.[Ô`A="justify">Azerbaycan'?n ba?kenti Bakü'de gerçekle?tirilen Türk Diasporas? Zirvesi'nde dayan??ma ön plana ç?kt?. Yunanistan'?n tepkilerine kar??n KKTC lideri Mehmet Ali Talat'?n davet edilmesi, kararl?l?k göstergesi olarak alg?land?. Zirveye itiraz eden ülkelerden biri de ?ran'd?.

Zirvede al?n?n kararlarla diasporalar birlikte hareket edecekler. Özellikle Ermeni iddialar?n?n gündeme geldi?i ülkelerde ya?ayan Azerbaycan ve Türkiye Türkleri güçlerini birle?tirecekler. Sonuç al?nabilmesi için kararl?l???n sürmesi gerekiyor.

Azerbaycan Türklerinin bir k?sm? 20. yüzy?lda kar??la?t??? Rus ve Ermeni i?galleri, ?ran'?n siyasi bask?lar? ve Azerbaycan'da ya?anan siyasi ve ekonomik s?k?nt?lardan dolay? yurt d???na göç etti ve zamanla Azerbaycan diasporas? olu?tu. Toplam nüfusunun 50 milyon civar?nda oldu?u dü?ünülen Azerbaycan Türklerinin sadece 8 milyonu Ba??ms?z Azerbaycan Cumhuriyeti s?n?rlar? içerisinde ya??yor. 25-30 milyon civar?nda bir nüfus ?ran s?n?rlar?, 2 milyondan fazla bir nüfus ise Rusya s?n?rlar? içinde varl???n? sürdürüyor. ?ran'da ya?ayan Azerbaycan Türkleri kendi tarihi topraklar?nda ya?amakta, Rusya'n?n merkez eyalet ve ?ehirlerinde bulunanlar i?çi olarak, Kuzey Kafkasya'n?n Da??stan bölgesinde bulunan 200 bin Azerbaycan Türkü ise yine tarihi topraklar?nda bulunuyorlar. Bunlar?n yan? s?ra Gürcistan'?n da Borçal? bölgesinde 400 binin üzerinde Azerbaycan Türkünün kendi tarihi topraklar?nda ya?ad??? biliniyor. Geri kalan nüfus ise Avrupa ve ABD'de ya??yor. Bat?'da ya?ayanlar?n ço?unlu?unu ise hem ?ah hem de ?slam Rejimi döneminde siyasi bask?lar nedeniyle ?ran'dan göç etmi? Azerbaycan Türkleri olu?turuyor. 1988'de Ermenistan merkezi hükümetinin bask?lar? sonucu 230 bin insan Ermenistan'? terk ederek Azerbaycan'a yerle?mek zorunda kald?. Bunun yan? s?ra Ermenistan'?n i?gali sonucu 1 milyon civar?nda Azerbaycan Türkü kendi topraklar?ndan kovulmu? durumda. Kendi kimliklerine s?k? s?k?ya ba?l? olan Azerbaycan Türkleri bulunduklar? ülkelerde asimile olmad?. Türk cumhuriyetinde ya?ayan Azerbaycanl?lar kültürel, tarihsel, dilsel ve dinsel yak?nl?ktan dolay? bir sorun ya?amazken, gerçek demokratik ülkelerde kar??la?t??? sorunlar? demokratik yollarla çözümlüyor. Kendi kimliklerini koruma yönünde en büyük s?k?nt? ?ran'da, daha sonra Rusya'da ve Gürcistan'da kar??la??l?yor.

ÖRGÜTLENME SÜREC?

