="justify">19 Ocak 2007'de Ermeni as?ll? gazeteci Hrant Dink'in öldürülmesinin etkileri bir insan?n hatta bir gazetecinin ölümünün yaratt??? etkinin ötesine geçerek, devletleraras? sorunlar ve ili?kileri etkiler boyuta ula?t?. Türkiye'nin Kerkük ve s?n?r ötesi operasyon gibi çok önemli gündem maddelerini ikinci plana atan cinayet, 301. madde, az?nl?klar?n durumu ile ilgili tart??malar ve uluslararas? alanda sözde Ermeni soyk?r?m?na Türkiye aç?s?ndan olumsuz etkileri olabilecek sorunlar? gündeme ta??d?.

XI ili?kilerin geli?mesi tart??malar? da yeni bir boyut kazand?. Türkiye-Ermenistan aras?nda kin ve nefreti ortadan kald?rmak isteyen bir gazeteci olarak tan?t?lan Hrant Dink'in dü?üncelerinin temelinde ve hedefinde taraflar aras?nda diplomatik ili?kilerin geli?mesi oldu. 9 Nisan 2005'de BBC Türkçe servisine konu?an Hrant Dink, Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin geli?mesi konusunda, AB'nin gösterdi?i çabalar?n yetersiz oldu?u ele?tirisinde bulunarak yap?lmas? gerekenleri ?öyle s?ralam??t?r: "Geçmi?te Avrupal?lardan dolay? Ermeni-Türk ili?kileri tüketildi. Avrupa bunun bedelini ödeyebilmek için, Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin geli?mesi yolunda maddi destek vermeli ve somut giri?imlerde bulunmal?d?r". Bu aç?klama k?saca, Ermenistan'la s?n?rlar?n? açmas? için AB'nin Türkiye'ye daha fazla bask? yapmas? gerekiyor, ?eklinde yorumlanabilir.

KAPILAR NEDEN KAPANDI?

1991'de ba??ms?zl???n? kazand?ktan sonra Ermenistan'? tan?yan ilk devletlerden biri olan Türkiye, k?sa sürede Ermenistan s?n?r?n? kapatt?. Türkiye'nin s?n?r kap?lar?n? kapatma nedeni Ermenistan'?n Azerbaycan topraklar?n? i?gal etmesi oldu. Türkiye defalarca Ermenistan'? uyarmas?na ra?men Ermenistan ordular? Azerbaycan topraklar?n? i?gal alt?nda tutmay? sürdürdü. BM Güvenlik Konseyi'nin dört karar?n? temel alarak i?gali engellemek amac?yla Ermenistan'la ili?kilerini a?amal? olarak kesen Türkiye, Ermeni ordusunun 3 Nisan 1993'de Azerbaycan'?n Kelbecer bölgesini i?gal etmesi ile de s?n?r kap?lar?n? tamamen kapatt?, diplomatik ili?kileri ask?ya ald? ve Türkiye üzerinden Ermenistan'a her türlü uçak seferlerinin yap?lmas?n? yasaklad?. S?n?r kap?lar?n?n kapat?lmas? ve diplomatik ili?kilerin durdurulmas?na Ermenistan'?n Azerbaycan topraklar?n? i?gal etmesi neden olduysa da daha sonra Türkiye-Ermenistan aras?nda ya?anan daha farkl? sorunlar gündeme gelerek, s?n?rlar?n yeniden aç?lmas?n? önledi. Bu sorunlar ?öyle s?ralanabilir:

1. Ermenistan ve Ermeni lobisinin dünyada sözde soyk?r?m propagandas? yapmas?.

2. Ermenistan'?n Türkiye'den toprak iddialar? (Ba??ms?zl?k Bildirgesi'nin 11. maddesinde Türkiye'nin do?usundan Bat? Ermenistan olarak bahsediliyor. www.armeniaforeignministry.com /htms/doi.html). Bu ba?lamda Ermenistan, Kars ve Gümrü Anla?malar?n? da tan?m?yor ve Türkiye ile s?n?r anla?mas? imzalamak istemiyor.

