| | | | | | ERMEN?STAN'IN DI? POL?T?KASI: TER - PETROSYAN VE KOÇARYAN DÖNEMLER? ARASINDAK? FARKLILIKLAR VE BENZERL?KLERDoç. Dr. Kamer KASIM*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | !â|€ Ràle="text-align: justify;">ERMEN?STAN’IN DI? POL?T?KASI:TER-PETROSYAN VE KOÇARYAN DÖNEMLER? ARASINDAK? FARKLILIKLAR VE BENZERL?KLER
Yrd.Doç.Dr.Kamer KASIM*
1.G?R??
1991 y?l?nda ba??ms?zl???n? kazanan Ermenistan’?n ilk Devlet Ba?kan? Levon-Ter-Petrosyan istifa etti?i tarih olan 3 ?ubat 1998’e kadar Ermenistan Devlet Ba?kanl??? yapm??t?r.?stifas?n? takiben yap?lan seçimler sonucunda da Robert Koçaryan Ermenistan Devlet Ba?kan? oldu.Ermenistan’?n izledi?i bölgesel politikalar ve kom?ular?yla ili?kiler bak?m?ndan her iki Devlet Ba?kan? dönemleri aras?nda baz? benzerlikler ve farkl?l?klar görülüyor.Bu çal??mada her iki Devlet Ba?kan? döneminde Ermenistan’?n d?? politikas?n?n temel parametreleri incelenerek Ter-Petrosyan ve Koçaryan’?n politikalar? aras?ndaki benzerlik ve farkl?l?klar ortaya konacakt?r.
Ermenistan’?n d?? politikas? üzerinde etkili olan bir di?er faktörde Ermeni Diasporas?d?r.Diaspora partilerinin Ermenistan’da faaliyette bulunmalar?,bunlar?n kendi gündemini ve d?? politika anlay???n? Ermenistan’a ta??malar?na neden oldu.Bu çal??mada Ter-Petrosyan ve Koçaryan dönemlerinde diasporan?n Ermenistan d?? politikas?nda oynad??? role de k?saca de?inilecektir.
2.TER-PETROSYAN DÖNEM? ERMEN?STAN DI? POL?T?KASI
Ermenistan’?n ilk Devlet Ba?kan? Ter-Petrosyan 1968’de Erivan Devlet Üniversitesi Do?u Çal??malar? bölümünü bitirdi.Yüksek lisans ve doktoras?n? Leningrad Do?u Çal??malar? Enstitüsünde yapt?.
Ter-Petrosyan Karaba? Hareketi Ermenistan Komitesindeyken bu Komitenin di?er ileri gelenleriyle birlikte 10 Aral?k 1988’de tutukland?.Ter-Petrosyan,Ermenistan’?n ba??ms?zl???na giden süreçteki ba? aktörlerden olan Ermeni Ulusal Hareketi’nin de lideriydi.A?ustos 1990’da Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyet’i Ba?kan? oldu ve 1991 y?l?ndan itibaren ba??ms?z Ermenistan’?n Devlet Ba?kan? olarak Ermenistan’?n d?? politikas?na yön verendi.
Ter-Petrosyan öncelikle Kafkasya’da Ermenistan’?n özel ba?lar?n?n oldu?u Rusya’n?n d???nda di?er iki bölgesel güç Türkiye ve ?ran ile de ili?kileri geli?tirme ve denize ç?k??? olmayan Ermenistan’?n bu aç???n? bölgesel i?birli?i ile telafi etme politikas? izlemek istedi.Asl?nda böyle bir politika Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l???n? azaltaca?? için Ermeni Ulusal Hareketi’nin(EUH)çizgisiyle uyumluydu.EUH Ermenistan’?n Rusya’ya ba??ml?l???n?n azalt?lmas? gerekti?i dü?üncesindeydi ve bunun yolu Türkiye dahil di?er bölge ülkeleriyle i?birli?inden geçiyordu.Ter-Petrosyan’?n EUH,Ermenistan Komünist Partisi ve Ermeni Devrimci Federasyonu yani Ta?naklar?n gerçekçi olmayan bir d?? politika anlay???n? Ermenistan için önerdikleri ve Pan-Türkizm korkusunu Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l???n?n devam? için kulland?klar? görü?