| | | | | | ERMEN?STAN HAZAR - KARADEN?Z ENERJ? S?STEM? ?Ç?NDEK? GEC?K (T?R) ?LM?? YER?N? ALMALIDIRProf. Dr. Alaeddin YALÇINKAYA*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ[ W ERMEN?STAN HAZAR - KARADEN?Z ENERJ? S?STEM? ?Ç?NDEK? GEC?K (T?R) ?LM?? YER?N? ALMALIDIR267ºf AR-KARADEN?Z ENERJ? S?STEM? ?Ç?NDEK? GEC?K (T?R) ?LM?? YER?N? ALMALIDIR
Doç.Dr.Alaeddin YALÇINKAYA*
Hazar ve Karadeniz ülkeleri enerji üreten,tüketen,ula?t?ran özellikleri aç?s?ndan birlikte hareket etmesi gereken bir sistemin üyeleridir.Bu sistemi harekete geçirmek yerine,bölge ülkelerinin anla?mazl?k konular? ile y?llar?n? geçirmelerinin, çok uluslu ?irketlerin ç?karlar?na hizmetten ba?ka bir yarar? olmad??? aç?kt?r.Bundan dolay? günümüzde Rus ?irketleri Bakü —Tiflis—Ceyhan’a kat?lmak yönünde harekete geçmi?lerdir.Hatt?n i?lemesiyle Karadeniz’e ve Akdeniz’e ula?an hatlar birbirlerine rakip de?il,fakat bölgedeki al?c? ve sat?c? ülkelerin birlikte hareket etmesiyle,bütün bölge ülkelerinin ekonomik ekolojik ç?karlar?n?n gözetildi?i do?al bir sistem devreye girecektir.Bu sistemin gere?i olan Hazar—Karadeniz Enerji Birli?i Örgütü’nün kurulu?u kaç?n?lmaz olacakt?r.
Ermenistan’?n Karadeniz ve Hazar Denizi’ne k?y?s? bulunmad??? halde bu sistem içerisinde önemli bir yeri bulunmaktad?r.Bu nedenle Ermenistan,Türkiye’nin öncülü?ü ile olu?turulan Karadeniz Ekonomik ??birli?i’ne(KE?)de kurucu üyesi olmu?tur.Ancak Ermenistan,söz konusu enerji sistemi aç?s?ndan“vazgeçilmez”de?ildir.Nitekim Bakü—Ceyhan daha ekonomik olmas? gereken Ermenistan yerine Gürcistan’dan geçerek gerçekle?me yoluna girmi?tir.Bu bildiride belirtti?imiz gerçekler ?????nda, Ermenistan’?n,d?? politikas?nda kom?ular? ile çat??ma yerine kar??l?kl? i?birli?i ve güven esas?na dayanarak dünyan?n önde gelen enerji bölgelerinden biri haline gelen Hazar merkezli sistemdeki yerini almas?n?n öncelikle kendisinin ve daha sonra di?er bölge ülkelerinin ç?kar?na olaca?? ortaya konacakt?r.
Ermenistan ve kom?ular? aras?nda bugünkü ili?ki genellikle çat??ma temeline dayanmaktad?r.Ermenistan,en uzun s?n?rlar? bulunan kom?usu Azerbaycan topraklar?n?n yakla??k be?te birini i?gal alt?nda tutmaktad?r.S?n?r kom?usu oldu?u Türkiye’nin do?u illerinin kendi ülkesine ait oldu?unu iddia etmekte,bununla ba?lant?l? olarak Ermeni diyasporas? ve di?er uluslararas? aktörlerle birlikte sözde soyk?r?m iddialar?n? bat? parlamento ve karar al?c? zeminlerine yayarak bask? olu?turmaya çal??maktad?r.Son zamanlarda kom?usu Gürcistan’?n Ermenilerle sakin olan s?n?rdaki Javakheti bölgesine özerklik verilmesi yönünde meclis karar? al?nm??,böylece Ermenistan’dan Karadeniz’e ç?k??ta bir basamak olu?turma senaryosu uygulama a?amas?na geçerek yeni bir Karada? yaratama arzusu resmen gündeme gelmi?tir.
