ERMEN?STAN FIRSATI KAÇIRDI

Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan aras?ndaki stratejik do?rultu demiryolu hatt?na ili?kin yeni a?amayla güçlendi. Demiryolu ile Türkiye Azerbaycan, Orta Asya ve do?uya ula?ma ?ans?n? yakalad?. Gürcistan ve Azerbaycan Rusya'ya alternatif güzergah ?ans? yakal?yor. Proje d???nda kalan Ermenistan, bölgede bar?? ?ans?n?n yakalanmas?n? bir kez daha erteledi. Ermenistan Rusya ve ?ran'la yan yana kald?.

Haziran 1993'de, Ankara'da Türkiye-Gürcistan hükümetler aras? komisyon toplant?s?nda Tiflis-Kars Demiryolu ile ilgili ön anla?maya var?lm??t?. Fakat 2005 y?l?na kadar Gürcistan'da bir türlü sa?lanamayan siyasi istikrar bu projenin gerçekle?mesine engel oldu. Azerbaycan'?n da projeye kat?lma talebiyle birlikte 25 May?s 2005'de Bakü'de üç devletin devlet ba?kanlar? aras?nda Bakü-Tiflis-Ahalkelek-Kars (BTAK) Demriyolu Projesi hakk?nda üç tarafl? bildiri imzaland?. BTAK Demiryolu Projesi için son anla?ma 7 ?ubat 2007'de Tiflis'te Ula?t?rma Bakan? Binali Y?ld?r?m, Gürcistan Ekonomi Kalk?nma Bakan? Georgi Arvaladze ve Azerbaycan Ula?t?rma Bakan? Ziya Memmedov taraf?ndan imzaland?. Ayn? anda Ba?bakan Recep Tayyip Erdo?an, Gürcistan Cumhurba?kan? Mihail Saaka?vili ve Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev taraf?ndan üç devlet aras?nda ula?t?rma, elektrik enerjisi ve do?algaz alan?nda kar??l?kl? destek ve bölgesel i?birli?i öngören Tiflis Deklarasyonu imzaland?. BTAK Demiryolu Projesi'nin gerçekle?mesi için Marabda-Karksakhi (Gürcistan içinden Türkiye s?n?r?na kadar) demiryolu projesine mali destek verilmesi, projele?tirilmesi, in?as?, onar?m? ve kullan?m? ko?ullar? hakk?nda Azerbaycan hükümeti ile Gürcistan hükümeti aras?nda anla?ma imzaland?. Gürcistan ile Azerbaycan aras?nda demiryolunun bu k?sm?na mali destek verilmesi için kredi anla?mas? da imzaland?. Anla?maya göre, Azerbaycan'?n Uluslararas? Bankas? Gürcistan Demiryolu ?irketi'ne y?ll?k yüzde 1 faizden 25 y?ll?k süreyle 220 milyon dolar kredi verecek. Gürcistan bu krediyi 25 y?l boyu demiryolundan ta??nacak yüklerden elde edilecek kazançtan ödeyecek. Fakat bu süre kar??l?kl? anla?ma ile uzat?labilir. Proje çerçevesinde 105 kilometrelik yeni demiryolu hatt? (76 km Türkiye ve 29 km Gürcistan) dö?enecek. Ba?lang?çta 5 milyon ton daha sonra ise 15 milyon ton yük ta??nmas? öngörülen demiryolunun yap?m?na 2007'nin yaz?nda ba?lanmas? planlan?yor. Proje hesaplamalar?na göre 440 milyon dolar toplam ise 600 milyon dolara mal olacak. Demriyolu projesi anla?mas?n?n yürürlü?e girmesi için her üç ülkenin parlamentolar? taraf?ndan onaylanmas? gerekiyor.

(Ayn? tarihte Gürcistan Türkiye'nin ?ahdeniz'deki pay?ndan almak istedi?i 800 milyon metreküplük do?algaz anla?mas?n?n imzalanmas? beklense de anla?ma imzalanmad?.)

AZERBAYCAN'IN ÖNEM?