ündeydi.[1]Ter-Petrosyan yönetimi Ermenistan’?n kom?ular?yla olan ili?kilerini normalle?tirmesi stratejisi diye ifade edilen bir d?? politika çizgisine yöneldi.Bu çerçevede Ter-Petrosyan,Türkiye ile de ili?kileri geli?tirme karar?ndayd?.Ermenistan Karadeniz Ekonomik ??birli?i Te?kilat?na üye oldu.Ter-Petrosyan,Türkiye ile normal diplomatik ve ekonomik ili?kilerin kurulmas?n?n Ermenistan ekonomisinin geli?mesi için gerekli oldu?u ve bu sayede Hazar petrol ve do?al gaz kaynaklar?n?n uluslararas? pazarlara ta??nmas?nda Ermenistan’?n transit ülke olabilece?ini hesaplamaktayd?.[2]Ancak Ter-Petrosyan bu d?? politika stratejilerini uygulamaya koyamad?.Ermenistan’?n temel d?? politika sorununu Sovyetler Birli?i döneminde 1988’de ba?layan ve devam eden Da?l?k Karaba? çat??mas? olu?turdu.Ter-Petrosyan yönetimi her ne kadar Ermenistan’?n çat??man?n bir taraf? olmad???n? ifade etse ve Ermenistan Karaba? yönetiminin ba??ms?zl?k ilan?n? tan?masa da,Da?l?k Karaba? Ermenilerinin Ermenistan’?n deste?i olmadan çat??malar? sürdürmeleri mümkün de?ildi.Azerbaycan topraklar?na yönelik Ermeni i?gallerinin sürmesi,Ermenistan’?n Türkiye ile ili?kilerinin normalle?mesini imkans?z k?ld?.Ter-Petrosyan Da?l?k Karaba?’da Ermeni i?gallerini önlemek ve soruna çözüm bulmak için çaba sarf etmedi ya da böyle bir giri?imde bulunmas? engellendi.Ayr?ca A?ustos 1993’te Ter-Petrosyan hem Ermenistan hem de Karaba? parlamentolar?nda milletvekili olan Serge Sargisyan’? Savunma Bakan? olarak atad?.Sargisyan, Karaba? sava??nda rol alm??t? ve onun Ermenistan Savunma Bakan? olarak atanmas? Ermenistan’?n Da?l?k Karaba? çat??mas?nda do?rudan rol oynad???n?n da bir kan?t?yd?.[3]
Da?l?k Karaba? çat??mas? Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l?ktan kurtulmas?na da engel oldu.Hatta bu ba??ml?l?k daha da artt?.Ermenistan’daki Rus askeri üsleri kal?c? hale geldi.Bunun yan?nda Ermenistan’?n 1992 Ta?kent Ortak Güvenlik Antla?mas?na taraf oldu ve 30 Eylül 1992’de yap?lan bir ikili anla?mayla da Ermenistan Türkiye s?n?r?na Rus askerleri yerle?ti.
Da?l?k Karaba? çat??mas? Ermenistan’?n ?ran ile olan ili?kilerini de etkiledi.Da?l?k Karaba? çat??mas?nda ?ran’?n temel kayg?s? kar??la?t??? mülteci problemiydi.Hem bu sorunu en aza indirmek hem de çat??man?n bir an önce durdurulmas? için arabuluculuk giri?iminde bulunan ?ran’?n çabas? görü?meler esnas?nda Ermeni kuvvetlerin i?gallere devam etmeleriyle son buldu.[4]?ran Azerbaycan’?n toprak bütünlü?ünü savundu.Bununla birlikte Ermenistan ile de ekonomik ili?kilerini sürdürerek Ermenistan için Karaba? krizinde önemli rol oynad?.
