| | | | | | 11 EYLÜL SONRASI ULUSLARARASI POL?T?K GEL??MELER?N I?I?INDA TÜRK?YE VE ERMEN?STANDr. Nazmi ÜSTE*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | !â|€ Ràle="text-align: justify;">11 EYLÜL SONRASI ULUSLARARASI POL?T?K GEL??MELER?N I?I?INDA TÜRK?YE VE ERMEN?STAN
Dr.A.Nazmi ÜSTE*
Sovyetler Birli?i’nin 1991’de çözülmesi ile so?uk sava? döneminin iki kutuplu sistemi de bozulmu?tur.Bu durum dengesi bozulan uluslararas? ili?kilerin yeni dengesini bulma sürecinin de ba?lang?c?n? ifade etmektedir.
Do?u ve Bat? blo?un kar??l?kl? olu?turduklar? dingin ortam? her ne kadar iki büyük tehdidin kar??l?kl? durum at??lar? ?eklinde görülse de k?sa ve orta vadeli öngörülerde bulunmaya uygun bir istikrar? da bünyesinde bar?nd?rmaktayd?.Bu bir anlamda güvensizlikle güvenin arada ya?anmas? ?eklinde alg?lanabilmektedir.
Bu ideolojik ayr?m?n ?ekillendirdi?i istikrarl? yap?n?n ortadan kalkmas?yla,ba?lang?çta kaotik nitelikler ta??yan,zamanla billurla?an yeni istikrar aray???,ba?ta devletler olmak üzere tüm uluslararas? aktörlerin mevcut siyasalar?n? yeni ba?tan gözden geçirilmesini zorunlu hale getirmi?tir.
So?uk sava? döneminin uluslararas? politik ili?kilerine damgas?n? vuran ve birincil olarak dikkate al?nan ideoloji,1991 sonras?nda bu önemini yitirirken siyasal,sosyal,ekonomik,dinsel ve etnik faktörler öne ç?km??t?r.[1]
Ya?anm?? bir ?ablona oturtmakta zorluk çekilen bu düzensizlik“Yeni Dünya Düzeni”?eklinde ifade edilmi?tir.Yeni Dünya düzeninde so?uk sava??n tehditleri yerini yeni,ancak tan?mlanmas? güç tehditlere b?rakm??t?r.Dü?manlar ekonominin belirleyici etkisi sonucu rakip olurlarken,bir platformda i?birli?i içine girebilmektedirler.Eski sistemin de?erleriyle analiz edildi?inde bu durum bir paradoksa i?aret ederken,yeni dünya düzeni için globalle?me sürecinin bir zorunlulu?u olarak belirlenmi?tir.
Globalle?me süreci için de güç faktörü belirleyici bir önem ta??maktad?r.Bu nedenle stratejiler gücü elde etmeye yönelik olarak belirmektedir.
Sovyetlerin çözülmesinin hemen ard?ndan görece öne ç?kan gücüyle tek süper güç imaj?n? kazanan ABD için,ilerleyen süreçte ve özellikle 2000’lerle beraber bu imaj? törpüleyen olgular dikkate al?nd???nda“tek süper güç”tan?mlamas? ta??mas? zor bir s?fat olmu?tur.
Siyasal entegrasyon sürecini h?zla ya?ayan AB ve Asya’da istikrarl? bir ?ekilde büyüyen ve mutlaka dikkate al?nmas? gereken Çin Halk Cumhuriyeti,ayr?ca özellikle Kafkaslar ve Orta Asya’daki zengin kaynaklar üzerinde eski SSCB’den kalan miras?n avantajlar?n? da kullanmak pay aray???n? sürdüren Rusya,ABD’nin öne ç?kan rakipleri olarak belirmi?lerdir.
Durum paradoksal gibi görünse de esasen globalle?en dünyan?n felsefesine ters dü?mektedir.Zira ne AB ile ABD aras?ndaki so?uk sava? döneminden kalan tarihsel yak?nl?k ve ticari,askeri,ekonomik,sosyal ve siyasal ili?kilerin yo?unlu?u,ne Rusya’n?n çözülme sonras? almakta oldu?u ABD yard?mlar?n?n boyutu ne de Çin için ABD’nin ya?amsal boyutta bir pazar olu?turmas?, taraflar aras?ndaki bu rekabete engel olabilmi?tir.
Özellikle Sovyet kalkan?n?n ortadan kald?r?lmas?yla Bat?l?lar için de pazar olu?turan ve do?al kaynaklar ba?lam?nda ula??labilirlik kazanan Orta Asya ve Kafkasya üzerine geli?tirilen siyasalar yaln?zca bölgesel de?il global bir etki ve dönü?ümü gündeme getirmi?tir.