Toplam dört kom?usundan üçü ile i?gal veya s?n?rlar? tan?mama gibi bar??ç?l olmayan ili?kilere sahip olan Ermenistan,?ran ile y?llard?r Azerbaycan’a kar?? sürdürdü?ü gizli askeri ittifaka yak?n dönemde resmiyet kazand?rma a?amalar?na girmi?tir.Öte yandan aralar?nda s?n?r olmad??? halde Rusya ile bir noktaya kadar BDT ?emsiyesi alt?nda ancak bu örgüt üyeli?ini oldukça a?an,yo?un askeri ve siyasal ili?kiler içinde bulunmaktad?r ki,genel kanaat Ermenistan’?n Rusya’n?n fiili i?gali alt?nda oldu?udur.Bununla beraber Ermenistan’?n Rusya ve ?ran ile olan yak?nl???,paradoksal olarak di?er kom?ular? ile olan uzakl??? ile örtü?mektedir.
Dünyan?n en önemli temiz fosil enerji rezervlerine sahip olan Hazar ile Karadeniz aras?nda yer alan ülkelerin,ilk bak??ta Ermenistan merkezli bu kutupla?malar?ndan bütün bölge ülkeleri zarar görmektedir.En büyük zarara muhatap olan ülkeler ise Ermenistan ve Azerbaycan’d?r.Topraklar?n?n yakla??k be?te biri i?gal alt?nda olan ve 11 Eylül sürecine kadar ABD’nin ambargo uygulad??? Azerbaycan,mevcut statükodan büyük zarar görmektedir.
Bölgenin en önemli petrol ve do?algaz sat?c?lar?ndan biri haline gelmekte olan bu ülke,siyasi ve ekonomik sorunlar?n? gittikçe y?ld?z? parlayan kaynaklar? ile çözmeye çal??makta ve geçen süre zarf?nda sosyal ve ekonomik göstergelerde önemli iyile?meler ya?anmaktad?r.
Tamamen bir kara ülkesi olan ve dört kom?usundan üçüyle ili?kileri dü?manl?k derecesinde olan Ermenistan ise,bu statükodan en fazla zarar? gören ikinci ülke durumundad?r.Azerbaycan’?n sahip oldu?u ekonomik dinamiklerden mahrum olan ve dünyaya aç?lan en önemli kap?s? olan Türkiye ile hava ve kara ula??m? kapal? olan Ermenistan ve halk?n?n ya?ad??? s?k?nt?lar dikkate al?nd???nda ülkenin,bölge ülkeleri aras?nda gergin ili?kilerden birinci derecede zarar gördü?ü dü?ünülebilir.Diyaspora Ermenileri ve çok ulustu ?irketlerin bask?s?,yönlendirmesi ve deste?i ile dü?manl?k politikalar?n? sürdüren Ermenistan’?n bu dü?manl??? nedeniyle belirli bir ekonomik destek görmektedir.Dolay?s?yla Ermenistan’?n dü?manl?k politikas? pazarlanmas?ndan son derece karl? ç?kt??? ilk bak??ta görülür.Bununla beraber,diyaspora ile olan çok yönlü ve yo?un ili?kilere kar??n,ambargo ve tecrit dönemini ya?ayan ülke,sürekli göç vermektedir.Fiziki ve demografik bak?mdan küçük bir ülke olan Ermenistan’?n d?? yard?mlarla sa?l?kl? bir ekonomik yap? kurmas? beklenmezken bir de göç vermesi ülkeye her geçen gün kan kaybettirmektedir.