Ter-Petrosyan’?n d?? politikas?nda ABD ile ili?kilerde önemli bir rol oynamas?na ra?men,diaspora ile Ter-Petrosyan yönetimi aras?ndaki gerginlik ve özellikle Ta?naklar?n ABD’deki faaliyetleri nedeniyle Ter-Petrosyan,ABD ile ili?kilerde istedi?i ad?mlar? atamad?.Ermenistan’?n ba??ms?zl???ndan sonra diaspora partileri ad? verilen partiler,Ermeni Devrimci Federasyonu (Ta?naklar),Sosyal Demokrat H?nçak Partisi ve Ermeni Liberal Demokrat Parti bilinen ad?yla Ramkavar,Ermenistan politikas?nda etkili olmaya ba?lad?lar.Ba?ta ABD olmak üzere Ermenilerin belli bir yo?unlukta ya?ad??? ülkelerdeki diaspora örgütleri özellikle de Ta?naklar ile Ter-Petrosyan yönetimini ili?kileri iyi de?ildi.Ta?naklar?n ba??n? çekti?i bir k?s?m diaspora örgütünün Ermenistan için önerdi?i d?? politika çizgisi Ter-Petrosyan’?n d?? politika anlay???yla çeli?mekteydi.Türkiye ile ili?kilerde ve Da?l?k Karaba? çat??mas?nda uzla?maz politikay? savunan Ta?naklar ile Ter-Petrosyan aras?ndaki gerginlik 1994 y?l?nda Ter-Petrosyan’?n Ta?naklar?n Ermenistan’da faaliyette bulunmas?n? yasaklamas?yla sonuçland?.Bundan sonra Ta?naklar?n ABD’de Ter-Petrosyan yönetimini y?prat?c? faaliyetlerde bulundular ve yönetimin insan haklar? ihlalleri ve hatta 1996 seçimlerinde hile yap?ld??? gündeme gelmeye ba?lad?.Ermenistan’da da d?? ülke temsilcilikleri önünde Ter-Petrosyan yönetimine kar?? gösteriler düzenlendi.[5]
Da?l?k Karaba? çat??mas?nda 1994 y?l?nda ate?kes imzaland?ktan sonra AG?T çerçevesinde h?z verilen bar?? sürecinde Ter-Petrosyan hem diaspora destekli muhalefetin hem de Da?l?k Karaba? Ermeni yönetiminin k?skac?nda kald? ve Ter-Petrosyan’?n istedi?i hamleleri yapmas?n? engelleyen muhalefet ile aras?ndaki as?l krizde bar?? sürecinde ortaya ç?kt?.Çeli?kili bir ?ekilde Ter-Petrosyan yönetiminin Karaba? politikas? Türkiye ile ili?kilerin geli?mesine engel te?kil ederken,ayn? zamanda Türkiye ile ili?kilerde sertli?i ve mesafeli olunmas?n? isteyen baz? Diaspora örgütleri ve bunlar?n destekledi?i muhalefet aras?nda da problemlere neden oldu.Da?l?k Karaba? sorununda uzla?maz politikay? savunan Ta?naklar Avrupa Güvenlik ve ??birli?i Te?kilat?’n?n bar?? önerilerinin Ermenistan taraf?ndan kabul edilmemesini savunuyordu.Bu noktada Ter-Petrosyan yönetimi üzerinde Diaspora destekli bir bask? olu?tu.Ter-Petrosyan’?n istifaya zorlanmas?ndaki temel nedenlerden birini 1997 y?l?nda AG?T Minsk grubunun yapt??? bar?? önerisini s?cak kar??lad???n? aç?klamas? oldu.[6]AG?T’in önerisinin temelini i?gal alt?ndaki topraklar?n bir k?sm?ndan Ermeni kuvvetlerin çekilmesi ve mültecilerin yerlerine dönmesi olu?turuyordu.Ad?m ad?m çözüm yakla??m?yla Da?l?k Karaba?’?n statüsü en son a?amada ele al?nacakt?.[7]Bu öneriye kar?? ç?kan Diaspora destekli muhalefetin bask?s?yla Ter-Petrosyan 1998’de istifa etti.
3-KOÇARYAN DÖNEM? ERMEN?STAN DI? POL?T?KASI
