="justify">Yumul, "Hrant, Türk-Ermeni ili?kilerinin dü?manl?k üzerine kurulmas?na kar??yd?, iki taraf? da makul çizgiye ça??r?yordu. Hrant gibiler saf kategorileri kirletenler olarak görülür" diyor.

¨7rinde çal??an bir sosyolog olarak sizi nas?l etkiledi?
ARUS Yumul: Hrant bir antigoneydi; kendisine verilmi? olan dü?ünce kal?plar?n? kabul etmeyen, bunlar? sorgulama gere?ini duyan ve bunlar? çok cesurca yapan bir insand?. Ama daha önemlisi Hrant, Türk-Ermeni ili?kilerinin dü?manl?k üzerine kurulmas?na kar??yd?. Dostluklar?n tarihi de dü?manl?klar?n tarihi kadar eskidir ve Hrant gerçekleri dile getirirken asl?nda dostluklar?n tarihini ön plana ç?kar?yordu.
San?yorum ki, Türk-Ermeni ili?kilerinin dü?manl?k üzerine kurulmas?n? dü?ünen insanlar taraf?ndan öldürüldü. Bu yak?nla?may? hazmedemeyen, bu yak?nla?madan bir ?ey ç?kaca??ndan korkan, statükonun devam etmesi gerekti?ini dü?ünenler onu katlettiler.

?iddet normalle?iyor
1915 olaylar?na 'Ermeni soyk?r?m?' aç?s?ndan bakmas?na kar??l?k Hrant Dink, günümüzde bu sorunun 'ölenler üzerinden de?il, kalanlar üzerinden' tart???lmas?n? savunuyordu. TCK 301'den 'mahkûm oldu'. Hedef haline getirildi. Türkiye bu atmosfere nas?l sürüklendi?
-Son y?llarda ?iddet ne yaz?k ki gündelik hayat?m?z?n bir parças? haline getirildi. Ailede, sokakta, okulda art?k pek çok alanda ?iddet normalle?iyor, siyasi cinayetler i?leniyor ve kar??m?za bir ordu ç?k?yor. ?iddetle iç içe ya??yoruz ve bunu normal bir ?eymi? gibi kabul ediyoruz.
Fikirlerimize uymayan herkesi ancak ?iddet yoluyla sindirmek, korkutmak, e?er bunlar? da beceremiyorsak öldürmek, yok etmek istiyoruz. Çünkü bizim bir konu?ma, tart??ma kültürümüz yok. Farkl? sesler dinlemek istemiyoruz. Zihinsel kal?plar?m?z?n d???ndaki seslerle ancak yok ederek ba?a ç?kabilece?imizi dü?ünüyoruz.

