ellspacing="0" ceŽÿ3CÇÖZÜM ?Ç?N ERMEN?-TÜRK ?L??K?LER?N? NORMALLE?T?RME G?R???MLER? ?ART‰

Hrant Dink, Türkler ve Ermeniler aras?nda ya?anan as?l gerilimin büyük ölçüde taraflar?n bugün birbirlerini alg?lay???nda yatt???na inan?yordu. Hrant'a göre belli çevreler, kas?tl? olarak tarihi de kullanarak, gerilimleri ve dü?manl?klar? peki?tirmeye çal???yordu.

Ž1tirmeye çal???yordu.

Hrant'la en son konu?tuklar?m?z -2

Belki ço?unuza ?a??rt?c? gelecek ama Hrant, Türk-Ermeni geriliminde 1915'in ana sorun te?kil etmedi?ine inan?yordu. Yanl?? anla??lmas?n, soyk?r?m konusunun bir problem olmad??? de?ildi söyledi?i. ?u anda Türkler ve Ermeniler aras?nda ya?anan as?l gerilimin büyük ölçüde taraflar?n bugün birbirlerini alg?lay???nda yatt???na inan?yordu. Elbette bu alg?lay?? belli bir tarihi tecrübe üzerine de oturuyordu ama bundan daha önemli olan, Türk ve Ermeni taraf?nda belli çevrelerin ?u anda birbirleri ile ili?ki kurmak istememe politikalar? idi. Hrant'a göre, sorunun özü bugünde yat?yordu, çünkü ona göre bu çevreler kas?tl? olarak tarihi de bu do?rultuda kullanarak mevcut dü?manl???n peki?mesini istiyorlard?. Özellikle Türkiye'deki belli politik çevrelerin son derece kas?tl? bir biçimde anti-Ermeni politikas? izlediklerini söylüyor ve ana sorunun bu mevcut politikalar?n de?i?tirilmesi oldu?una inan?yordu.

Onun için merkezi sorun s?n?r?n kapal? olmas?yd?. Tüm çaban?n ve a??rl???n s?n?r?n aç?lmas?na verilmesi gerekti?ine inan?yordu. Türkiye ile Ermenistan aras?nda kurulacak normal ili?kilerin tarihten kaynaklanan sorunlar? da büyük ölçüde çözece?ini dü?ünüyordu. "Her iki millet de tarihte ne oldu?unu çok iyi biliyorlar. E?er s?n?r aç?l?r ve insanlar normal ili?ki içine girerlerse, birbirlerini tan?rlarsa, tarihe ili?kin de konu?may? ba?ar?rlar. As?l sorun her iki halk?n do?rudan ili?ki içine girmesini istemeyen politik çevrelerdir. Bu politik çevreler, ili?ki istemedikleri için tarihi kullan?yorlar. Yoksa tarihin ili?kiye engel oldu?u tezi do?ru de?il. Tarihi de?il, bugünkü ili?kileri merkezine alan bir yakla??m ?artt?r. Yap?lmas? gereken Ermenistan ile ili?kileri normalle?tirmek isteyen bir sivil inisiyatif ba?latmakt?r."

'Tarihçiler komisyonu'

Özellikle 2006 yaz aylar?nda bu konuyu çok ama çok uzun tart??m??t?k. O aylarda, ben Tayyip Erdo?an'?n, belki sadece "dostlar al?? veri?te görsün" amac?yla bile olsa, "Tarihçiler komisyonu kural?m" önerisinin ciddiye al?nmas? gerekti?ini savunuyordum [hâlâ da öyleyim]. Ve onunla, böylesi bir komisyonun hayata geçirilmesi için sivil toplum olarak ne tür giri?imler yapabilece?imizi tart???yor, Türkiye'de a?a??dan bir bask? olu?turman?n faydal? olaca??n? söylüyordum. Hrant benim 'tarihçiler komisyonu' önerisine, fikir olarak destek verilmesi ve bu önerinin hayata geçmesi için tabandan sivil giri?imler yapmam?z gerekti?i önerime hiç s?cak bakmad?. Bu konuda kafas? çok aç?kt?: "Siz akademisyenlerin tarih konusunda yapt???n?z çal??malar?n önemli oldu?unu biliyorum ama ben bir tarih komisyonunun herhangi bir sorunu çözece?ine inanm?yorum", diyordu. Tarihe yo?unla?m??, tarihte ne oldu?unu aç??a ç?karmay? merkezine alm?? bir faaliyetin çok büyük de?i?iklikler yaratmayaca??n? dü?ünüyordu. Bu nedenle 'tarihçiler komisyonu' önerisine kar?? ç?k?yordu. ?htiyaç bu de?il, diyordu. "?thiyaç, Türkiye'de do?rudan günlük siyasete müdahele edecek, Türk-Ermeni ili?kilerinin düzeltilmesini do?rudan merkezine alacak bir sivil inisiyatiftir", diyordu.

