n Klübü,Azerbaycan Gazeteciler Kulübü ve Türkiye Diplomasi Muhabirler Derne?i’nin deste?iyle gerçekle?en yararl? ve dikkate de?er bir proje ve organizasyondu.Üç kom?u ülkenin gazetecileri aras?nda yak?n bir i?birli?i ba?latmak için sa?lam ve gerekli bir ilk ad?m olarak ortak bir ba?ar?yd?.Ayn? zamanda türünün belki ilk örne?iydi.Bu toplant?lar umut ediyorum ki yak?n bir gelecekte devam eder ve gazeteciler aras?nda ki?isel ili?kiler ve etkile?im olgusunu geli?tirir.
18.Türk-Ermeni ili?kilerinin düzelmesi ümidiyle,ili?kiler olumlu ve yap?c? bir yöne döndü?ünde,bu olumlu durum Azerbaycan- Ermeni sorunlar?na da etki edecek çözüm sa?lamada yard?mc? olmayacak m?d?r?Üç ülkenin üçlü ili?kiler yoluyla,Kafkaslar’da bar?? ve denge ad?na yararl? bir üçgen olu?turmaya yönelmesi tebessümle kar??lanacak ütopik bir öneri olmamal?d?r.Gürcistan ve Rusya Federasyonu’nun da kat?l?mlar?yla gerçekçi ve pragmatik ili?kilerin ba?lat?lmas? zor mudur?Yar?n?n gerçe?i,ancak bugünün hayalleri ile mümkündür.Büyük dü?ünmek ve da??n gerisini görmek devlet adaml???n?n tan?m?d?r.
19.Ünlü siyaset adam? General de Gaulle’nin bir ileri görü?lülük eseri söyledi?i sözleri unutmak mümkün de?ildir;“Avrupa’n?n s?n?rlar? Kafkaslar’da biter”demi?ti.Belki 10 y?l veya daha sonra gerçekle?ebilecek Ermeni,Azerbaycan,Gürcistan,Rusya ve Türkiye’nin Avrupa Birli?i ailesi içindeki ortakl???n? dü?ünmek bugün için hayalperestlik olabilir.Ancak biraz ileri görü?, biraz sa?duyu ve öngörü ile bugünün sorun ve konular?n?n,60.000 y?l öncesinin dinazorlar? gibi yar?n tükenebilece?ini, geçmi?e ait konu ve sorunlar?n ça?d??? görülebilece?ini kan?tlayabilir ve böyle bir geli?meye gururla tan?kl?k edebiliriz.
*Büyükelçi | | | | ----------------------
* Emekli Büyükelçi -
- Ermeni Araþtýrmalarý 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
Ýletiþim
