!ßé°€ellspacing="0" ceŽÿåKARABA??IN ??KESTES? 2A

Karaba?’?n 15-16 y?ldan bu yana Ermeni i?galinde bulundu?unu bilmeyen ayd?n -san?r?m- yoktur bu ülkede. Bu bilgilere, yukar?da yazd?klar?m?z? da ekleyiniz ve hâlâ yazd?klar?m?zla ilgili iseniz, bizi dikkatle dinleyiniz lütfen.

{3rc; yazd?klar?m?zla ilgili iseniz, bizi dikkatle dinleyiniz lütfen. Karaba? hakk?nda en eski bilgileri kim vermi? biliyor musunuz? ?slam’? gönül fethi yoluyla yaymay? ba?arm?? Ulu Ahmet Yesevî’nin soyundan geldi?ini  ifade eden, ünlü gezginimiz Evliya Çelebî. Evliya Çelebî; foto?raf?n, filmin, hatta matbaan?n olmad??? devirde; Osmanl?’y?; ?ehir ?ehir, insan insan ve olay olay, öyle tatl? bir üslup ve kurguda anlatm??t?r ki, parmak ?s?rmamak, hayran olmamak mümkün de?ildir. Evet, i?te Çelebi’nin kaleminden Karaba?:

Bir tabiat harikas?
“Arasbüzük ?rma??na geldik. Ba?lang?c?n? Van eyaletinde ’Pityanis’Kürtleri da?lar?ndan al?p kuzeye akar, Zengi Nehri’ne kar???r. Atla geçit vermez, büyük bir sudur. Buradan hareketle bir saat kadar sonra; bak?ml?, ye?illik kasabalar içinde yol alarak Karaba? ?ehrine geldik.
Karaba? ?ehri: Küçük Azerbaycan ?ehirlerindendir. E?ri Fatihi Sultan Mehmet Han vezirlerinden büyük kumandan Koca Ferhat Pa?a bunu y?km??t?r. Sonra gene bak?ml? hale gelip, IV. Murat Han, halk?n?n serke?li?inden ötürü, Revan fethinden dönerken yeniden harap etmi?tir. ?imdiki halde yava? yava? imar edilmektedir. Tebriz s?n?r?nda ayr? bir sultanl?kt?r. Bin askeri vard?r. Kalenteri vard?r. Dara?as?, mün?isi, binba??s? ve diz çöken a?as? vard?r. ?ehir geni? bir ovada, cennet ba??na benzer, üç bin evli, yedi camili, yedi hamaml?, üç hanl?, alt? yüz dükkanl? ?irin bir ?ehirdir. Ba?lar? güzel ve sevimlidir. Ekili tarlalar? çok, hay?r ve bereketi bol, bak?ml? bir ülkedir. Su ve havas? güzel, nehirleri çok ve temiz olup lezzetli, berrak akarsular? vard?r. Ba? ve bostanlar?, geni? Dost Sahas?’n? süsler. Yiyecek ve içeceklerinin seçkinlerinden on cins sulu lal renkli üzümleri, ?arab?, ab?elesi, on sekiz cins tatl? ve sulu nar’? ünlüdür. Sular? yer yer kuyular? ile yer alt?ndan akar. Eski usul cami ve mescitlerinin kubbeleri sivri sivri yap?lm??, çe?it çe?it kur?unlarla kapl?d?r. ?ehirde on bir minare görünüyordu. Ama yerlileri yetmi? tane ibadethane oldu?unu söylerler. ?ehir halk? ?ehri mamur etmek ?art? ile vergilerden ba????k tutulmu?tur. Yaln?z ?ran ?ah?’na y?lda yüz deve yükü ordubari, meceleye abbasi armutlar? kurusu, zerdali, kay?s?, ayva, encas, kuru üzüm gibi çe?itli meyveler götürürlermi?. K?sacas?, Azerbaycan’da üç tane Karaba? vard?r ki, her biri cennet bahçelerine benzer.”

Co?rafya ve tarih
Karaba?, Küçük Kafkaslara ba?l?  Karaba? s?rada?lar?n?n kuzey kenar?nda 4.400 kilometrekarelik bir alan? kaplar. Bitki örtüsü son derece de?i?ken bir yap? gösterir. Alçak Kür düzlüklerindeki bozk?rlar da?lar?n a?a?? yamaçlar?nda yerini gür me?e, gürgen ve kay?n ormanlar?na b?rak?r. Daha yüksek yamaçlar ve Gami? Da?? (3724 m.) gibi doruklar hu?a?ac? ve Alp tipi çay?rlarla kapl?d?r. Üzüm ba?lar?, meyve bahçeleri ve ipekböcekçili?ine dönük dut a?açlar?n?n bulundu?u vadilerde tah?l ekimi de yap?l?r. Nüfusu SSCB döneminde 192.000’di. Bu nüfusun %76’s? Ermenilerden, %23’ü Azerbaycan Türkleri’nden, kalan? da Rus ve Kürtlerden olu?uyordu.  Karaba?’?n ba?kenti Hankendi (Stephanekert), di?er en önemli ve büyük ?ehri ise ?u?a’d?r. Karaba?’da oturan insanlar?n ço?u, yüz y?ldan fazla ya?ar. Azerbaycan Türkleri’nin “Karaba? sefal? yerdir, gezmeli yerdir” demeleri bo?una de?ildir.