3. Ermenistan bayra??nda A?r? da??n?n yer almas? ve bu da??n Ararat olarak tan?mlanmas? (http://www.president.am/eng/? folder=lib&sub=constitution&chapter=1)

Fakat s?n?rlar?n kapand??? günden itibaren hem Türkiye hem de Bat?'da çe?itli bahanelerle kap?lar?n aç?lma gere?i gündeme geldi. Bu bahanelerin zemini ise, s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n?n Türkiye'nin ekonomik yarar?na olaca?? ve bu ba?lamda siyasi sorunlar?n da iki devlet aras?nda çözülece?i ?eklinde haz?rland?. Bu görü?e göre Türkiye-Ermenistan s?n?rlar? aç?l?rsa:

1. Türk mallar? Ermenistan'a girecek,

2. Türk yat?r?mc?lar? için yeni f?rsatlar aç?lacak,

3. Türkiye'nin Güney Kafkasya ile ticareti geli?ecek.

Ekonomi üzerinden siyaset yapmak isteyenler ise s?n?rlar aç?l?rsa Ermenistan'?n ekonomik olarak Türkiye'ye ba?lanaca??n? ve Türkiye'ye kar?? çe?itli taleplerini geri çekece?ini iddia etti. Bu konuda biraz daha ileri gidenler Türkiye'nin, Azerbaycan topraklar?ndan çekilmesi için Ermenistan'a bask? yapabilece?ini savundular. Bu grubun amac?n?n, aç?k aç?k ifade etmeseler de Türkiye-Ermenistan ili?kileri için Rusya­Ermenistan ili?kilerini model almak oldu?u aç?kça görülüyor. Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n? isteyenler aras?nda direk Ermenistan'?n ç?karlar?n? dü?ünen insanlar da bulunuyor. Ermenistan-Türkiye s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? ve diplomatik ili?kilerinin geli?mesi için AB ve ABD'den de bask?lar yap?ld?. Bu konuda AB ve ABD'den yap?lan bask?lar?n nedeni Ermenistan'?, AB ve NATO'ya entegre ederek Ermenistan'?n, ?ran ve Rusya'ya olan ba??ml?l???n? azaltmakt?r. ABD ve AB bu konuda Ermenistan içinde baz? çevreleri de destekliyorlar.

ER?VAN'IN GÜNDEM?

13­14 Ocak 2007 tarihleri aras?nda yani Hrant Dink'in öldürülmesinden bir hafta kadar önce s?n?r kap?s? ve ili?kiler konusu Erivan'da gerçekle?tirilen "Türkiye-Ermenistan S?n?r Kap?lar?n?n Aç?lmas?n?n Sosyal ve Ekonomik Sonuçlar?" ba?l?kl? konferansta ele al?nd?. Bu konunun Ermenistan'da gündeme gelme nedeni ise Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye aras?nda yeni bir projenin yap?m? ile ilgili çal??malar?n h?zlanmas?d?r.

Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Bakü-Tiflis-Erzurum gibi bölgesel enerji projelerin d???nda kalan Ermenistan, ?ran do?algaz?n? Avrupa'ya ta??yacak bir projenin içinde yer almak istiyor. ?ran-Ermenistan do?algaz hatt? Ermenistan aç?s?ndan bir umut oldu. Fakat Rusya'n?n bask?lar? ile bu boru hatt?n?n hacmi küçültüldü ve boru hatt?ndan verilecek gaz sadece Ermenistan'a yetecek ?ekilde s?n?rland?r?ld?. Rusya'n?n bu tutumu ve Ermenistan'a verdi?i do?algaz?n fiyat?n? yükseltmesi ve Ermenistan'?n stratejik kurumlar?n? ele geçirmesi Ermenistan iktidar? üzerinde Bat? ile ili?kileri savunan kesimin bask?lar?n? art?rd?. 2005 Aral?k ve 2006 Aral?k aylar?nda ya?anan Rusya-Gürcistan krizinden en çok etkilenen ülkelerden biri de Ermenistan oldu. 13 Ocak 2007'de üç devlet aras?nda Bakü-Tiflis-Ahalkelek-Kars (BTAK) Demiryolu Projesi ile ilgili imzalar?n at?lmas? Ermenistan'?n projeye kat?lma arzular?n? suya dü?ürdü. Ermenistan, bölgesel projelerden tamamen izole olmamak ve Azerbaycan kar??s?nda daha da zay?flamamak amac?yla planlanan demiryolu projesinde (söz konusu olan proje sadece BTAK de?il genel olarak Güney Kafkasya demiryolu ve ta??mac?l?k projesidir) rol almak istiyor. BTAK Demiryolu projesinin ekonomik olmad???n? ve var olan demiryolu projesinin kullan?lmas?n?n daha verimli olaca??n? öne süren Ermenistan, alternatif olarak kendi topraklar?ndan geçen Kars-Gümrü Demiryolu'nu önerdi. Fakat Azerbaycan ve Türkiye için, BTC ve BTE gibi projelerin tamamlay?c?s? olan BTAK'?n ekonomikli?inden çok güvenlik ve jeopolitik boyutlar? önemli. Projenin geli?mesi Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye aras?nda ekonomik ili?kileri daha da geli?tirece?i gibi Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?s?n?n aç?lmas?n?n ekonomik faydalar?n? ikinci plana atacakt?r.

BTAK'? engellemek isteyen Ermenistan çe?itli yönlerden bask? yapmaya çal???yor. Demiryolu projesinin gerçekle?mesine kendi olanaklar? ile engel olamayan Ermenistan, yurtd???ndaki lobileri arac?l???yla proje için mali sorunlar yaratmaya çal??t?. Bu çal??malar?n sonucunda ABD ve AB, projeye mali destek vermeme karar? ald?. Asl?nda AB ve ABD'nin bu karar? almas? Ermenistan'?n iste?inden de?il tamamen ABD ve AB'nin Güney Kafkasya politikalar?ndan kaynaklan?yor. Fakat bu kararlar da projenin gerçekle?mesi önünde engel olamad?. Mali konuda en çok s?k?nt? ya?ayan Gürcistan, Türkiye ve Azerbaycan'dan kredi sözü ald?. Ankara ve Bakü'nün bu kararl?l??? kar??s?nda Erivan, proje için imzalar?n at?ld??? bir dönemde yeni bir siyasi atak ba?latt?. Ermenistan bu dönemde Türkiye ile s?n?r kap?lar?n? açman?n yollar?n? arayarak bu yoldan BTAK demiryolu projesine alternatif olan Kars-Gümrü demiryolunu aktifle?tirmeyi planlad?. Ermenistan D??i?leri Bakan Yard?mc?s? Gegam Geribcanyan'?n "Kars-Gümrü-Ahalkelek Demiryolu SSCB'nin da??lmas?ndan bu yana kullan?lm?yor. Türkiye-Ermenistan s?n?rlar? aç?l?rsa bu demiryolu bir gün sonra çal??maya ba?layacakt?r" sözleri bu yorumu destekliyor. Bu nedenle Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan'?n, "?li?kiler konusunda Türkiye ile görü?ebiliriz" aç?klamas?n?n, demiryolu projesine ye?il ???k yak?ld??? bir döneme rastlamas? tesadüf de?ildir.

ÖNKO?ULSUZ D?PLOMAS?

Türkiye ile s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n? ve diplomatik ili?kilerin geli?tirilmesini isteyen Ermenistan, bunlar?n önko?ulsuz ba?lat?lmas? iste?ini dile getiriyor. Yani Türkiye s?n?r kap?lar?n? açmak ve diplomatik ili?kileri ba?latmak için diplomatik ili?kilerin kesilmesi ve s?n?r kap?lar?n?n kapat?lmas? nedenlerini ?art olarak ko?madan görü?me masas?na oturulacak.