Ermenistan’?n dü?manl?k politikalar?ndan en fazla zarar gören üçüncü ülke ise Türkiye’dir.Ermenistan’?n Türkiye ile olan s?n?r? tan?mamas?,s?n?r ötesinde toprak iddialar?nda bulunmas?,I.Dünya Sava?? esnas?nda ya?anan olaylar?n suçlusu ve sorumlusu Ermeniler oldu?u halde bir çok tarihi ve belgelenmi? gerçek çarp?t?larak,dönemin demografik verileri dikkate al?nmam??,bat?l? ülkelerin gündemine getirilen sözde soyk?r?m iddialar? ile Türkiye çok yönlü ekonomik ve siyasal zarara u?ram??t?r ve bu devam etmektedir.Öte yandan bu dü?manl?k politikalar?ndan Azerbaycan’?n en çok zarar gören ülke olmas? da Türkiye’yi dolayl? veya do?rudan etkilemekte,Türkiye’nin bölge ülkeleri ile olan ili?kilerinde donukluk ya?anmaktad?r. Türkiye’nin Azerbaycan ve Türk dünyas? ile tek demiryolu ba?lant?s?n?n Ermenistan’dan geçti?i ve bu hatt?n bugün kapal? oldu?u dikkate al?nd???nda bu gerçek daha iyi anla??l?r.Bununla beraber,Türkiye’nin ekonomik ve siyasal gücü ile fiziki ve co?rafi özellikleri Ermenistan ile kar??la?t?r?lamayacak kadar farkl? ve üstün oldu?u göz önüne al?nd???nda,Ermenistan’?n dü?manl?k politikas?ndan görülen zararlar?n üstesinden gelinmesi daha kolay olmu?tur.
Bölge ülkeleri aras?nda 1990’larda ya?anan geli?melerle jeopolitik ve jeostratejik aç?dan son derece önemli bir ülke haline gelen Gürcistan’?n,Ermenistan kaynakl? dü?manl?k politikalar?ndan yararland??? ileri sürülebilir.Ermenistan ile ili?kilerinde Azerbaycan ve Türkiye ile Rusya ve ?ran ikilileri aras?nda bir yeri olan Gürcistan,Güney Kafkas Koridoru veya ?pek Yolu’nun devreye girmesi,Bakü—Ceyhan için bütün bask? ve engellemelere ra?men Tiflis koridorunu açmas?yla Rusya’dan daha da uzakla?m??,Ermenistan“aleyhine”gibi görünen geli?melerde kilit rolü oynam??t?r.Bu yüzden Gürcistan devlet ba?kan? ?evardnedze birçok suikast te?ebbüsüne maruz kalm??t?r.Yak?n zamana kadar Ermenistan’la do?rudan dü?manl?k ili?kisi olmad??? halde,Ermenistan Meclisi’nin 2002 ?ubat ay?nda ald??? bir kararla Gürcistan yönetiminin s?n?rdaki Ermenilerle meskun olan Javakheti bölgesine özerklik verilmesini istemi?tir.Gürcistan s?n?rlar? içerisinde yeni bir“Karaba?”olu?turarak Karadeniz’e ula?may? hedefleyen Ermenistan,Gürcistan’?n Türkiye ve özellikle 11 Eylül sonras? süreçte ABD ile olan iyi ili?kileri,bir bak?ma vazgeçilmezli?i nedeniyle,yine hayal k?r?kl???na u?rayacak,fakat dört kom?usundan ikisine oldu?u gibi bu kom?usuna da yönelik sald?rgan niyetlerinin aç??a vuran politikalar yüzünden Ermenistan halk?n?n s?k?nt?s? daha da artacakt?r.
Ermenistan’?n as?l arkas?nda bulunan gücün Rusya oldu?u ve bölgesel krizden en büyük kazanc? Rusya’n?n sa?lad??? genellikle öne sürülür.Sovyetler Birli?i’nin da??lmas? ile Kafkaslar ve Orta Asya’da önemli kay?plar? olan Rusya,bölge ülkeleri üzerinde etkinlik kurmada Ermenistan merkezli çat??ma ili?kilerinden son derece yaraland???,esasen bu çat??malar? tahrik eden ve besleyen ülkenin ?ran ile birlikte Rusya oldu?u kabul edilir.