Azerbaycanl?lar, son y?llara kadar bulunduklar? ülkelerde gerçek bir diaspora olamad? ve bu da kurumsal yap? eksikli?inden kaynaklan?yordu. SSCB'nin da??lmas?yla Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ba??ms?zl???n? kazanmas? yurt d???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n da örgütlenmesine yol açt?. 16 Aral?k 1991'de Azerbaycan Milli Meclisi'nin ald??? kararla her y?l 31 Aral?k Dünya Azerbaycanl?lar? Dayan??ma Günü olarak kutlan?yor. Bu kararla birlikte yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?larla Azerbaycan Cumhuriyeti aras?ndaki ba?lar giderek daha da s?k?la?t? ve bu süreç 1997 ?stanbul, 1997 Los Angeles ve 1998 Washington kongreleri ile devam etti. 9-10 Kas?m 2001'de Bakü'de düzenlenen Dünya Azerbaycanl?lar?'n?n I. Kurultay?, örgütlenme yönünde önemli bir ad?m oldu. Dünyan?n 37 ülkesinden 560'dan çok temsilcinin kat?ld??? kurultayda, ?nsan Haklar? ve Uluslararas? ?li?kiler, Ermenistan ??galine Kar?? Mücadele, Kültür, E?itim, Ana Dil ve Azerbaycanc?l?k, Ekonomik ?li?kiler, Gençlik ve Spor, Medya ile ?li?kiler gibi komisyonlar olu?turuldu. Kurultayda ayn? zamanda Azerbaycan Cumhuriyeti ile yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar aras?nda ba?lar? daha da kuvvetlendirmek için bir ?ura kuruldu. ?uran?n çal??malar? sonras? di?er ülkelerde temsilcilikler kuruldu. 5 Temmuz 2002'de Dünyada Ya?ayan Azerbaycanl?larla ??birli?i Devlet Komitesi olu?turuldu. Komite'nin çe?itli ülkelerde temsilcileri bulunuyor ve devlet bütçesinden pay al?yor.

KOM?TEN?N GÖREVLER?

* Yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n hak ve özgürlüklerinin korunmas?, milli kimliklerinin ya?at?lmas? ve geli?tirilmesi, ana dilin ö?renilmesinin te?vik edilmesi,

* Yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmi kurumlar? ve sivil toplum örgütleri ile ili?ki kurmas?n? ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin sosyal, siyasi ve ekonomik durumu ile ilgili bilgilendirilmesini sa?lamak,

* Azerbaycan Cumhuriyeti'nin di?er devletlerle ili?kilerini geli?tirmek için o ülkede ya?ayan Azerbaycanl?lar?n sosyal, ekonomik ve siyasi potansiyellerinden yararlanmak,

* Dünya Azerbaycanl?lar? aras?nda ortak bir ideoloji olu?turmak,

* Yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n kurmu? olduklar? müze, ar?iv, tiyatro ve kültür merkezlerine destek vermek,

* Yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n birbirleriyle ili?ki kurmalar?na ve örgütlenmelerine destek vermek,

* Azerbaycan'?n yurtd???nda ç?karlar?n?n korunmas? için dost diaspora te?kilatlar? ile iyi ili?kiler kurmak.

Komite kurulduktan sonra Azerbaycanl?lar?n ço?unlukta ya?ad??? ülkelerin büyük ?ehirlerinde dernekler ve bu dernekler aras?nda bir federasyon olu?turmaya ba?land?. Bu dernekler arac?l???yla özellikle bulunduklar? ülkelerin siyasi, kültürel ve ekonomik hayat?nda önemli rol almay? ve bu alanlarda al?nan kararlarda söz sahibi olunmas? planlan?yor. Çünkü daha önceki süreçte, Azerbaycan sava? y?llar?nda haks?z Ermeni propagandas? ile kar?? kar??ya kald?. Azerbaycan Türkleri, Bu komite arac?l???yla dengeyi kendi lehine dönü?türmeyi hedefliyor. Yap?lan i?lere paralel olarak yurtd???nda te?kilatlanma süreci somutla?t?ysa da baz? ele?tiriler beraberinde gündeme geldi. Özellikle ili?ki kurulan insanlar ve di?er devlet kurumlar? ile (özellikle büyükelçiliklerle komite aras?ndaki) koordinasyonsuzluk ve bütçenin bo?una harcanmas? ele?tiri oklar? oldu. Komitenin yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar aras?nda iktidar-muhalefet fark?n? gözetmesi ve bunun da yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar aras?nda birle?tirici de?il bölücü rol oynad??? ele?tirisi ise dikkat çekici oldu. Komite, Azerbaycan d?? politikas?na uygun bir strateji benimsedi?i için zaman zaman yurtd???nda ya?ayan Azerbaycanl?lar?n beklentilerini kar??layam?yor.