Bir yandan Asya kaynaklar?n?n Asyal?larca kullan?lmas? ülküsüyle güdülenen ve 2002 içinde Shangay ??birli?i Örgütüyle kurumsal bir görünüme kavu?acak olan Çin ve Rusya’n?n ba??n? çekti?i ve bölgesel güçlerden ve destek alan Shangay 6’l?s?n?n geli?imi,di?er yandan Asya pastas?ndan pay almaks?z?n uluslararas? politik alanda etkin aktör olunamayaca??n?n bilincindeki AB ve“tek süper güç”oldu?u s?kl?kla tart???lan ABD’nin bölgedeki geli?melerin içinde yer almas?,yeni ittifak ve ayr?l?klar?, çat??ma ve uzla?malar için uygun bir zemin haz?rlam??t?r.
11 Eylül olaylar? ise bu sürecin h?zlanmas? yönünde katalizör bir etki göstermi?,bir çok strateji eylem sürecine girmi?tir. Özellikle ABD önderli?inde yap?lan Afganistan operasyonu ile hedefe yerle?tirilen terörizmin belli bir co?rafyay? i?aret etmemesi ve ayr?ca terörle mücadelenin süre s?n?rs?z olaca??n?n ABD taraf?ndan aç?klanmas? dikkat çekicidir.Bu durumda ABD Afganistan’a yapt??? operasyonla ilgili olarak kendini ne kadar hakl? ve operasyonu da ne kadar me?ru görüyorsa ayn? hedefe yani terörizme kar?? dünyan?n herhangi bir yerinde bundan sonra yapabilece?i operasyonlar? da ayn? hakl?l?kla ve me?ruiyette görecektir.
Geli?meler bu yönde olunca ABD ile dünya üzerinde ç?karlar? çat??an güçlerin orta ya da uzun vadede bu mücadeleye verecekleri deste?in sürmesi beklenmemektedir.Öyleyse görünür global deste?in sona ermesiyle ç?karlar do?rultusunda yeni ittifak ili?kilerinin geli?mesi gündeme gelecektir.Bu ittifaklar büyük geli?mi? devletler ya da devlet organizasyonlar? aras?nda olabilece?i gibi büyük-güçlü bir devlet ya da devlet organizasyonuyla bölgesel devletler aras?nda da olabilecektir.
AGSK konusunda yap?lan tart??ma sürecinde zaman zaman Avrupa Ordusu’nun ABD etkisinden ba??ms?z yap?lanmas? yönündeki görü?lerin yan?nda özellikle Fransa’n?n vurgulad??? ABD gölgesinden kurtulmu? bir AB isteminin varl??? bilinmektedir.Bu durum ABD’nin AB’yi orta ve uzun vadede müttefiki olarak göremeyebilece?i ihtimalini güçlendirmektedir.
Di?er taraftan 11 Eylül sonras? ABD askerinin Afganistan’a girmesi ve kal?c? bir görünüm vermesi ile Rusya ve Çin’in gelecekteki tepkileri önem ta??r bir hal alm??t?r.?u ana kadar ekonomik kayg?lar nedeniyle her iki Asyal? devin belirgin tepkisi gözlemlenmemi? aksine ABD’ye destek noktas?nda ?ngiltere ayr? tutulursa birçok AB üyesinden daha fazla destek görünmü?lerdir.
Bu noktada olu?acak Shangay ??birli?i Örgütü’nün iki büyük üyesi olan Çin ve Rusya’n?n 11 Eylül sonras? ABD’nin de Asya’da bir olgu ya da bir veri olarak kabul edildi?i yeni bir stratejiyi benimsedikleri akla gelebilmektedir.Böylece en az?ndan AB’nin devre-d??? b?rak?lmas?yla Amerika-Asya ittifak? ekonomik anlamda cazip görünmektedir.
Askeri gücüyle Ortado?u ve Asya’da varl???n? hissettiren ABD’yi yok sayarak üretilecek çözümlerin ba?ar?s?zl??? kaç?n?lmazd?r.Di?er taraftan AB ile ili?kileri sorgulayan ABD’yi yan?na çekmek Çin ve Rusya için Asya’da AB’nin d??land??? bir çözüme de yard?mc? olabilecektir.Ancak bu varsay?m eldeki veri yetersizli?i nedeniyle senaryo olmaktan öte gidememektedir.
Geli?mi?,güçlü devletlerin Orta Asya Kafkaslar ve Hazar bölgesindeki stratejilerini bölgesel güçlerin varl???n? da dikkate alarak ürettikleri bir gerçektir.Çünkü bölgesel güçlerin destekleri olmaks?z?n ba?ar?l? olmak zorla?acakt?r.Bu noktada Türkiye ve Ermenistan co?rafi ve stratejik aç?dan önem ta??yan iki bölgesel devlet olarak belirmektedir.