?pek Yolu Projesi'nin tamamlay?c?s? niteli?inde olan BTAK Demriyolu Projesi, BTC ve BTE'nin karde?i niteli?inde. Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan jeopolitik üçgenini kuvvetlendiren demiryolu, Marmaray Projesi ile Avrupa'ya ç?k?? yapabilir. Türkiye'nin Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile kara ba?lant?s?n? sa?layabilecek, Orta Asya Cumhuriyetleri, Gürcistan ve Azerbaycan'?n Türkiye üzerinden Avrupa'ya kara ç?k??? olacakt?r. Yük ta??ma sürecinde Çin ve Hindistan'?n da kat?lmas? beklenen projenin, Trans-Sibirya Demriyolu'na rakip olaca?? dü?ünülüyor. Bu ba?lamda demiryolunun yük ta??mac?l???ndan elde etti?i kazanç da artacak. Zaten gelinen a?amada Azerbaycan-Kazakistan ve Azerbaycan-Türkmenistan aras?nda Hazar Denizi üzerinden yük ta??mac?l??? yap?l?yor. Demiryolunun gerçekle?mesi ile Hazar üzerinden ta??mac?l?k i?lemleri daha da h?z kazanabilir. Demiryolunun ba?layaca?? Bakü ayn? zamanda di?er önemli bir projenin Rusya-Azerbaycan-?ran aras?nda yap?lmas? planlanan Kuzey-Güney Demriyolu Projesinin merkezi noktas? konumunda olacak. Bir sonraki a?amadan demiryolunun Kars üzerinde Nahç?van'a kadar uzat?lmas? bekleniyor. Uzat?lmas? durumunda demiryolu, Azerbaycan ana karas? ile özerk bölgesi Nahç?van aras?nda kara ba?lant?s? olaca?? gibi demiryolu üzerinden Nahç?van-Kars ekonomik ili?kileri de geli?ecektir. Tabi bu ba?lamda hem Azerbaycan'?n Hazar'daki limanlar? hem de Azerbaycan demiryollar?n?n kazanc? önemli miktarda artacakt?r. Azerbaycan demiryolundan sadece ekonomik de?il ayn? zamanda siyasi ve stratejik olarak kazançlar sa?lamay? umuyor. BTC ve BTE Azerbaycan ve Gürcistan'?n ba??ms?zl??? için önemli projelerken demriyolu ve benzeri projeler ba??ms?zl???n peki?tirilmesi rolünü oynuyor. Ermenistan'? daha çok izole ederek üzerinde bask? kurmak ise projenin Azerbaycan aç?s?ndan di?er önemli boyutu.

ERMEN?STAN KENARDA

7 ?ubat 2007'de Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan yeni bir ba?ar?ya imza atarken, Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan, Los Angeles Times Gazetesi'nde "Türkiye Diyalog ?ans?n? Kaç?rd?" ba?l?kl? makalesinde, Ermenistan'?n ne denli büyük bir projenin d???nda kald???n? ikinci plana atmak istermi?çesine, Hrant Dink cinayeti ile Türkiye-Ermenistan ili?kisizli?inde olumlu havan?n yakaland???n? fakat Türkiye'nin bu ?ans? kaç?rd???n? yaz?yordu.

Ermenistan birkaç yönden projenin gerçekle?mesini engellemeye çal??t? ancak ba?ar?l? olamad?. BTAK'? ekonomik karl?l?ktan uzak, siyasi bir proje olarak gören Ermenistan, hala projeyi engelleyebilece?i umudunu yitirmemi? görünmüyor. Ermenistan Cumhurba?kan? Dan??man? Viktor Soghomonyan projeyi "siyasi motifli" olarak tan?mlarken, parlamento ba?kan? Vahan Hovannisyan ekonomik temelden uzak, Ermenistan'? daha çok izole etme amaçl? oldu?unu savundu. Bu aç?klama demiryolunun Ermenistan için önemini ortaya koyarken, ?imdiye kadar bölgesel projeleri umursamaz görünen Ermenistan'?n bölgesel projelerden izole oldu?unu kabullendi?inin göstergesidir. BTAK projesinin gerçekle?mesi durumunda Ermenistan izolasyonunun daha da derinle?ece?ini aç?klayan Amerika Ermeni Assemblesi'nin Ermenistan bölge sorumlusu Arpi Vartanyan, Erivan'?n bu projenin gerçekle?mesini engellemesinin zor olaca??n? fakat Kars-Gümrü demiryolunun onar?lmas? gerekti?ini öne sürüyor.