Ermenistan'?n diplomatik ili?kiler konusunda aç?klamalar? devletleraras? ili?kilerin en önemli prensiplerinden olan "iyi niyet" anlay???na ayk?r?d?r. Türkiye ile ili?kilerini geli?tirme konusunda iyi niyetli oldu?unu ispatlamak için Ermenistan'?n, s?n?rlar?n kapat?lmas?n? do?uran nedenlerden vazgeçmesi gerekiyor. Ermenistan bunlardan vazgeçmeden ili?kilerin ba?lat?lmas?n? istiyor. Bu nedenle diplomatik ili?kilerin ba?lat?lmas? için bask?lar?n Türkiye'ye de?il, diplomatik ili?kilerin kesilme nedeni olan Ermenistan'a yap?lmas? gerekiyor. Zira Türkiye bu konuda ilk ad?m?n? atm?? bulunuyor. 5 Nisan 1993'de Ermenistan'la direk uçak seferlerini durduran Türkiye, 1995'te hava koridorunu açarken, 16 Ekim 2003'te do?urdan uçak seferlerini ba?latt?. Günümüzde ise Türkiye'den beklenen ilk ad?m de?il üçüncü kar??l?ks?z ad?md?r.

Dolay?s?yla Türkiye'nin, öne sürdü?ü ko?ullar gerçekle?meden Türkiye-Ermenistan s?n?rlar?n?n aç?lmas? Türkiye'nin, Bat?'n?n ve Ermenistan'?n dayatmac? politikalar?n? kabullenmesi anlam?na gelir. Türk-Ermeni ?? Konseyi Ba?kan? Kaan Soyak'?n, "'Soyk?r?m' meselesi Türkiye'de yeni yeni tart???lmaya ba?land?" aç?klamas?, asl?nda Ermenistan ve Ermeni lobisine dayatmac? politikalar?n?n ba?ar?s? konusunda bir mesaj niteli?i ta??yor. Soyak'?n aç?klamas? ?öyle yorumlanabilir "Ermenistan'?n ve dünya Ermenilerinin bu konuda izledi?i yol do?rudur. Böyle devam ederlerse soyk?r?m meselesi Türkiye'de ciddi ciddi tart???lmaya ba?lanacakt?r." Ermenistan'?n ise sözde soyk?r?m iddialar?n? ve toprak iddialar?n? yeniden gözden geçirme gibi bir niyeti yoktur.

Türkiye'nin Ermenistan'la s?n?r kap?lar?n? kapatma ko?ullar?n? göz ard? ederek ili?kilerin ba?lat?lmas? a?a??daki siyasi ve jeopolitik sonuçlar? do?urabilir. Böyle bir durum,

* Türkiye'nin, d?? politika hedeflerinde ciddiyetsizli?ini gösterir ve bu konuda verilecek ödün sadece Türkiye­Ermenistan ili?kilerini de?il Türkiye'nin di?er d?? politika sorunlar?n? da etkiler. Türkiye'nin yumu?ak davrand???n? gören d?? güçler, Ermeni lobisi ve Ermenistan daha fazla ödün elde etmek için daha fazla bask? yapacakt?r.

* Azerbaycan'?n Ermenistan politikas?n? derinden etkiler. Türkiye-Azerbaycan ili?kilerini derinden sarsar. Türkiye, Kafkasya siyasetinde Azerbaycan'? de?il Ermenistan'? tercih etmi? olur. Bu, Türkiye-Azerbaycan aras?ndaki stratejik ortakl?ktan kaynaklanmaktad?r. Bunun sonucu olarak Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan üçgeninde çatlamalar ortaya ç?kar. Bu durum, Türkiye'nin Kafkasya politikas?n? olumsuz etkiler. Türkiye'nin Ermenistan'la ili?kilerini kurarken Azerbaycan'? dikkate almas? Ankara'n?n bu konuda Bakü'ye ba??ml? oldu?u anlam?na gelmiyor.

Türkiye ve Azerbaycan'?n Ermenistan'? bölgesel projelerin d???nda tutma çabalar? Erivan'? izole etme stratejisinden kaynaklan?yor. Hedef ise, Ermenistan'? Azerbaycan'a kar?? i?galci tutumlar?ndan ve Türkiye'ye kar?? iddialar?ndan vazgeçirmektir. Rusya, ?ran ve Ermeni lobisinin Ermenistan'a verdi?i destekler sonucunda Türkiye ve Azerbaycan bu konuda ba?ar?ya ula?m?? de?iller. Dolay?s?yla Türkiye'nin, s?n?r kap?s? ve demiryolu konusunda ödün vermesi, Ermenistan Azerbaycan ve Türkiye'ye kar?? izledi?i sald?rgan tutumdan vazgeçmeden, izolasyon politikas?ndan vazgeçilmesi anlam?na gelir.

