!âJÐellspacing="0" ceŽÿ' AHTAMAR B?R BA?LANGIÇ OLSUNª

1970’lerde, yazlar? turist rehberli?i yaparken görüp tan?d???m do?u yörelerimizdeki en ilginç an?tlardan birisi Ahtamar kilisesiydi. Derme çatma bir iskeleden yine derme çatma bir salla adac??a geçilir, yerel b?çk?nlar?n ni?angâh olarak kulland??? bu kimsesiz ama ihti?aml? kilise ziyaret edilirdi.

“olarak kulland??? bu kimsesiz ama ihti?aml? kilise ziyaret edilirdi. Eski bir patriklik merkezi ve Ermeni dünyas?n?n en önemli kutsal yerlerinden biri olan bu benzersiz an?t geçti?imiz hafta yap?lan törenle müze olarak aç?ld?. Bu sayede insanl??a malolmu? mabed daha fazla tahrib olmaktan kurtuldu. Kayda de?er di?er nokta, hükümetin 92 y?l sonra, Anadolu’nun yak?n tarihinde maruz kald??? en a??r facian?n hat?ras?n? canland?racak bir ad?m atmas?yd?. Ermenilerin o topraklarda ya?am?? olduklar? ç?plak gerçe?i, dolay?s?yla da kamusal haf?zadan silinmi? Ermeni k?y?mlar? bu aç?l??la ister istemez gündeme girdi. Seçim dönemi ve milliyetçili?in ayyuka ç?kt??? bir ortamda bu riski almak her?eye ra?men cesaret i?iydi.

Üstelik, önce farz edip aç?l??tan sonra da iddia edildi?i gibi restorasyonun ho?görü, dinleraras? diyalog gibi ciddî mevzularda d?? dünyay? etkileme gücü filan olmad?. ?çerde “Akdamar dersi” gibi kibirli man?etler at?ld?. Buna kar??l?k d??bas?n yap?lan i?in olumlu yan?n? teslim etmekle yetindi. Ama bu vesileyle 1915 k?y?mlar?n? soyk?r?m olarak hat?rlatmay? da ihmal etmedi. Dolay?s?yla giri?imi daha çok içeriye dönük bir ad?m olarak de?erlendirmek hem daha anlaml? hem daha önemli.

Kilisenin ad? meselesi
Tarih ile kültürel haf?zay? sahiplenmeyi ve Ermeni olgusunu bu sayede gündeme ta??may? barda??n dolu taraf? olarak de?erlendirdikten sonra biraz da bo? taraf?na bakal?m. Zira yap?lan beceriksizlikler bu iki olumlu noktaya gölge dü?ürmedi de?il.

?lki kilisenin ad? meselesi. Kentler için Anadolu’da ses benzerli?inden kalkarak anla??l?r olan ama anlam? olmayan yeni ad üretme âdeti epeyi yayg?nd?r. En çarp?c? örnekleri herhalde ?unlar: Latince Petronium’dan Bodrum; hiçbir zaman denizi olmam?? Denizli, Diopolis Rhoas’tan uydura uydura Donguzlu, Donuzlu, Tonguzluk, Dengizli ve nihayet Denizli; Rumca Kangiri’den Çank?r?; Rumca Agrea’dan E?ridir. Ne bal??? ne esiri me?hur olan Bal?kesir ise yine Rumca Palaio Kastro’dan türetilmi?. Önce Makrohori (uzak köy) olan köy, sonra yar? Rumca yar? Türkçe Makri-köy sonunda Bak?rköy olmu?. Ahtamar için “Akdamar” ve Kars’taki Ani harabeleri için “An?” yani hat?ra demek ayn? mant?k. Ancak bu adlar 1980 sonras?nda de?i?ti. 70’lerde o yörelerin halk? “beyazdamar”, “hat?ra” filan demezdi! Bu illâki Türkçele?tirme, Türkle?tirme elbette s?k?nt?n?n ifadesi.

Var m?y?z?
Ayn? minvalde di?er beceriksizlikler: Asl?na uygunluk ko?ulu getiren uluslararas? restorasyon kurallar?na ra?men haç?n konulmamas?; yedi düvelden Ermeni din adam? davet edip ayin yap?lmamas?; resmî konu?mada bir kez dahi “Ermeni” sözcü?ünün kullan?lmamas?; Ermenistan heyetine tercüme yap?lmamas?...

Sonuçta hükümet utand? s?k?ld?, envai çe?it kinaye, neolojizm ve üstü kapal? ifade üretti, olay? dengelemek için bol bol millî sembol kulland? ama bir tabuyu da y?kar gibi oldu. S?n?r?n bir defal???na aç?lmas? için güvenlik güçleri ikna edilemese de Ermenistan heyeti Gürcistan üzerinden giri? yapt? ve Türkiye Ermenileri ile birlikte Türkiye’nin do?usunda bulunan bir Ermeni an?t? Ahtamar’a geldi, törene kat?ld?. 1913’te ?stanbul Ermeni Patrikhanesi’nin verilerine göre o zaman Osmanl? topra??nda say?s? 2500’den fazla olan Ermeni kutsal yap?s?ndan 2000’i bugün harap durumda ama ayaktaym??. Bunlar?n tümü Ahtamar gibi onar?lamayacaksa da Ermenistan ile yap?labilecek ortak arkeolojik ve kültürel çal??malar bir ço?unu bizlere yeniden kazand?rabilir. Bu vas?tayla bir türlü yap?lamayan ortak tarih çal??malar?n?n da belki önü aç?l?r. Var m?y?z?