Tüm bir 2006 yaz aylar?nda ve sonbaharda bu konuda bir dizi görü?meler yapm??t?k. Birçok insanla, tek tek, grup olarak bir araya geldik. Birbirimize bu görü?meleri aktar?yor, ortaya ç?kan fikirler üzerinde fikir al??veri?inde bulunuyorduk. Ocak ba??nda bu konuyu yeniden tart??t?k. ?stedi?i, Türkiye'deki sivil toplum kurulu?lar?n?n temsilcilerinin veya onlar?n dolayl? kat?l?m?yla bir inisiyatif ba?latmakt?.

Sivil toplumun bulu?mas?

Hrant'?n en büyük arzusu, Türk ve Ermeni sivil toplum örgütlerinin bir araya gelmesi ve merkezlerine iki ülke aras?ndaki ili?kilerin normalle?tirilmesini koymas? idi. Ona göre iki toplum aras?nda öncelikle konu?ma dilini kurmak, konu?may? normalle?tirmek gerekiyordu. Diyalog kap?lar?n? art?rmak ve bu diyalog kanal?yla insanlar?n birbirlerini dü?man olarak görmelerini isteyen politikalara ve politikac?lara tav?r almak gerekir, diyordu. Tarih ancak bu "normalle?mi? dil ve normalle?mi? ili?kiler" içinde kolayca çözülecek bir sorun haline gelirdi. ?lk yap?lacak i?, tarihi sorun haline getiren ve bunu kas?tl? olarak kullanan mant???n egemenli?ine son vermekti. Bu da ancak bugünkü ili?kilerin üzerinden gidilerek yap?labilecek bir ?eydi.

Hrant'?n bu iste?i yar?da kald?. Ocak ba??nda bu konuda yeniden konu?tu?umuzda Türkiyedeki sivil toplum kurulu?lar?n?n ve ayd?nlar?n?n konuya ilgisizli?inden yak?nd?k.

Konunun öneminin yeteri kadar fark?na var?lmam?? olmas? Hrant'?n can?n? s?kan sorunlar?n ba??nda geliyordu.

Tarihçiler komisyonu olu?ur mu olu?maz m? veya bir sorun halledebilir mi gibi bir tart??madan ba??ms?z Hrant'?n son derece hakl? oldu?u bir noktan?n alt?n? çizmek isterim. E?er taraflar aralar?nda bügüne ili?kin s?radan normal ili?kiler kurmuyor veya kurmak istemiyorlarsa, tarihe ili?kin de bir sorunu çözme ?anslar? yoktu. Önce sorun çözmek isteyen bir kafa, sorun çözmek isteyen bir dilin olmas? gerekiyordu. E?er ortada ili?kilerin normalle?tirilmesi do?rultusunda bir niyet yok ise, tarihin bu niyetsizlik zemininde kurban edilece?i çok aç?kt?.

Belki onun ölümü Türkiye'de Hrant Dink sivil inisiyatifinin olu?mas? sonucunu do?urur. Hrant Dink inisiyatifinin ilk görevi de Türkiye ve Ermenistan aras?ndaki ili?kilerin normalle?tirilmesi olur. Buradan Türkiye'deki sivil toplum örgütlerine, kamuoyu üzerinde etkili olan ayd?nlar?m?za seslenmek isterim. Lütfen Hrant'?n önerisini ciddiye al?n. Böylesi bir inisiyatif için giri?imlerde bulunun.