Demiryolu projesinin gerçekle?mesi ile Ermenistan daha çok izole olacakt?r. S?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? ise, i?gale son vermeden ve talepleri geri çekmeden Ermenistan'?n izolasyonu delmesi anlam?na gelir ki, bu da bölgesel sorunu Ankara ve Bakü'nün ç?karlar? çerçevesinde çözüme kavu?turma ?ans?n?n ortadan kalkmas? demektir.

H?rant Dink'in öldürülmesi sonras? Türkiye-Ermenistan s?n?r sorunu "insani duygular" üzerinden daha çok siyasalla?t?r?lmaya çal???l?yor. Dink'in öldürüldü?ü ve cenaze törenin yap?ld??? günlerde ?stanbul'da yüzlerce insan?n "Hepimiz Ermeniyiz" slogan? atmas? "Ermenistan'la s?n?rlar aç?ls?n" gösterilerinin provas? olabilir. Bunu da ülke yönetimi üzerinde bir bask? olarak kullanabilirler. Ermenistan'?n taleplerinden ve i?galci giri?iminden vazgeçmeden Türkiye'nin s?n?r kap?lar?n? açmas? ve diplomatik ili?kileri ba?latmas? devletleraras? ili?kilerin kar??l?kl?l?k ilkesine ters dü?üyor. Uluslararas? ili?kilerde kar??l?kl?l?k ilkesi, iki ülkenin birbirine ayn? imtiyaz ve haklar? kar??l?kl? olarak tan?mas?d?r. Hrant Dink'in öldürülmesi bir dü?ünüre ve insana yap?lan sald?r? aç?s?ndan kabul edilemez bir olayd?r. Fakat devletleraras? ili?kilerde duygusal olarak karar vermek bir o kadar da telafisi olmayan hatalarla sonuçlanabilir.

ANIMSAMAK ?Ç?N

Ermenistan'?n bölgesel projelerin d???nda kalma nedeni i?galci ve istikrars?zl?k unsuru bir devlet olmas?ndan kaynaklan?yor. Ermenistan Türkiye'ye kar?? taleplerini geri çekmedi?i gibi, Azerbaycan topraklar?ndan i?galci güçlerini de geri çekmiyor. Bunlar?n ötesinde Türkiye'nin di?er bölgesel müttefiki Gürcistan'?n Ahalkelek bölgesinde ya?ayan Ermenilerin ayr?l?kç? hareketlerini destekliyor.

S?n?rlar?n aç?lmas? Ermenistan'?n Türkiye'ye ekonomik ba?lamda ba?lanmas? anlam?na gelmeyecektir. Bunun önünde en büyük engel Rusya ve Ermeni lobisi varken, di?er yandan Ermenistan'?n hedefinde Türkiye üzerinden Avrupa ile ticaretini geli?tirmek vard?r. Ermenistan'?n çabalar? bölgesel projelerden izole olmamak ve Azerbaycan-Türkiye ili?kilerini yaralamakt?r.

Türkiye'nin, öne sürdü?ü ko?ullar gerçekle?meden s?n?r kap?lar?n? açma konusunu tart???rken geçmi?ten ders almas? gerekiyor. Örne?in, K?br?s Bar?? Harekat? nedeniyle NATO'dan ayr?lan Yunanistan'?n yeniden NATO'ya girmesi için Türkiye'nin onay vermesi. Irak'?n Kürt liderlerine k?rm?z? pasaportlar?n verilmesi, 1994 y?l?nda Türkiye'nin zor durumda olan Ermenistan'a elektrik enerjisi ve bu?day yard?m?nda bulunmas? ve elde etti?i sonuçlar...