Ermenistan’a yap?lan ekonomik,askeri ve siyasi yard?m ve destekler bu gerçe?i ortaya koymaktad?r.Sovyetler Birli?i’nin da??lmas? ile bölge ülkeleri,dolay?s?yla enerji kaynaklar? ve bunlar?n ula??m? üzerindeki denetim gücü azalan,bundan dolay? büyük bir ekonomik,stratejik ve siyasal güç kayb?na u?rayan Rusya’n?n,Ermenistan gerginli?i ve benzeri çat??ma unsurlar?n? devreye sokmas?yla Bakü-Ceyhan ile sembolle?en kontrol d??? enerji hareketlerini engelledi?i görülmekte idi.Bununla beraber ya?anan geli?meler ile Bakü-Ceyhan bir öneri veya proje a?amas?ndan uygulama a?amas?na geçilmesi ile Rus ?irketleri de bu hatt?n yap?m ve iletilmesinde görev almak istemi?,kurulan konsorsiyuma ortak olmu?lard?r.Hazar kaynaklar?n?n Karadeniz ve Bo?azlar ko?ullar?na hapsedilmeyecek kadar zengin olmas? gerçe?inin ortaya ç?kmas? ile Rusya bu zenginlikten pay alma konusunda gerçekçi dü?ünmeye ba?lam?? ve karar?n? bu yönde vermi?tir.
Ermenistan ile ili?kilerinde farkl? gerekçe ve gerekçelerle Rusya benzeri ili?kileri olan ?ran için de Rusya’ya yak?n de?erlendirmeler söz konusudur.?ran,Türkiye ile ba?ta Azerbaycan olmak üzere Türk dünyas? ili?kilerinin geli?mesini ekonomik, jeopolitik ve jeostratejik bak?mdan aleyhine kabul etmekte,bunu engellemek ve azaltmak için her türlü geli?meye destek vermektedir.?ran’?n Azerbaycan—Ermenistan ile s?n?r,kuzey bölgesinde(Güney Azerbaycan)Azerbaycan’dakinden fazla Azeri nüfusu bulundu?u,bu kitleye kar?? her dönemde yo?un bir asimilasyon politikas? uygulad??? bilinmektedir.Azerbaycan eski devlet ba?kan? Ebulfez Elçibey’in Kuzey ve Güney Azerbaycan’?n birle?mesi gerekti?i dü?üncesini ortaya atmas?yla,?ran’?n Ermenistan yanl?s? politikas? daha iyi anla??l?r.
20.yy’?n ikinci yar?s?ndan itibaren çat??ma ve sava?,Bat? Avrupa ve Avrupa’dan yava? yava? uzakla??rken,geli?mi? ülkeler azgeli?mi? ülkeler aras?nda önemli bir fark belirgin hale gelmi?tir.Aralar?nda ne kadar tarihi dü?manl?k ve uyu?mazl?k konular? bulunsa da sanayile?mi? kom?u ülkeler bunlar? bir yana b?rakarak,aralar?ndaki ekonomik ve di?er ili?kileri gittikçe daha da artt?rm??lar,böylece ekonomik geli?me çarpan h?z? ile devam etmi?tir.Azgeli?mi? kom?u ülkeler aras?ndaki çat??ma ve dü?manl?k politikalar? ise sürekli canl? tutulmu?,tarihi dü?manl?klar yeniden canland?r?lm?? veya yapay dü?manl?k tohumlar? ekilmi?tir.