Ermeniler parya de?il
Bir toplumsal ?izofreni halinden söz ediyorsunuz. Trabzon'da birkaç y?l önce ya?anan linç olay?, ard?ndan bir rahibin vurulmas?, ?imdi de Hrant Dink'in katil zanl?s?n?n oradan ç?kmas?. Ayd?nlar? 'savunma' dahi yapamaz duruma dü?üren bir avukatlar grubunun varl???n? da biliyoruz.
-Bu suçlar? i?leyenleri kahraman ilan eden bir kültürel iklim içinde ya??yoruz. Orhan Pamuk'un Nobel'ine sevinemeyen insanlar?n toplumunda ya??yoruz. Asl?nda içe kapal?, kendi haz?r dü?ünce kal?plar? d???ndaki herkesi dü?man olarak kabul eden bir söylemi çok daha kolay kabul ediyoruz. Çünkü o zaman kendimizi sorgulamak zorunda kalmayaca??z. Bizim d???m?zdaki herkes bize dü?mand?r söylemiyle rahat eden bir toplum haline geldik. Bu da y?llard?r zaten söylenen beslenen bir söylemdir. Bunun d???na ç?kabilen, Hrant gibi 'öteki' olabilen insanlar? kabul etmiyoruz.
1990'lara kadar ?stanbul Ermeni toplumunun sesi ç?kmazd?. Bir parya olarak ya?arlard?. Kendilerine yap?lan haks?zl?klar? dile bile getirmezlerdi.
Bir Yahudi vatanda??n y?llar önce kulland??? bir söz vard?r: 'Az?nl?k olman?n bir tad? var, insanlar haks?zl?klara kar?? ho?görülü olmay? ö?reniyor.' On y?llarca gayrimüslimler bu ülkede böyle ya?ad?lar. 1990'larda bir ?ey de?i?ti. Etnik farkl?l?klar?n moda olmas?yla birlikte kimlikler ön plana ç?kt?. ?stanbul Ermenileri ilk defa konu?maya ba?lad?. Geçmi?te ve bugün yap?lan haks?zl?klar? dile getirdiler.
Bir de ?unu ö?rendiler, parya olmak zorunda de?ildiler. Kendilerine yönelik ayr?mc?l??? güler yüzle kabul etmek zorunda de?ildiler. Bunu dile getirmeye ba?lad?lar.
Hem Ermeni hem vatanda? olabileceklerini ö?rendiler. Az?nl?k de?il, e?it vatanda?lar. Geçti?imiz günlerde Meclis'ten geçen bir yasa üzerine dilekçe imzalay?p ikinci s?n?f olmak istemediklerini aç?klamalar?, vatanda? olduklar?n? gösteren önemli bir ad?md?. Sokaktaki insan?n hissiyat?n? ve bilincini yans?t?yordu.

Türkiye'de Ermeni kimli?iyle ya?amak nas?l bir duygu? Ba??m?za bir ?ey gelmesin diye korunma duygusu mu ön planda? Hrant Dink'in e?i, 'Ülkemizi terk etmedik, ba??m?za bu geldi' diye isyan ediyor.
-?stanbul Ermenisi olmak çifte marjinalizasyona tabi tutulmakt?r. Burada marjinalsiniz. Ama diasporan?n gözünde de marjinalsiniz. Hrant da, 'Sen Ermeni misin!' diye suçlanm??t?r. Bu öyle bir duygudur ki iki arada bir derede kalman?n duygusudur.

Önemli olan e?it olmak
Do?ma büyüme ?stanbullu, Türkiye'lisiniz. Nereye, niçin gideceksiniz? Az?nl?k kavram? yerine ba?ka bir ?eyi öne ç?karmak gerekmiyor mu?
-E?itli?i öne koymak gerekiyor. Karde?lik söylemi çok ön planda. Ama unutmayal?m, karde?ler aras?ndaki ili?ki e?itli?e dayanmaz. Önemli olan e?it olabilmektir. Bunu gerçekten içselle?tirebilmektir.

Türkiye Ermenileri, tarihsel kayg?larla, kendilerini gizleyerek mi ya?arlar?
-Parya olmak zaten budur. Ya içe kapan?rs?n?z ya da kimli?inizi reddedersiniz.

Sad?k vatanda?l?k ispat?
1915 olaylar?ndan 90 y?l sonra, yani cumhuriyet döneminde ve 2000'lerin Türkiye'sinde bu korkuyu duymak neden? Hrant'?n ölümü küllenen kimi duygular? yeniden mi öne ç?karacak? Can güvenli?inin sa?lanmas? gibi en temel insan hakk?n? m? en ba?tan tart??aca??z?
-Bu öyle bir duygu ki, ?stanbul Ermenileri 'sad?k vatanda?lar' olduklar?n? her gün yeni ba?tan ispat etmek zorundad?rlar. Bu onlardan beklenen bir ?eydir.