Sovyetler Birli?inin çözülme sürecine girmesi ile birlikte Ermeniler Karaba?’? ele geçirebilmek için teröre ba?vurdu. Ve sava?? ba?latt?

Azerbaycan 1989’da tam 20 bin askerini ?ehit verdi
Prof. Dr. Umay Türke?, Türklerin Tarihi adl? kitab?nda,  “Gence-Karaba? Beylerbeyli?i’nin halk?n?, Bayat, ?ahseven, Af?ar, Dulkadir, Kebirli boylar? olu?turmas?na ra?men beylik makam?na Kacarlardan Ziyado?lu getirilmi?tir. Ziyado?ullar?, Beylerbeylik, Gence Hanl???’na dönü?tükten sonra da Rusya’n?n bütün hanl?klar? ilhak?na kadar yönetimde kalm??lard?r. Gence-Karaba? Beylerbeyli?i arazisinin büyüklü?ü, nüfusunun fazlal???, ekonomik ve askeri gücü ve siyasi etkinli?i ile di?er beyliklerin önünde yer alm??t?r” diyor.

1822’nin önemi
 Karaba?, 1813 Gülistan Antla?mas? ile Rusya’n?n pay?na dü?tü. 1822’de Karaba?’da hanl?k la?volundu. ??te bu tarih çok önemli, çünkü bu tarihte, Rus Çarl???, Karaba?’a ve ?imdi Ermenistan olarak adland?r?lan kadim O?uz Yurdu’na, Türkiye ve ?ran’dan 1 milyonu a?k?n Ermeni getirip yerle?tirdi. Ermenilerin Da?l?k Karaba?’a göç ettirilmeleri ile ba?layan Azeri-Ermeni çat??malar?n?n neticesinde Azerbaycan Türkleri’nin önemli bir k?sm? Karaba?’? terk etmek durumunda kald?lar. Ermenilerle ya?ad?klar? sorunlar yüzünden Azerbaycan Türklerinin tarihte ilk göç hareketleri de böylece ba?lam?? oldu. Ermenilerin “Büyük Ermenistan’?” kurmak için Azerbaycan Türklerini ilk planl? tehciri 1905-1907 y?llar? aras?nda gerçekle?ti. Azerbaycan Türkleri daha sonra 1918-20 y?llar?nda ikinci defa güç tatbik edilerek tehcire tabi tutuldular. 1923’te Da?l?k Karaba? Muhtar Vilayeti kuruldu ve co?rafi bütünlük, ula??m kolayl??? ve tarihi sebepler dolay?s?yla Karaba?, Azerbaycan’a ba?land?. Ermeniler bu ba?lanmay? asla içlerine sindiremediler. Sovyetler Birli?i’nin çözülme sürecine girdi?i 1988 y?l?nda gösteri ve terör eylemleri ile, Karaba?’?n Ermenistan’a ba?lanmas?n? talep ettiler. Sovyet Yönetimi 1989 y?l?nda Karaba?’?n özerk statüsünü kald?rarak do?rudan Moskova’ya ba?lad?, ancak olaylar durmad?, SSCB’nin da??lmas?ndan sonra da Azerbaycan-Ermenistan sava??na dönü?tü. Ermeniler, Karaba?’? ele geçirmekle kalmay?p, Azerbaycan topraklar?n?n yüzde yirmisini i?gal ettiler.