301 nedeniyle yarg?lanmas? ve savunmas? hakk?nda dü?ünceleri: Hrant hakk?nda soyk?r?m kelimesini kulland??? için dava aç?lm??t?. Davan?n ilk oturumu mart ay?nda yap?lacakt?. Hrant'?n bu davada nas?l bir savunma yapmak istedi?i konusundaki dü?üncelerini bilmek galiba önemli. Çünkü, Hrant'?n soyk?r?m kelimesini kullanmada sorunu oldu?u, kelimeyi kullanmad???, hatta diyaspora Ermenilerinden bu kelimeyi kullanmamalar?n? istedi?i de?i?ik biçimlerde dile getirildi.

Galiba öncelikle onun soyk?r?m kelimesini kullan?p kullanmama konusundaki tutumunu yeniden hat?rlatmak gerekiyor. Hrant, yaz?lar?nda ve konu?malar?nda, soyk?r?m kelimesini kullanmazd?. Özellikle Türkiye'de, soyk?r?m m? de?il mi tart??malar?ndan uzak durmay? tercih ederdi. "Ben milletimin ba??na geleni biliyorum, siz ne derseniz deyin",derdi. "Ben kelimeyi veya kelimeleri tart??mak istemiyorum, sorunun insani boyutunu öne ç?karmak istiyorum", derdi. Fikri özetle ?öyleydi: "Bu topraklarda bir ulus ya??yordu ve ?imdi yok, onlar köklerinden kopar?ld?lar, bir a?ac?n kökünden kopar?lmas? gibi. Onlar?n buradaki hayatlar?na son verildi. Bir ya?am?n ortadan kald?r?lmas?n?, bu insan dram?n? ben kelimelere s??d?ramam, önce bunu anlay?n. Bulaca??n?z hiçbir kelimenin bu insani dram? anlatmaya yetmeyece?ini dü?ünüyorum."

Özel sohbetlerimizden biliyorum. Soyk?r?m kelimesini kullanmaktan, insanlar? fazla gerdi?i, sorunun çözümüne fazla katk?s? olmad??? için uzak durmay? da tercih ediyordu. Bunu bir söyle?isinde de ifade etti zaten; "Ben asl?nda olan?n ad?n?n o kadar önemli olmad???n?, olan?n kendisinin çok önemli oldu?unu söylüyorum. "Siz buna soyk?r?m deyin" gibi bir derdim asla yok! Asl?nda bu tip dayatmalar?n Türk toplumunda çok yanl?? oldu?una inan?yorum. Bu toplum idrak etmeli, tart??mal? ve ö?renmeli."

Nas?l Türkiye'de kimseye, 1915'in nas?l tan?mlamalar? gerekti?i konusunda kar??may?, fetva vermeyi do?ru bulmuyorsa, benzeri bir tutumu diyasporada da tak?n?yordu. Onun diasporaya soyk?r?m kelimesini kullanmaktan vazgeçin gibi en küçük bir talebi olmad?. Asl?nda onunla bu konuda ortak bir tutumumuz vard? o da: ?steyen istedi?i kavram? kullans?n, kimse kimsenin neyi kulland???na kar??mas?n idi. Benim için de onun için de moral tav?r al?? kavramdan daha önemliydi.

Dava

Reuters ajas?na verdi?i bir röportaj'da, gazeteci "soyk?r?m m? de?il mi" biçiminde kendisini s?k??t?rd??? için "evet soyk?r?md?r", demi?ti. Bu nedenle aç?lacak davada nas?l bir savunma yapacakt?? Ocak 4 ve 5'inde bu konuyu birkaç sefer kendisi açt?. "Ben davay? tam bir tarih kürsüsüne çevirmek istiyorum. Taner, lütfen haz?rlan ve beraber haz?rlanal?m. Dü?ündü?üm, ?u: 'Evet, soyk?r?md?r' diyece?im ve madde madde dizerek savunma yapaca??m. Soyk?r?md?r, çünkü, soyk?r?md?r çünkü... öyle bir savunma yapaca??m ki burada tarihi yarg?lad?klar?n? kendilerine gösterece?im."

E?er öldürülmeseydi, "evet, 1915 bir soyk?r?md?r ve bunu söylemek de bir suç te?kil etmez", diyecekti.

Hakk?mda Hrant'? savundu?um için ve soyk?r?m kelimesini kulland???m için aç?lm?? bir dava var. E?er dava dü?ürülmez ise, yapmam gereken Hrant'?n an?s?na, onun istedi?i savunmay? yapmak olacak.

Taner Akçam: Minnesota Üniversitesi, ABD

B?TT?