Böylece azgeli?mi? ülkelerin kaynaklar? ne kadar zengin olursa olsun kendi aralar?nda ekonomik ili?ki sa?l?kl? bir ?ekilde kurulamad???ndan,ticari ili?kilerin büyük k?sm? bat?l? ülke ve ?irketler arac?l??? ile gerçekle?mi?,bu yolla bölge d???na önemli bir kaynak aktar?m? sürüp gitmi?tir.Azgeli?mi? ülkelerin kom?ular? ile olan anla?mazl?k ve çat??malar,bu ülkelerin önemli bir k?sm?n? silahlanmaya ay?rmalar?na neden olmu?,bat?l? silah ?irketlerinin en büyük mü?terileri geri kalm?? ülkeler olmu?tur.
Ekonomik sorunlar?n? çözmü? olan Rusya’n?n Türk ekonomisi için ne kadar büyük bir potansiyel oldu?u yak?n dönemde herkes taraf?ndan kabul edilmi?tir.Bunun gibi büyüyen ve geli?en Türkiye ise,geni? kaynaklar?n? de?erlendirmede son derece yetersiz olan Rusya için büyük bir ticari partner olacakt?r,esasen bu yöndeki geli?meler bugün de ya?anmaktad?r.Ekonomik refah ve i?birli?inin ilerlemesi ile küreselle?me ça??nda s?n?rlar?n klasik önemini yitirdi?i 21.yy’da Ermenistan’?n gerçekçi olmayan iddialar ile ba?ta kendi ülkesi olmak üzere bütün bölge refah?na rezerv koymas?,Rusya’n?n Çeçenistan sorununa federasyon ilkeleri ve ya?anan geli?meleri dikkate almadan yakla??m? kendi ülkesi aç?s?ndan önemli bir prestij ve moral kayb?na neden oldu?u kadar,bütün Kafkaslar?n ve bölgenin siyasal istikrars?zl??? ile ekonomik s?k?nt?lar?n?n di?er önemli bir kayna??n? olu?turmu?tur.Kuzey Kafkaslarda ya?anan çat??malar,t?pk? Ermenistan çevresindekiler oldu?u gibi,geçen süre zarf?nda Rusya’ya bir ?ey kazand?rmad???,tersine çok ?ey kaybettirdi?i,bu tür politikalarla kazançl? ç?kmak 19.Bir dereceye kadar 20.Yüzy?lda mümkün oldu?u halde bugün için modas? geçmi? yöntemler oldu?u anla??lm??t?r.
Öte yandan Hazar bölgesi petrol ve do?algaz?n?n ula??m? için Bakü—Ceyhan’?n Karadeniz ve Basra Körfezine ula?an hatlara göre ekonomik olmad??? genellikle dile getirilir.
Yap?lan maliyet hesaplamalar?nda her üç hatt?n boru uzunluklar? dikkate al?narak sonuç ç?kar?l?r ki bu durumda Bakü—Ceyhan en pahal? hat durumuna gelir.Bu hatt? savunanlar ise,ekonomik dezavantaj?na ra?men ekolojik ve siyasal bak?mdan tercih edilmesi gerekti?i üzerinde dururlar.Bununla beraber,Bakü—Ceyhan’?n di?er alternatiflere göre ekonomik önemi,siyasal ve stratejik anlam? yan?nda ekonomik olarak da en uygun hat durumundad?r.Orta veya uzun vadede paralel veya yeni hatlar in?as?na Ermenistan’?n da kat?lmas?yla ekonomik avantaj daha da artacakt?r.Boru hatlar?,petrolün ula??m? için sadece bir araç olup önemli olan,hangi hattan giden ürün tüketici limana daha ekonomik ula?aca?? gerçe?i dikkate al?nd???nda,Novorossisk,Ceyhan ve Bender Abbas limanlar?ndan örne?in Marsilya,Rotterdam veya Amsterdam limanlar?na ula??m maliyetleri,Ceyhan’a göre daha pahal?d?r.Öte yandan mesafe ile birlikte Bo?azlardan geçen tankerlerin yakla??k üçte bir oran?nda daha küçük olmas? gerekti?i gerçe?i dikkate al?nd???nda bu da Karadeniz’den ula??m?n maliyetini artt?rmaktad?r.Körfez petrolleri için ise Kanal masraf? vard?r.