5100 kay?p ve esir
Azerbaycan taraf?, bu çarp??malarda 20 bin askerini ?ehit verdi. Kay?p ve esir say?s? ise 5100 dolay?ndad?r. Bu tutsaklar?n içinde çocuklar da bulunmaktad?r. 1994’te Bi?kek’te ate?kes ilan edildi. Halen bu ate?kes uygulan?yor. Peki nereler i?galde? Bunlar? da yazal?m: 1988-1993 y?llar? aras?nda, Karaba? ve çevresindeki Laçin, Kelbecer, Gubadl?, Zengilan, Cebrail (iki köyü d???nda), ?u?a, Hocal?, To?uz, A?dam (ilçe merkezi köylerin ço?unlu?u), Füzuli (ilçe merkezi ve köylerin ço?u) adl? ?ehirler Ermenilerin eline geçmi?tir. Ermeniler bununla yetinmemi?ler, Ermeni topraklar?nda ya?ayan Azerbaycan Türkleri’ni zorunlu göçe tabi tuttuktan sonra, bunlar?n meskun bulundu?u 172 yerle?im yerini yerle bir etmi?lerdir. Bu zorunlu göçlerde, 20 bin ki?i ölmü?, 50 bin ki?i sakat kalm??t?r. Bugün 1 milyon 200 bin insan Azerbaycan’da “Gaçk?n” ve  “Köçkün” durumdad?r.  Bunlar?n yan? s?ra  Azerbaycan,  Karaba? ’dan göç ettirilen nüfusla ilgili sorunlar?na kar??n, Orta Asya’da ma?dur ve peri?an edilen Ahiska Türklerinden 9643 aileden olu?an 49.239 ki?iyi, göçmen olarak kabul edip topraklar?na yerle?tirmi?tir.
Bu olaylara dönece?iz yeniden, özellikle, Hocal? Soyk?r?m? ile ilgili bilgiler verece?iz. Ama önce, Karaba?’a dair ba?ka özel ve özgün bilgiler, edebi ürünlere malzeme olu?turan bilgiler vermek gerek. Tarihi, kronolojik bir s?ra ve dipnot kalabal??? aras?nda anlat?rsan?z, büyük hata edersiniz, sizi üç-be? bilim adam? d???nda kimse de dinlemez ve okumaz. Hani ne demi? atalar?m?z:  “Ad?n en Re?it, sen söyle sen i?it”.

?evket Süreyya Aydemir’in Karaba? seferi
Bilmeyenlere bildirelim, unutanlara hat?rlatal?m, ?evket Süreyya Aydemir, Birinci Dünya Sava??’n?n sonlar?na do?ru, Yedek Te?men olarak ordumuzun saf?na kat?lm??, Do?u Cephesi’ne gönderilmi?tir. Hem Turan’a varacakt?r, hem de Sar?kam??’ta ?ehit dü?en a?abeyinin intikam?n? alacakt?r. Turan ?lleri’nin ilk hedefine varm??lard?r, ancak daha ileri gidemeden ve o sevinci tam tadamadan Mondros Mütarekesi imzalan?r, ordumuz çekilir. ?evket Süreyya terhis olur, ancak gözü oralardad?r, mutlaka gidecektir. Var?r Azerbaycan’a, Aydemir ad?n? alarak, ?eki (Nuha) ?ehrinde ö?retmenlik yapmaya ba?lar. Kar???k duygular içindedir; bir ümit, bir ümitsizlik... Ve sonra:
“Karaba? yolunun ve Askeran geçidinin Ermeniler taraf?ndan kesildi?i haberi, beni böyle bir ruh çöküntüsü içinde buldu. Haber iyi de?ildi. Fakat sava? ne de olsa bir hareketti. O s?ralarda, böyle bir hareketin rüzgârlar? içinde savrulmaya muhtaçt?m.
(...) Askeran geçidi bu bölgede, Azerbaycan’?n ortas?ndan geçen ve onu kuzey ve güney olarak ikiye ay?ran Kür vadisinde, Karaba?’?n kap?s?d?r. Karaba? güneyde kal?r ve kar???k da? y???nlar? te?kil eder. Bu da?l?klara Askeran geçidinden gidilir.
(...) Askeran geçidinin kesildi?i haberi geldi?i zaman bizim ?ehirde asker yoktu. Karaba?’a ancak gönüllülerle gidilebilirdi. Halbuki bu ?ehirde ve köylerde halk ?imdiye kadar hiçbir sava? için silahlanmam??t?. Sonra ?eki daha ziyade Sünni, Karaba? ise ?iî idi.
(...) Birkaç gün içinde dört yüz gönüllü, eski kaledeki ?eki hanlar?n?n saray? önünde, yola ç?kmak için saf ba?lam?? duruyorlard?. ?mamlar, ahundlar, ?ehir ve köy ihtiyarlar?, ellerine geçirdikleri sancaklar, k?l?çlar, tabancalarla kafilenin ba??ndayd?lar.
Gönüllüleri ben idare edecektim. Sava?a sürecektim. Birli?e kumanda edecektim”
?eki’den kurbanlar kesilerek u?urlan?rlar. Gönüllüleri; idare ve kumanda eder, sava?a da sürer ?evket Süreyya. Karaba?’da olanlar?, yine Suyu Arayan Adam’?n kaleminden okuyal?m:
“Biz ilk çarp??maya Hankendi önlerinde kat?ld?k. Genç ve tecrübesiz olmalar?na ra?men, Azerbaycan askerî müfrezeleri her tarafta ileri at?l?yorlard?. (...) Muharebenin üçüncü günü geç vakit ?u?a Kale’ye girildi. Resmi k?talarla gönüllüler burada heyecanla kar??land?. Bizim gönüllü k?tas? da on be? ?ehit vermi?ti.
Muhasaradan kurtulanlar sokaklarda, meydanlarda gönüllüleri ba??rlar?na bas?yorlard?.
(...) ?ki gün sonra kafile Nuha (?eki) istikametinde yola ç?kt?. Nuha’da kar??lamalar, dualar, mevlitler günlerce sürdü.”