Kim ister, kim bekler bunu? Görünmeyen bir devlet mekanizmas? m?? Ermeni toplumu d???ndakiler, kom?ular?n?z, i? çevreniz mi? Böylesine kat? bir önyarg? var m?? Ku?atma alt?nda ya?amak gibi...
-Bu bazen devlettir, yetkililerdir. Bu, bazen bir kom?unuzdur. Bu, bazen sokaktaki bir insand?r. Bazen bir arkada??n?zd?r. Veri olarak al?nmaz sizin sadakatiniz. Çünkü, siz her zaman 'be?inci kolsunuz'dur. Ya da geçmi?in kal?nt?s? say?l?rs?n?z. 'Milleti sad?ka's?n?z, ama hiçbir zaman e?it vatanda?lar olarak alg?lanmazs?n?z.

Trajik bir çaba

 Hrant Dink'in bar?? için bir köprü oldu?u anla??ld?. Toplum bu öfke seline kap?lmadan önce sa?duyulu ?ekilde dü?ünüp davranmay? nas?l ö?renecek? Ele?tiriye kar?? tahammüllü olmak, ho?görü ortam? nas?l sa?lanacak? Ya da bugünkü isteriden nas?l ç?kaca??z?
-Son dönemde yayg?nla?t?r?lan, topluma pompalanan, 'bizim d???m?zdaki herkes dü?mand?r, bizi yok etmeye çal???yorlar' duygusundan, a??r? milliyetçilik toplumsal söyleminden ar?nmak gerekiyor. ?iddet var zaten, etraf?m?z? saran. ?iddete ba?vuranlar? 'kahraman' ilan ediyoruz. Neden korkuluyor?
Az?nl?klar her zaman bu ülkenin 'sad?k vatanda??y?z' ispat? içinde bulundular.
R?fat Bali'nin bir tespiti var: 'Musa Da??'n?n 40 Günü' ilk kez film olaca?? zaman tüm medya, hem Yahudilerin hem Ermenilerin üzerine gidiyor. Ermeniler ?unu yap?yorlar. Kitab? Pangalt? Kilisesi'nin bahçesindeki mezarl?kta ?stiklal Mar?? e?li?inde yak?yorlar.
Bu çok dramatik bir çabad?r. Kendilerinin hiçbir katk?s? yok o kitab?n yaz?lmas?nda. Filme çekilmesinde. Suçlan?yorlar. ?kinci Dünya Sava??'ndan sonra Ermenistan'a gidenler oldu. Bas?nda yaz?lar ç?kt?. Bunlar Türkiye vatanda?l???n? içselle?tiremediler diye. Cemaat elitleri ç?kt?lar, savunma yapt?lar Ermenistan'a gitmek isteyenler marjinaller diye.
?stanbul Ermenileri trajik çaba içindeler, sad?k vatanda?lar?z diye. Buna ra?men Ermenilere güvenilmiyor. Be?inci kol olarak görülüyorlar. Tarihin antikalar? say?l?yorlar.
Biz misafir de?iliz, dü?man de?iliz, bu ülkenin insanlar?y?z. Parya de?il, vatanda??z. Sonradan görme de?iliz. E?it vatanda?lar?z.

Hrant Dink'in 12 Ocak'ta Agos'ta, 'Niçin hedef seçildim?' yaz?s?nda anlatt??? bir Sabiha Gökçen olay? var. Atatük'ün manevi k?z?n?n yetim bir Ermeni oldu?unu öne sürünce Genelkurmay büyük tepki göstermi?. Mustafa Kemal'in etnik kimli?i ne olursa olsun, hele sürgün, katliam, soyk?r?mla suçlanan bir ülkenin kurucu önderinin, Ermeni de osa bir k?z çocu?unu himayesine almas? iyi bir ?ey de?il mi?
-'Ermeniyim deyince esta?furullah' diyorlar. Sabiha Gökçen'le ilgili yay?n? da Türklü?e hakaret gibi alg?l?yorlar.