Bakü—Ceyhan proje safhas?ndan uygulamaya geçerken,uluslararas? kurulu?lar kadar Türk ve Rus kamuoyu ile ba?ta Ermenistan olmak üzere di?er bölge ülkeleri,alternatif boru hatlar? konusunda daha fazla ayd?nlat?lmal?d?r.Bakü—Ceyhan’?n bütün bölge için uygunlu?u konusunda daha geni? kamuoyu olu?turulmal? ve petrol ve do?al gaz ta??ma ve pazarlamas? bütün bölge ülkelerinin ç?kar?na olacak ?ekilde planlanmal?d?r.Bu alandaki i?birli?i ile bölgesel refah ve bar???n altyap?s?n? olu?turacak destek projeleri geli?tirilmelidir.Karadeniz ve Bo?azlar’da gittikçe artan tanker trafi?i,sadece Türkiye aç?s?ndan yak?n çevre kirlili?i sorununu gündeme getirmeyip,ayn? zamanda ta??ma yapan tankerlerin risk maliyetini art?rmakta, öte yandan ortak deniz olan Karadeniz’in daha da kirlenmesine neden olmaktad?r.Bakü—Ceyhan’?n gerçekle?mesi,Türkiye için bir kazanç oldu?u kadar,Rusya ve Ermenistan için bir kay?p oldu?u biçimde özetlenecek yakla??m yerine bölge ülkelerinin daha temiz ve daha aza maliyetle ürünlerini satmas? ile ekonomilerinin düzlü?e ç?kmas? sürecinde ya?anan iyile?menin de?i?ken toplaml? bir oyun biçimde alg?lanmas? gereklidir.Geli?melerin bütün bölge ülkelerinin ç?kar?na oldu?unun görülmesi ve bu yönde politikalar olu?turulmas? Avrupa Kömür—Çelik Toplulu?u benzeri,“Hazar—Karadeniz Enerji Birli?i”örgütlenmesi ile a?ama a?ama gerçekle?melidir.Ermenistan yak?n dönemdeki hatal? politikalar? sonucu bu önemli geli?menin d???nda kald??? halde,orta vadedeki geli?meler ile projeye kat?lmal?d?r.
Gerek Kafkaslarda gerekse Orta Asya’da Türkiye ve Rusya’n?n i?birli?i ile her iki ülkenin ve di?er bölge ülkelerinin ç?kar?na olacak alanlar oldukça fazlad?r.Hatta ilk bak??ta boru hatlar? dahil çat??ma alanlar? olarak görülen konularda geni? çapl? i?birli?i zemini bulunmaktad?r.Realpolitik aç?dan Rusya’n?n yeniden eski Sovyet Cumhuriyetlerine egemen olmas?n? beklememek gerekti?i gibi,Türkiye’nin de bu bölgelerde hegemonya kurmas? dü?ünülemez.Ancak bütün bu alanlarda ilgili bütün ülkelerin i?birli?i ile hepsinin ç?kar?na olacak çok önemli potansiyel söz konusudur.Hazar ürünlerinin önemli bir bölümünün Ceyhan üzerinden dünya pazarlar?na ta??nmas?n? sa?larken,Novorossisk ve Suspa’dan Karadeniz’e ula?an ürünler Karadeniz ülkelerinde tüketilmelidir.Bu ürünlerin bir bölümünü Türkiye sat?n alarak,bo?azlar? kullanmadan ?zmit Körfezi’ne ula?t?rma projesini hayata geçirmelidir.Bo?azlardan Karadeniz ülkelerine gelecek petrolün Rus petrolü ile SWAP edilmesi sa?lanmal?d?r.Türkiye ve Rusya’n?n merkezinde olaca?? bu i?birli?i,en k?sa zamanda gerçekle?mesi gereken“Karadeniz ve Hazar Enerji Birli?i”nin çekirde?ini olu?turmal?d?r.Sözkonusu organizasyon,kurulu? ve geli?me a?amalar?nda belirli bir tecrübe kazanm?? olan Karadeniz Ekonomik ??birli?i’nin önemli bir uygulama alan? olabilecektir.