Ter-Petrosyan’?n istifas?ndan sonra yap?lan ba?kanl?k seçimlerini ikinci turda kazanan Robert Koçaryan Nisan 1998’de Ermenistan Devlet Ba?kan? oldu.Koçaryan sözde Da?l?k Karaba? Cumhuriyeti’nin eski Ba?kan?yd? ve Ta?naklara yak?n çizgisiyle biliniyordu.Koçaryan’?n d?? politika çizgisi hem Ta?naklar?n ba??n? çekti?i bir k?s?m Diasporan?n hem de Da?l?k Karaba? yönetiminin politikas?yla uyumluydu.?ktidar?n?n ilk y?llar?nda da bu çizgiyi yans?tan bir d?? politika anlay??? ortaya koydu. Nitekim Ter-Petrosyan’?n Ermenistan’da faaliyette bulunmas?n? yasaklad??? Ermeni Devrimci Federasyonu(Ta?naklar)Koçaryan’?n seçilmesiyle yeniden faaliyete ba?lad?.[8]
Türkiye ile ili?kiler de sertlik yanl?s? bir strateji izleyerek Türkiye’ye yönelik soyk?r?m iddialar?n? gündeme getirdi ve Avrupa Konvensiyonel Kuvvet ?ndirimi Anla?mas? çerçevesinde Ermenistan’daki askeri üstlerde denetim yapan Türk yetkililerin say?s?n?n azalt?lmas?n? talep etti.[9]Da?l?k Karaba? çat??mas?nda da Koçaryan Azerbaycan Devlet Ba?kan? Aliyev ile görü?mekten kaçarak,Aliyev’in muhatab?n?n Karaba? yönetimi oldu?unu ifade etti.Koçaryan da Ter-Petrosyan iktidar?n?n ilk y?llar?nda oldu?u gibi Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l???n? azaltma politikas? izledi.Bu çerçevede Koçaryan’?n yöneldi?i ülke ise ABD oldu.Rusya ile Bat?n?n ili?kilerinin gergin oldu?u ve Kosova’ya yönelik NATO harekat?n?n sürdü?ü bir ortamda Koçaryan,Washington’da yap?lan NATO’nun kurulu?unun 50.y?ldönümü törenlerine kat?ld?.Ermenistan ayr?ca NATO’nun Bar?? ?çin Ortakl?k Program?nda da yer ald?.[10]Koçaryan’?n ABD’ye yönelik yak?nla?ma politikas?nda ABD’deki Diaspora örgütlerinin kendisine verdi?i destek ve onlar?n yönlendirmelerinin pay? oldu.Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l???n?n azalmas? için Ermenistan’?n di?er bölge ülkeleriyle ili?kilerinde de ilerlemenin sa?lanmas? gerekliydi.Koçaryan her ne kadar 1999 y?l?nda bir Kafkas pakt? kurulmas?n? gündeme getirdiyse de Da?l?k Karaba? sorununun çözümünde sergiledi?i uzla?maz politika ve sorunun devam?n?n neden oldu?u istikrars?zl?k bölge ülkeleri aras?ndaki i?birli?ini güçle?tirdi.[11]Sonuçta Ermenistan, Rusya’ya olan ba??ml?l???ndan kurtulamad? ve Ter-Petrosyan gibi Koçaryan da Rusya ile ili?kilere özel bir önem vermeye ba?lad?.Topraklar?nda Rus askeri üsleri olmas?n? kendi güvenli?inin garantisi olarak gören Ermenistan d?? politikas?nda Rusya’n?n önemi Koçaryan döneminde de artarak devam etti.Bunda Putin’in Devlet Ba?kanl??? ile birlikte Rusya’n?n bölgedeki konumunun belirginle?mesi ve ilan edilen yeni güvenlik konsepti ile birlikte Kafkasya’n?n Rusya için öneminin vurgulanmas?n?n da etkisi vard?r.[12]Putin’in 14-15 Eylül 2001’de Ermenistan’a yapt??? ziyaret s?ras?nda iki ülke aras?nda imzalanan anla?malarla Ermenistan’?n Rusya’ya ba??ml?l??? daha da artt?.
Ter-Petrosyan’?n AG?T bar?? sürecini destekleme yanl?s? politika uygulamaya çal??mas?n?n tersine,Koçaryan Ermeni kuvvetlerin i?gal ettikleri topraklar?n bir k?sm?ndan bile çekilmesine kar?? ç?kt?.Da?l?k Karaba? politikas?,Ta?naklar ile uyumlu olan Koçaryan daha sonra biraz yumu?ama sinyalleri verdi ve Aliyev ile sorunun çözümü için bir araya geldi.Koçaryan’?n Ta?naklar ve onu seçimlerde destekleyen gruplar ile olan ba?? onun bölgesel politikalarda yeni aç?l?mlar yapmas?na engeldir.