Bütün ele?tirilere ra?men dünyada ya?ayan Azerbaycanl?lar?n Bakü'de bir araya gelmeleri olumlu bir geli?me olarak de?erlendiriliyor. Komite, 16 Mart 2006'da Bakü'de Dünya Azerbaycanl?lar? II. Kurultay?n? düzenledi. Kurultayda en çok ses getiren olay Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev'in Azerbaycan Cumhuriyeti'nin 50 milyon Azerbaycanl?n?n vatan? oldu?unu söylemesi oldu. II. Kurultay s?ras?nda ?ran'da ya?ayan Azerbaycanl?lar?n temsilcilerinin ?ran'da ya?ayan Azerbaycan Türklerinin durumlar?n? gündeme getirmeleri ?ran'?n Bakü Büyükelçili?inin tepkisine neden oldu. ?ran'?n bask?lar?na ra?men Bakü, bu konuda geri ad?m atmad?.

II. Kurultay s?ras?nda daha önemli bir diaspora zirvesi için de görü?meler yap?ld?. 2007'de Türkiye ve Azerbaycan diaspora te?kilatlar?n?n ortak zirvesi Türk Dünyas?'n?n kar??la?t??? ortak sorunlara kar?? ortak tav?r belirlemesi aç?s?ndan önemli bir karar oldu.

TÜRK D?ASPORA Z?RVES?

Zirve 8-9 Mart 2007'de Bakü'de yap?ld?. Zirveye Türkiye Cumhuriyeti Ba?bakan? Recep Tayyib Erdo?an, Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev ve Kuzey K?br?s Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurba?kan? Mehmet Ali Talat'?n yan? s?ra Kazakistan, Özbekistan, K?rg?zistan devletleri temsilcileri ayn? zamanda Rusya Türkleri, K?r?m Türkleri, Irak Türkleri ve Güney Azerbaycan Türklerinden olu?an 48 ülkeden toplam 513 temsilci kat?ld?. Zirveye Balt?k ülkelerinden de devlet düzeyinde kat?l?m gerçekle?ti.

Zirve, Türkiye'nin ABD Kongresi'nde sözde Ermeni soyk?r?m? iddialar?na kar?? mücadele etti?i bir dönemde gerçekle?ti. Zirvede sadece Türkiye ve Azerbaycan Türklerinin de?il Irak Türkmenlerinin sorunlar? da tart???ld?. Zirvede, Türkiye ve Azerbaycan diasporalar? aras?nda i?birli?ini kuvvetlendirmek için ortak Strateji Belgesi ve Bakü Beyannamesi imzaland?.

Ortak Strateji belgesinde özetle ?unlar yer ald?:

Azeri ve Türkmenlerin bulunduklar? ülkelerde etkin siyasi aktörler olmas?, Azerbaycan ve Türkiye'ye dost adaylar?n desteklenmesi.