Türkiye 2.Dünya Sava?? sonras? Bat? blo?u içinde yer alm?? ve ABD’nin güvenilir müttefiklerinden biri olmu?tur.Bu arada AB’ye üye olma iradesini ortaya koymas?na kar??n bu konularda beklentilerinin gerisine dü?mü? bir devlettir.
Ermenistan ise so?uk sava??n do?u cephesinde,SSCB içinde yer alm?? olan,1991‘deki çözülmenin ard?ndan ba??ms?z devlet olarak uluslararas? arenada yerini alan geri kalm?? bir devlettir.
?ki kom?u devlet olan Ermenistan ile Türkiye’nin ili?kilerine bak?ld???nda olumsuzluklar dikkat çekmektedir.Bugün so?uk sava??n süper güçleri aras?nda dahi iyi ili?kilerden söz edilirken bu iki devlet bu dönü?ümü gerçekle?tirememi?tir.Oysa rasyonel bir irdeleme yap?ld???nda her iki devlet için de ili?kilerin düzelmi? olmas? birçok avantaj? da beraberinde getirecektir.Özellikle Ermenistan için bu co?rafi s?k???kl??? da dikkate al?nd???nda ya?amsal bir önem ta??maktad?r.
Ermenistan’?n geli?ebilmesi ve içinde bulundu?u ekonomik sorunlar? a?abilmesi büyük ölçüde bölgesel i?birli?i ve ticaretin içine girmesine ba?l?d?r.Bu ba?lamda di?er kom?ular? dikkate al?nd???nda Türkiye hem bat?ya yak?nl??? hem de siyasal yap?s? itibariyle Ermenistan’?n öncelikle etkile?im içinde olmas? gereken bir devlet görünümündedir.Ne var ki geli?im bu yönde olmam?? iki devlet aras? ili?kiler neredeyse 1915 Ermeni Tehciri’ne ili?kin spekülasyonlara endeksli bir hal alm??t?r.
Gerek ABD,gerekse AB ve AB üyesi devletlerin dönem dönem gündeme gelen sözde Ermeni soyk?r?m iddialar?na ili?kin tart??malar ve bu konuda al?nan kararlar sonucunda gerginle?en Türkiye-Ermenistan ili?kileri Ermenistan’a Türkiye’den daha çok zarar vermektedir.
Sözde Ermeni soyk?r?m iddialar?n?n Ermenistan ve Türkiye’den çok Avrupa Birli?i ve ABD parlamentolar?nda gündeme gelmesi her ne kadar Ermeni Diasporas?n?n bu konuda faal oldu?unu dü?ündürse de Diasporay? ?emsiye alt?nda bar?nd?ran devletlerin de yönlendirme içinde olduklar?n? akla getirmektedir.
Ermeni Diasporas? ya da Ermeni lobileri ABD ve Fransa ba?ta olmak üzere bir çok AB üyesi devlet içinde etki olu?turabilmekte ve buralarda parlamento düzeyinde çe?itli kararlar ç?kartt?rabilmektedir.Ancak bu tek yanl? bir etkile?im süreci de?ildir.Bu devletler de Ermeni Diasporas?n?n Ermenistan üzerindeki etkisini kullanarak Ermenistan Devleti’nin sosyo-politik ve ekonomik kararlar? ve ili?kileri üzerinde etki yaratmaktad?rlar.
Ermeni Diasporas?n? kullanarak ç?karlar? do?rultusunda Ermenistan’a etki eden devletler,özellikle Hazar Petrol kaynaklar? ve do?al gaz? için stratejik bir konumu olan ve bölgesel operasyonlarda avantaj sa?layabilecek üst görünümündeki Ermenistan’?n rasyonel dü?ünmesine olanak tan?mamaktad?rlar.Nitekim Sanayi ve Ticaret Bakan Yard?mc?s? Tigran Dartyan’?n“Halklar?n birebir sorunlar? yok.Diasporadaki güçlü Ermeni lobisinin tutumundan biz de ?ikayetçiyiz...”[2]?eklindeki aç?klamas? bu gerçe?i birinci a??zdan do?rular niteliktedir.
Rusya bir yandan eski Sovyetler Birli?i döneminden temellenen ili?kilerinin avantaj?yla di?er taraftan da Ermenistan’?n Karaba? sorunu,Gürcistan’la ili?kileri gibi noktalarda Ermenistan’? korur görünerek askeri boyut[3]da dahil olmak üzere bu devleti etkilemeye ve kontrolünde tutmaya çal??makta,bu politikas?s?n izlerken de Türkiye ile Ermenistan’?n problemli olmas?n? i?ini kolayla?t?ran bir unsur olarak hissetmektedir.Hatta Türk-Ermeni gerginli?i zaman zaman körükleyerek do?al gaz boru hatt?n?n olas? güzergahlar?ndan biri olan Bakü-Ceyhan Boru hatt? projesi için“güvensiz hat”imaj?n? yerle?tirmek istenmektedir.Böylece kendisi için en avantajl? hat olan Bakü-Navorassik hatt?n? ya?ama geçirmeyi hedeflemektedir.