4. SONUÇ
Sonuç olarak Ter-Petrosyan ve Koçaryan’?n Ermenistan’?n d?? politikas?na bak?? aç?lar?nda temel farkl?l?k Türkiye ile ili?kiler ve Da?l?k Karaba? sorununa çözümde görülmekle birlikte,Ter-Petrosyan’?n istedi?i d?? politika hamlelerini yapamamas?ndan kaynaklanan nedenlerden dolay?,uygulamada Da?l?k Karaba? çat??mas?na yönelik politikalarda da benzerlikler görülüyor.Her iki Devlet Ba?kan? da Da?l?k Karaba?’?n Azerbaycan’dan ayr?lmas?na ve hatta Da?l?k Karaba? d???nda kalan Azerbaycan topraklar?n?n i?galine do?rudan veya dolayl? destek verme politikas? izlediler.Ancak Ter-Petrosyan Ermenistan’?n co?rafi konumu ve ekonomik durumu gibi nedenlerden dolay? kom?ular?yla ili?kilerinin normalle?mesi gerekti?i bilinciyle Ta?naklar?n ödün olarak de?erlendirdi?i ve kar?? ç?kt??? baz? ad?mlar? atmaya çal??t?.Hem Türkiye ile normal diplomatik ili?kilerin kurulmas? için çaba sarf etmesi hem de Da?l?k Karaba?’da özellikle s?cak çat??malar?n oldu?u y?llarda Ermenilerin ilerleyi?ini durdurma yönünde çaba göstermemesi ise çeli?kiydi.Bu çeli?kide dan??manlar?ndan Gerard Libaridian’?n ifadesiyle Ter-Petrosyan’?n d?? politika da yak?n çevresindeki ki?iler taraf?ndan yaln?z b?rak?lmas?n?n da rolü oldu.Diaspora örgütlerinin Ter-Petrosyan aleyhine kampanyalar? da Ter-Petrosyan’?n d??ar?daki itibar?n? zay?flatt? ve istedi?i d?? politika hamlelerini yapmas?n? engelledi.Ter-Petrosyan ve Koçaryan’?n d?? politikalar? aras?ndaki benzerlik ise her iki Devlet Ba?kan?’n?n da iktidarlar?n?n ilk y?llar?nda Ermenistan’?n Rusya’ya olan ba??ml?l???n? azaltma çabas? içerisine girmeleriyle Ter-Petrosyan di?er bölge ülkeleriyle ili?kileri geli?tirerek bunu yapmaya çal???rken Koçaryan ABD ile ili?kiler yoluyla bunu ba?armaya çal??t?.Her iki Devlet Ba?kan? da bu konuda ba?ar?l? olamad?.Ter-Petrosyan ve EUH temelde Rusya’ya ba??ml?l??a kar?? olmas?na ra?men ve Koçaryan yönetimiyle k?yasla bu ba??ml?l???n azalt?lmas?n? daha fazla istemelerine kar??n, Ter-Petrosyan’?n Koçaryan gibi yeterli diaspora deste?ini de alamam?? olmas?,Ermenistan’?n Rusya’n?n d???ndaki alternatiflere yönelmesi önünde engel olu?turdu.
*Abant ?zzet Baysal Üniversitesi,??BF,Uluslararas? ?li?kiler Bölümü Ö?retim Üyesi ve ASAM,Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü
[1]Stephen H.Astourian,“From Ter-Petrosian to Kocharian:leadership Change In Armenia”,Berkeley Program in Soviet and Post-Soviet Studies Working Paper Series,2000-2001,st.26-27.
[2]Bak?n?z,Gerard J.Libaridian,Ermenilerin Devletle?me S?nav?(The Challenge of Statehood,Armenian Political Thinking Since Independence),?stanbul:?leti?im,200,
[3]Joseph R.Masih and Robert O.Krikorian(eds.),Armenia at the Crossroads,Harwood Academic publishers,1999,s.49.
[4]Bak?n?z,Abdollah Ramezanzadeh,‘Iran’s Role As Mediator In The Nagorno-Karbakh Crisis’,Bruno Coppieters(ed.),Contested Borders in the Caucasus,Gazelle Book Services Ltd.,Lancaster,1999.
[5]Joseph R.Masih and Robert O.Krikorian(eds.),Armenia at the Crossroads,Harwood Academic publishers,1999,s.112-114.
[6]‘Armenia Agrees In Principle to Karabakh Peace Plan’,RFE/RL Newsline 1,8 October 1997.
[7]‘Ter-Petrosyan Holds Press Conference’,Asbarez,4 October 1997.AG?T Minsk grubunun yapt??? önerinin Ermenistan politik ya?am?ndaki etkisi için bak?n?z,Kamer Kas?m,“Ermenistan’?n D?? Politikas?n? Etkileyen ?ç Dinamikler ve Bunun Bölgeye Yans?mas?”,1.Uluslararas? Türk-Ermeni Kültür ve Tarih Sempozyumunda sunulan Bildiri,27-28 Kas?m 2001.
[8]U?ur Ak?nc?,News Analysis,Turkish Daily News,26 November 1998.
[9]BBC-SWB,1 June 1998.
[10]Harry Tamrazian,‘Armenia Seeks Complemantary In S Caucasus’,Asia Times online,http://www.atimes.com,April 2000.
[11]Armenia:Security Pact Signals Concern Over Russia’,Stratford.com Global Intelligence Update,http://nias.ku.dk:8100/ Lists/CA-Security/Message/81.html,24 November 1999.
[12]Jyotsna Bakshi,‘Russia’s National Security Concepts and Military Doctrines:Continuity and Change’,Strategic Analysis, vol.XXIV,No.7,ss.1278-1281. | | | | ----------------------
* Abant İzzet Baysal Üniversitesi, İİBF, Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