* Azerbaycan ve Türkiye'nin maruz kald?klar? terör eylemleri ve soyk?r?mlara ait gerçeklerin anlat?lmas?,

* Yabanc? dilde yay?n yapan medya araçlar? ve internet siteleri kurulmas?,

* Ermenistan temsilcilikleri önünde protesto gösterileri düzenlenmesi,

* Ermenilerin soyk?r?m iddialar? için kulland?klar? 24 Nisan'da Ermenilerin kendi yapt?klar? soyk?r?mlar? yans?tan sergiler aç?lmas?,

* Ermenilerin Yahudilere, Lezgiler'e (Azerbaycan'?n kuzeyinde ya?ayan az?nl?k), Tal??lar'a (Azerbaycan'?n güneyinde ya?ayan az?nl?k) ve Kürtler gibi di?er halklara uygulad?klar? soyk?r?mlar?n dünyaya anlat?lmas?. Bu konuyla ilgili belgelerin Yahudi diaspora te?kilat?na sunulmas?. Ermenilerin 1918-19'da Azerbaycan'daki Guba Yahudilerine yönelik soyk?r?mlar?n?n kurbanlar? için ortak etkinlik düzenlenmesi,

* Türkiye'nin AB üyeli?inin desteklenmesi,

* Yurtd???ndaki seçimlere aktif kat?l?mla parlamentolara Azeri ve Türklerin seçilmesinin sa?lanmas?,

*Orhun Yaz?tlar?'n?n ilk okunu? tarihi olan 25 Kas?m 1893 tarihinin her y?ldönümünün dünyada "Türklük Günü" olarak kutlanmas?,

* Yurtd???ndaki Azeri ve Türk gençlerinin milli ve manevi de?erlere ba?l?l???n? art?rmak için "Hafta Sonu Okullar?" aç?lmas?.

Bakü zirvesi baz? kat?l?mc?lar?n ele?tirileri kadar d??tan bu zirveden rahats?z olanlar taraf?ndan tepkilerle kar??land?. KKTC Cumhurba?kan? Mehmet Ali Talat'?n cumhurba?kan? s?fat?yla davet edilmesi ve ?ran'da ya?ayan Azerbaycan Türklerinin temsilcilerinin davet edilmesi, Yunanistan ve ?ran'?n tepkilerine neden oldu. Yunanistan D??i?leri, Azerbaycan'? KKTC'yi tan?mamas? için uyard? ve KKTC'nin tan?nmas? durumunda Yunanistan'?n kar?? tedbirlere el ataca??n? bildirdi. Yunan gazeteleri ise Atina'y? ??gal Edilmi? Azerbaycan topraklar?nda kurulan tan?nmam?? yönetimle ili?ki kurmaya ve Azerbaycan do?algaz?n?n Avrupa'ya ç?k???n? engellemeye ça??rd?. Azerbaycan'?n Mehmet Ali Talat'? Bakü'ye davet etmesi KKTC'nin tan?nmas? anlam?na gelmese de bir aç?l?m?n devam? olarak alg?land?. Fakat Bakü'de Mehmet Ali Talat'?n s?fat? konusunda ikilemler de ya?and?. 9 Mart 2007'de yap?lan diaspora toplant?s?nda Kuzey K?br?s Türk Halk?n?n Cumhurba?kan? Mehmet Ali Talat ?eklinde ça?r?ld?. Talat konu?mas?nda Türkiye d???nda bütün dünya taraf?ndan tecrit edilmelerine ra?men Bakü'de tecrit edilmediklerini ifade etti. Talat'?n konu?mas? ?lham Aliyev ve Tayyib Erdogan dahil herkesçe ayakta alk??land?. Talat, zirve öncesi Aliyev ve Azerbaycan Ba?bakan? Artur Rasizade ile bir görü?me gerçekle?tirdi.