Ermenistan'?n bölge güçlerinin güvenini kazanmaktan ziyade bölge d??? güçlerle i?birli?i yapmas?na ra?men Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan Erivan'la i?birli?i için kap?lar?n? aç?k tutmu? bulunuyorlar. Ermenistan'?n bölgesel projelerden izole olmas?nda en çok çabay? harcayan ülke olan Azerbaycan, Ermenistan'?n i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?ndan çekilmesi durumunda Erivan'?n bölgesel projelere kat?labilece?ini aç?klad?. 7 ?ubat 2007'de imzalanan Tiflis Deklarasyonu'nun giri? bölümündeki, "Biz iyi kom?uluk ili?kisi, egemenli?e sayg?, toprak bütünlü?ü ve uluslararas? alanda tan?nm?? s?n?rlar?n ihlal edilmemesi prensiplerini temel alarak kom?ular?m?zla yak?n i?birli?ine haz?r oldu?umuzu onayl?yoruz" ibaresi Ermenistan'? i?aret ediyor. 13. madde ise kom?u devletleri ortak bölgesel bak?? aç?s?na katk?da bulunmaya davet ediyor.

Ermenistan kom?ular?yla dü?manl??? devam ettirme pahas?na daha büyük çabalar harcayarak bölge d??? güçlerle i?birli?i yapmak yerine bölgesel dü?manl???na son vermi? olsayd? projenin d???nda kalmayabilirdi. K?sacas? Ermenistan, Moskova ve Ermeni lobisinin ç?karlar?n? koruyan de?il halk?n?n ç?karlar?n? dü?ünen bir ba?kent taraf?ndan yönetilmi? olsayd? projeden d??lanmazd?. Ermenistan'?n sald?rgan tutumlar?ndan en fazla zarar gören Ermenistan'?n kendisi olurken bundan en çok karl? ç?kan ülkeler ise Rusya ve ?ran oldu. Fakat görünen o ki, Ermenistan'? Oskanyanlar, Koçaryanlar ve Sarkisyanlar yönetti?i sürece bu ülke halk? çok f?rsatlar kaç?racakt?r. Bölgesel projelerin d???nda kalma pahas?na i?galci çabalar?na son vermeyen Ermenistan sadece kendi ?ans?n? de?il Kafkasya'da sa?lanabilecek bar?? ?ans?n? da çok sonralara belki de hiç sa?lanamayacak ?ekilde erteledi. Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev imza töreninde, Azerbaycan-Türkiye-Gürcistan dostlu?undan ve Bakü'nün bölgesel projeler ba?lam?nda ba?ar?lar?ndan bahsederken, Ermenistan cumhurba?kan? ABD'den yap?lacak askeri yard?m?n az olmas?ndan yak?n?yordu.

GÜRC?STAN'IN KAZANÇLARI

Projeyle ilgili görü?melere kat?lmas?na ra?men Gürcistan'?n projeye yönelik iki çe?it mali s?k?nt?s? bulunmaktayd?:

1. Demiryolunun Gürcistan k?sm?n?n onar?m? ve yeniden yap?m? için yeterli sermaye gücü bulunmuyordu. Tiflis'in bu s?k?nt?s? Azerbaycan'?n sa?lad??? kredi deste?i ile ortadan kalkm?? görünüyor.

2. Gürcistan'da BTAK Demiryolu'nun Gürcistan'?n Karadeniz'deki Batumi ve Poti limanlar?ndaki yük ta??mac?l???n? olumsuz etkileyece?ini ve bunun da ülke ekonomisini olumsuz etkileyece?i dü?ünülmekteydi. Gürcistan eski D??i?leri Bakan? Salome Zurabi?vili, bu güzergah?n Avrupa'ya mal ta??mac?l???nda önemli rol oynayan Gürcistan'?n Karadeniz limanlar?n?n öneminin azaltaca??na dikkat çekiyor. Bu nedenle hem Türkiye hem de Azerbaycan'dan ekonomik zararlar?na kar?? tazminat istedi fakat Azerbaycan ve Türkiye bunu reddetti. Gürcistan'?n Azerbaycan'dan ald??? krediyi BTAK Demiryolu'ndan yük ta??mac?l???ndan elde etti?i kazançtan ödeme ?art? ko?mas? da limanlardaki yük ta??mac?l???n? demiryolu ta??mac?l???ndan ay?rma çabas?d?r.