Azerbaycan ve di?er ilgili ülke ve kurulu?lar?n karar?yla,orta veya uzun vadede Ermenistan üzerinden hatlar in?aas? ile sistem daha da büyüyecek ve yo?unla?acakt?r.Bugün için Ermenistans?z olarak çal??mak durumunda kalmas? ile ilgili ülkelerin belirli bir ekonomik kayb? söz konusudur.Bununla beraber,Ermenistan ve halk?n?n bu d??lanm??l?ktan dolay? kayb? belirtti?imiz gibi çok daha fazlad?r.Bir nesil sefalete mahkum olan Ermeni halk? ve yöneticileri,gelecek nesillere bu s?k?nt?y? ya?atmaman?n gereklerini yerine getirmelidir.
Son olarak belirtmemiz gerekir ki,Ermenistan d???nda sisteme kat?lm?? olan ülkelerin kayb?,Ermenistan merkezli dü?manl???n iki tür etkisinden kaynaklanmaktad?r:Aktif ve pasif etki.Bu ülkelerin zarar?,sadece hatt?n biraz daha uzun olmas?(aktif etki) ile s?n?rl? olmay?p ayn? zamanda kom?u ülkelerin s?n?rlar?n? tan?mama,i?gal alt?nda bulundurma gibi olaylar?n ya?and??? bölgede,ekonomik etkinliklerin ve yat?r?mlar?n yetersiz veya pahal? olmas?(pasif etki)da söz konusudur.Geli?mi? ülkelerle geri kalm?? ülkelerin kom?ular?yla olan,dostluk veya dü?manl?k temeline dayanan ili?kilerin sonucu,net olarak bölgede görülmekte ve taraflar bir çok ekonomik ç?kardan mahrum kalmaktad?rlar.Bu yüzden pasif etkinin sonuçlar?(görünmeyen zarar) aktif etkininkinden(görünen zarar,daha uzun boru hatt?)kat kat fazlad?r.Aktif etki engeli,Gürcistan yoluyla a??ld??? halde pasif etkinin zarar?n? telafi etmek çok zordur.
2002 y?l?nda çok daha net olarak görülmekte olan gerçekler dikkate al?nd???nda Ermenistan kom?ular? aleyhine sald?rgan ve i?galci konumundan vazgeçmesi ve Karaba? sorununun taraflar?n uzla?aca?? bir ?ekilde çözümü ile,genel olarak bölgesel enerji sistemi içerisinde özel olarak Bakü—Ceyhan’?n orta ve uzun vadedeki projelerinde gecikmi? veya uluslararas? enerji devlerince engellenmi? olan yerini di?er ilgili ülkelerinde mutabakat?yla bir an önce almal?d?r.Böyle bir geli?menin ba?ta Gürcistan olmak üzere di?er ülkelerin de siyasal istikrar?na dolay?s?yla ekonomik ç?karlar?na hizmet edece?ini ekleyelim.
Diaspora Ermenilerinin ç?kar? için Ermenistan Ermenilerinin daha fazla s?k?nt?ya katlanamayaca?? gerçe?ini görmesi gereken Ermenistan yöneticileri bu konuda,Rusya gibi gerçekçi hareket etmeli,hayal ürünlerine dayanarak sald?rgan ve dü?manca politikalarla sonuç al?namayaca??n? kabul etmelidir.
*Sakarya Üniversitesi Uluslararas? ?li?kiler Bölümü | | | | ----------------------
* Sakarya Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü,Sakarya -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