Bunlara ra?men Azerbaycan'?n KKTC'nin d?? dünyayla ili?kilerine paralel olarak a?amal? KKTC politikas? bulunmakta ve KKTC'nin Bakü'de sürekli bir temsilcili?i bulunmaktad?r. Azerbaycan bir taraftan KKTC ile ili?ki kurmaya çal???rken di?er yandan kar??la?t??? Karaba? Sorunu'nu, Yunanistan ve Rum Kesimi'nin Avrupa'da ortaya ç?kard??? sorunlar? göz ard? edemiyor. 30 A?ustos 2005'de Bakü'ye direk sefer yapan dönemin KKTC D??i?leri Bakan? Serdar Denkta? da, dertleri çok olan ama buna ra?men K?br?s deyince kalpleri kendileriyle birlikte çarpan karde? bir ülkeye geldiklerini ve Azerbaycan'?n KKTC'yi tan?mas? için zamana ihtiyac? oldu?unu ifade etmi?ti. Bu nedenle Azerbaycan, KKTC ile ili?kilerde karde?lik, kamuoyu bask?s? ve sorunlar? aras?nda s?k???p kal?rken, ili?kilerin ad?n? koymakta zorlan?yor. Azerbaycan, daha önceki KKTC aç?l?mlar?n? ticari, insani olarak tan?mlarken Talat'?n davet edilmesine Yunanistan'?n tepkisine bu zirvenin Türk diaspora zirvesi oldu?u ve Yunanistan'?n buna kar??amayaca?? ?eklinde yan?t verdi.

?ran'da ya?ayan Azerbaycan Türklerinin temsilcilerinin zirvede bulunmas? da ?ran taraf?ndan tepkiyle kar??land?. ?ran'?n Seher kanal?n?n Azerbaycan Türkçesi'nde yay?n yapan sunucusu zirvenin Erbain Törenleri (?mam Hüseyin'in k?rk? töreni) ile örtü?mesini ?iddetle ele?tirirken bu olay?n gerekle?mesini d?? güçlere ba?layarak üstü kapal? bir ?ekilde ?srail ve ABD'nin giri?imleri olarak de?erlendirdi. Seher kanal? ?ran'da ya?ayan Azerbaycan Türklerine ve Kuzey Azerbaycan'?n güney bölgelerine yönelik Azerbaycan Türkçe'sinde Fars ve ?ii propagandas? yapt??? için tepkiyle kar??lan?yor. Toplant?ya kat?lan Azerbaycan Türkleri ise ?ran'daki Azerbaycan Türklerinin durumunun Ortak Strateji belgesine dahil edilmemesini ele?tirdi.

Sava? y?llar?nda Ermeni lobisinin kar?? propagandas? ile kar??la?an Azerbaycan olu?turmaya çal??t??? diaspora arac?l???yla durumu kendi lehine de?i?tirmeye ve savunmadan sald?r?ya geçmeyi hedefliyor. ?lk önce Avrupa ve ABD'deki Azerbaycan Türklerini örgütlendirmeye çal??an Azerbaycan daha sonra bütün Türklerle bir araya gelerek bu büyük potansiyeli ortak ç?karlar ba?lam?nda harekete geçirmeyi planl?yor. Bundan sonraki süreç ise Asya'da ya?ayan Azerbaycan Türklerini te?kilatland?rma sürecidir.

Zirveye, muhalif kanatlardan temsilcilerin davet edilmemesinin ortak strateji ve i?birli?i sonucu kurulmas? gereken kuvvetli diasporan?n önünde engel oldu?u söylenebilir. Siyasi görü? farkl?l??? parçalanmaya yol açmamal? bu farkl?l?klar ülkenin iç siyasi hayat?nda b?rak?lmal?d?r.

Zirve sürecinde kabul edilen belgedeki çözüm önerilerinin prati?e dönü?mesi Türk diasporas?n?n kar??la?t??? bir çok sorunun çözümünde önemli rol oynayacakt?r. Ayr?ca al?nan kararlar?n prati?e dönü?mesi Türk diasporas?n?n kuvvetlenmesine ve kendine güvenmesine yol açacakt?r. Al?nan kararlar?n prati?e dönü?mesinde yava?l?k ve hantall?k ise ba?ar?s?zl?k, bölünme ve uzakla?maya yol açacakt?r.