Ermeni tehcirine ili?kin suçlar konusunda ilk Divan-? Harp 16 Aral?k 1918'de kuruldu. Damat Ferit pa?a sadrazam olunca, yava? i?ledi?i dü?ünülen Divan-? Harp'in ba??na daha sonra zulmü dolay?s?yla 'nemrut' lakab?yla an?lan Mustafa Nâz?m pa?ay? getirdi. H?zla harekete geçen mahkeme 8 Nisan'da Bo?azlayan Kaymakam? Kemal beyi, 8 Temmuz'da da Bayburt Kaymakam? Nusret beyi, ciddi kan?tlara dayanmaks?z?n idama mahkûm etti. Mahkemede Ermeni meselesine ili?kin davalar küçük bir bölümü olu?turdu. Hürriyet ve ?tilaf hükümetinin as?l amac?, can dü?man? oldu?u ?ttihat ve Terakki'yi bu mahkeme vas?tas?yla tasfiye etmekti. Bu nedenle yarg?lamada san?klar?n savunma hakk? sürekli ihlal edildi. Yarat?lan terör havas?nda san?klar canlar?n? kurtarmak için birbirlerini suçlad?lar ve yarg?çlar?n istedikleri ifadeleri verdiler. ?ki davada ald??? kararlar mahkemenin mahiyeti hakk?nda fikir veriyor. 25 Haziran 1920 gazetelerinde ç?kan bir karar?nda, 'fitne' ve 'fesat' olarak nitelendirdi?i Kuvay-? Milliye mensuplar? Miralay ?smet (?nönü) dahil bir çok pa?a ve milletvekilini, ?ttihat ve Terakki mensubu 'e?k?ya' olarak tan?mlay?p idama mahkum etti ve tüm mallar?n? haczetti. Ayn? kararda Ankara'daki Büyük Millet Meclisi'ni 'muz?r' ve 'muhteris' ki?ilerden olu?an isyanc?lar olarak suçlad?. 11 May?s 1920 günkü gazetelere yans?yan karar?nda da 'Mustafa Kemal ve hempalar?n?' yani Kara Vas?f, Ali Fuat Pa?a, Ahmet Rüstem bey (Müslüman olan Polonyal?, daha sonra Cumhuriyet'in Va?ington Büyükelçisi) ile Adnan ve Halide Edip Ad?var'? idama mahkûm etti.

?ngilizler, bu mahkeme yarg?s?n?n böylesine gayriadil olmas?n?n kendilerine zarar verebilece?ini dü?ündüler. ?çlerinde bir bölümü Ermeni olaylar?ndan san?k 144 ki?iyi Malta'ya götürdüler. Ancak ?ngiliz Kraliyet ba?savc?s? kendisinin ?stanbul'daki gibi yarg?lama yapmas?na imkân olmad???n?, ?ngiliz standartlar?nda bir yarg?lama için gerçek tan?k ve kan?ta ihtiyac? bulundu?unu söyledi. Bunlar sa?lanamay?nca da tutuklular? yarg?lamadan sal?verdi. Nemrut Mustafa Divan-? Harbi i?te bu. Asl?nda Ermeni olaylar?n?n soyk?r?m olup olmad???n? saptamak aç?s?ndan çok daha anlaml? mahkemeler var. Tehcir s?ras?nda Ermenilere kar?? i?lenen suçlardan dolay? ?ttihat ve Terakki yönetimi döneminde kurulan mahkemeler 1397 ki?iyi idam dahil çe?itli cezalara çarpt?rd?. Bunlar?n 648'i Sivas, 223'ü Mamuretü'l Aziz, 70'i Diyarbak?r, 25'i Bitlis, 29'u Eski?ehir, alt?s? ?ebinkarahisar, sekizi Ni?de, 33'ü ?zmit, 32'si Ankara, 69'u Kayseri, 27'si Suriye, 12'si Hüdavendigâr, 12'si Konya, 189'u Urfa ve 12'si Canik'te hüküm giydi. Cezaland?r?lanlar aras?nda Konya askeri valisi Azmi bey, emniyet müdürü Aziz bey, baz? subaylar ve jandarma erleriyle Ermenilerin mücevherlerini çalan bir de Armikyan var. Soyk?r?ma tabi tuttu?unuz insanlara kötülük yapanlar? mahkûm etmek, Almanlar?n SS'leri cezaland?rmalar? gibi bir ?ey. Not: Bu yaz?da Doçent Dr. Süleyman Beyo?lu'nun bir çal??mas?ndan yararlan?lm??t?r.