Son olarak Rusya ile ya?ad??? gerginlik sonras? BTAK Demiryolu projesinin önemini anlam??t?r. "Biz bu projeyi Gürcistan'? Kuzey'den gelen ablukaya kar?? korumak için destekledik", aç?klamas?n? yapan Gürcistan Ekonomi Kalk?nma Bakan? Giorgi Arveladze, bu sözlerini Rusya'ya hitaben söylemi?tir. Bu nedenle Gürcistan projenin kendisine Rusya kar??s?nda büyük avantajlar sa?layaca??n? dü?ünüyor. Gürcistan aç?s?ndan dikkat çekici di?er bir boyut da her üç projede (BTC, BTE ve BTAK) Gürcistan'?n daha fazla pazarl?k yaparak daha çok karl? ç?kma çabas?d?r.

Zira 19­21 Aral?k 2006'da Türkiye'yi ziyaret eden Gürcistan Devlet Ba?kan? Mihail Saaka?vili ve 25 Aral?k 2006'da Bakü'yü ziyaret eden Gürcistan Enerji Bakan? Zurab Nogaideli Türkiye ve Azerbaycan'?n ?ahdeniz'deki do?algaz pay?ndan almas? kar??l???nda demiryolu projesine onay vermi?ti. Gürcistan'?n bu tav?rlar?na kar??n Azerbaycan ve Türkiye'nin gösterdi?i iyi niyet ise ç?karlar?n örtü?mesinden kaynaklan?yor.

Türkiye'nin projenin merkezi olmas? onun enerji yollar?n?n yan? s?ra, Do?u-Bat? ula?t?rma yollar? aç?s?ndan önemini de gösteriyor. BTAK Demriyolu Projesi'ni "Demir ?pek Yolu" olarak tan?mlayan Ba?bakan Recep Tayyip Erdo?an, projenin bölgede dostluk ve karde?li?in sembolü oldu?unu vurgulad?. Projenin gerçekle?mesi Türkiye'ye Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile ili?kilerini geli?tirme f?rsat?n? sunacak, dahas? karayolu üzerinden Orta Asya ile ba?lant? kurulmas?n? sa?layacak. Bu ise Türkiye'nin Güney Kafkasya ülkeleri ve Asya ülkeleri ile ticaret hacmini art?rabilecek. Üç ülke aras?nda yeni ekonomi temelli olu?uma yol açabilecek proje, ayn? zamanda Güney Kafkasya'da ticaret ili?kilerini geli?tirmek isteyen Avrupa ülkelerinin gözünde Türkiye'nin de?erini art?racak. Projenin Türkiye üzerinden Ortado?u ülkelerine de uzanma f?rsat? bulunuyor.

7 ?ubat 2007'de Gürcistan-Türkiye ili?kileri aç?s?ndan di?er önemli bir projenin aç?l?? töreni gerçekle?ti. Saaka?vili ve Erdo?an Türkiye'nin TAV ?irketi taraf?ndan yap?lan Tiflis Uluslararas? Hava Liman?'n?n aç?l??? yapt?, limandan kalkan ilk uçak ise ?lham Aliyev'in uça?? oldu.

Projenin di?er önemli boyutu kat?l?mc? üç ülkenin d?? bask?lara gö?üs gererek kendi güçleri çerçevesinde yap?lmas?d?r. Projenin gerçekle?mesi Azerbaycan ve Türkiye'nin ba?ar?s?d?r. ABD ve AB'nin mali engeline, Ermenistan diasporas?n?n kar?? çal??malar?na ve Gürcistan'?n pazarl?kç? tav?rlar?na kar??n Türkiye ve Azerbaycan bu projenin gerçekle?mesiyle önemli bir ba?ar? elde etti. Ermenistan ise bir kez daha önemli bir projede yer alma f?rsat?n? kaç?rd?.