Do?al gaz?n dünyaya da??t?m? ba?lam?nda ABD ?u ana kadar Bakü-Ceyhan projesi için kendi aç?s?ndan kötünün iyisi de?erlendirmesini yapm??t?r.Bakü-Ceyhan için ABD’nin gücüyle orant?l? bir deste?i görülememektedir.ABD’nin bu projeye ihtiyatl? yakla?mas? için çe?itli nedenler bulunmaktad?r.Her?eyden önce Türkiye uzun vadede güven veren bir konumda de?ildir. AB’ye aday olan ancak zaman zaman da AB d??? alternatifleri ara?t?ran Türkiye,orta vadeli öngörüleri bile zorla?t?ran bir politik manevra potansiyeline sahiptir.Kald? ki ABD için de AB ve Asyal? güçlü devletlerle olan ili?kileri yeni bir döneme girmi?tir.Sular ABD için de bulan?kt?r.
Irak’a operasyonun tart???ld??? bu günlerde ABD’ye en önemli deste?i veren AB üyesi ?ngiltere’de dahi ?ngiltere Ba?kan? Tony Blair’in Bush’un Irak’a operasyon planlar?na destek verdi?ini aç?klamas? üzerine ??çi Partisi içinde sert bir muhalefetle kar??la?mas? dü?ündürücü görünmektedir.[4]?ngiltere için bile durum çok net de?ilken Türkiye’ye çekinmeksizin verilecek
deste?in ABD için bir kumar olaca?? aç?kt?r.Bu nedenle her ihtimal dikkate al?nd???nda ABD için Kafkasya ve Ortado?u’da üretilecek politikalar bölgesel pançalanm??l?k ve çeki?me var oldu?u müddetçe devaml?l?k gösterebilecektir.Bölgesel güçlerden bir k?sm?n?n kar?? blo?a geçmesi olas?l???nda bile tutunulacak bir bölge devletinin varl??? bu yüzden önem ta??maktad?r.
AB cephesinde ise durum Rusya ve ABD ile bir kar??la?t?rma yap?ld???nda daha zor görünmektedir.AB kendi iç sorunlar?n? son dönemde öne ç?kart?rken dünya üzerindeki geli?melerde geri kalm??t?r.Buna ra?men Kafkasya ve Orta Asya do?al kaynaklar?ndan pay alabilme çabas? AB için de geçerlidir.
AB özellikle Avrupa’daki Ermeni Diasporas? kanal?yla Ermenistan üzerinde etkide bulunabilme çabas? içindedir.Özellikle Fransa bu konuda öncü bir rol üstlenmi?tir.
Tüm bu büyük güç odaklar?n?n Asya kaynaklar?yla ilgili stratejilerinde önemli bir konumda bulunan Ermenistan bu güç odaklar? aras?ndaki güvensiz etkile?im nedeniyle istikrars?z bir yap?ya bürünmü?tür.Ayn? nedenlerle bölgesel i?birli?inden de izole edilen Ermenistan’?n Asya üzerine oynanan büyük oyuna kurban edildi?ini dü?ünmek gerçekçi görünmektedir.
Bu ba?lamda Türkiye ve Ermenistan ili?kileri bir aç?dan uluslararas? güç ili?kilerinin ald??? ?ekle bir aç?dan da her iki ülkenin bu güç ili?kilerini alg?lama kapasitelerine ba?l? olanak geli?im gösterecektir.Türkiye ile Ermenistan aras?ndaki sorunlar?n kökenini tarihin tozlu yapraklar?nda aramaktansa güncel uluslararas? güç politikas? içinde analiz etmek bile çözüme yönelik bir ilk ad?m niteli?indedir.
*Dokuz Eylül Üniversitesi iktisadi ve idari Bilimler Fakültesi Ö?retim Üyesi
[1]Ayman Gülden ve Güney Ate?o?lu Nur?in,“De?i?en Uluslararas? Ko?ullarda Strateji,Türkiye ve Kom?ular?”içinde Türk D?? Politikas? Analizi,Der.Faruk Sönmezo?lu,(?stanbul:Der Yay?nlar?,2001),s.432.
[2]Hürriyet Gazetesi,14.03.2002
[3]Örnek için Bkz.,Ayman ve Güney,a.g.m.,s.439.
[4]Ka?an Güner,“Ortado?u’da Dick Cheney’e So?uk Du?”Ayd?nl?k Dergisi,Say?:765,17 Mart 2002,s.9. | | | | ----------------------
* Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