Bilinçsel ak?l örtülmemeli

Hrant Dink suikast?n?n zamanlamas?n? nas?l yorumlad?n?z?
- ?imdi olmaz, üç ay sonra da olabilirdi. Ben Hrant'?n suikast?n?n Türkiye'ye etkileri nedir, zarar? nedir gibi stratejik araçsal akl?n ön plana gelmesiyle de?erlendirilmesinden yana de?ilim. Bilinçsel ak?l bu ?ekilde örtülmemeli.

Kime yarad??
Ermeni toplumunun hissiyat? nedir? 'Hepimiz Ermeniyiz' diye pankart aç?p yürüdü insanlar.
-10 bin ki?inin yürümesi elbette umut verici. 'Hayatta en korktu?um ?ey ?rkç?l?kla suçlanmakt?r' diyen bir insan? ?rkç?l?kla suçlamak, hedef haline getirmek büyük kötülük. Kim yapt?rd? bilmiyorum ama statükonun devam etmesinden yana dü?manl?k üzerinden siyaset yapan insanlar?n i?ine gelmi?tir.
Agos'taki yaz?s?n? öldürülmesinden bir gün önce okudum. Hrant'?n yaz?s?n? okuduktan sonra 'in?allah bir suikasta kurban gitmez' diye dü?ündüm.
'Ürkek güvercin' tan?m?yla bir psikolojik i?kence alt?nda ya?ad???n? dile getiriyordu ama korunmad?.

Toplumda b?kk?nl?k var

Toplum nas?l tepki veriyor?
-Üç gün sonra unutuyoruz.

Cenazesinde 1 milyon ki?i yürürse kararl? bir tutum olmaz m??
-Tabii ki on binlerce ki?inin yürümesi, cinayetleri protesto etmeleri önemli ama insanlar sonuçta yoruluyorlar. Suikastlarin üstü kapat?l?yor. Bu da toplumu yoruyor. B?kk?nl?k geliyor. Kar?? ç?kan, muhalif kültür sonuçta susturuluyor. Katil zanl?s? yakaland?, kimse 'bu i? çözüldü' demiyor. Kimin planland??? bilinmiyor.

17 ya??nda çocu?un tek ba??na yapaca?? bir i? de?il. ?stanbul'a yabanc? biri...
-Buna inanmak zor.

Bu linç kültürünü besleyen bir 'gençlik damar?' var. 'Türkün Türkten ba?ka dostu yoktur' söylemiyle kolayca silah kullanabilen, tetikçiler ço?almaya ba?lad?.
-Bir lümpen kesim var, milliyetçilik soka?a terk edildi. Ancak, bir 'beyaz yakal? milliyetçilik' de var. Bat?'n?n bizi bölmek istedi?i gibi söylemlerin ön plana ç?kar?lmas?yla peki?en bu duygu giderek yayg?nla??yor.

Araf'ta kald??? için Hrant yok edildi

Hrant kendisini tan?mayan, gerçek dü?üncelerini bilmeyenlerin hedefi oldu. Sanki Türkiye aleyhine yaz?p çizen biriymi? gibi...
-Hrant, iki taraf? da sorgulayan, iki taraf? da makul çizgiye ça??ran, dü?manl?k üzerinde söylem üretmeyen bir insand?. Hain, dü?man demek çok kolay. Hrant bu s?n?fland?rmaya girmedi?i için öldürüldü. Çe?itli devlet görevlileri bugün Hrant'?n ne kadar vatansever oldu?unu söylüyorlar. ??te böyle iki taraf? da ele?tirerek ba??ms?z bir duru? sergilerseniz o zaman tehlike arz ediyorsunuz. Ne içeride ne d??ar?da olmak durumu kolay kabul edilebilir bir durum de?ildir. Araf'ta kalmakt?r. Araf'ta kalanlar saf kategorileri kirleten insanlar olarak görülürler. Tehlike arz ederler.

Hrant'ta Araf'ta kald??? için yok edildi, öyle mi?
-Evet. ?stanbul Ermenileri Araf'tad?r zaten.