.Fj@àellspacing="0" ceŽÿF ?HANET ETT?LER! 

Tarihte 93 Harbi olarak yerini alan 1877-1878 Osmanl?-Rus sava??, Türk tarihi ve Ermeniler için önemli kilometre ta?lar?ndan birisidir. Rumi takvimle 1293 y?l?na denk geldi?i için “93 Harbi” diye an?lan sava?, 24 Nisan 1877 günü Rusya’n?n sava? ilan?yla ba?lad? ve 9 ay 7 gün sürdü.

Ù/uml; Rusya’n?n sava? ilan?yla ba?lad? ve 9 ay 7 gün sürdü. Sava? sonucu, Osmanl? ?mparatorlu?u a??r kay?plar verdi. Adeta imparatorlu?un Avrupa kanad? k?r?l?rken, Kars, Ardahan ve Artvin kaybedildi. Sava? s?ras?nda ?ngiltere, Rusya’ya kar?? Osmanl?’n?n yan?nda yer almad?. Ruslar, Balkanlar üzerinden eski ad?yla Ayastefanos, yeni ad?yla Ye?ilköy’e, Do?u’da ise Erzurum’a kadar geldiler. 18 Ocak 1878’de Osmanl? Devleti, ?ngiltere Kraliçesi Victoria arac?l???yla bar?? istedi.

Sava? sonunda çark ettiler
1877-78 Osmanl?-Rus Harbi ba?lar?nda Ermeniler, Osmanl? Devleti’ne sad?k kald?lar. Ancak sava??n Osmanl? aleyhine dönmesi üzerine yüzlerini Rusya’ya çevirdiler. 18 Kas?m 1877’de Kars’?n dü?mesinden sonra buradaki Ermeniler, i?galci Ruslarla i?birli?ine ba?lad?. Rus ordusundaki Ermeni as?ll? subaylar ve özellikle Korgeneral Lazaref ve Binba?? Kamsaragan, Kars Ermenilerini Ruslarla i?birli?ine özendirdi. Rus kuvvetleri Erzurum’a 1878 Ocak ay?nda girdiler. Daha önce Erzurum’da Rusya Konsolosu olarak görev yapan Binba?? Kamsaragan, polis müdürü olarak atand?. Ard?ndan da Ermenileri polis kuvvetine al?p silahland?rd?. Ermeniler, Rus deste?i ile düne kadar Osmanl? Bayra?? alt?nda birlikte ya?ad?klar? Türklere zulme ba?lad?lar. Ocak 1878’de Türklerin sava?? kaybetti?ini gören ?stanbul Ermeni Cemaati, Stefan Aslanyan Pa?a ile Ohannes Nurian Efendi’yi gizlice Rus Ba?komutan Vekili Grandük Nikola’ya gönderdi. Edirne’de Kevork Rusçukluyan adl? üçüncü bir Ermeni ile bulu?up Grandük’ün huzuruna ç?kt?lar. Osmanl? Ermeni cemaatinin Rus Çar?’na ba?l?l???n? arz edip Rusya’dan lütuf dilediler. Grandük’ün yan?nda bulunan Rusya’n?n ?stanbul eski Büyükelçisi General ?gnatieff, bar?? anla?mas?na Osmanl? Ermenileri için özel bir hüküm konaca??n? Ermeni heyetine bildirdi ve Ayastefanos Anla?mas?’nda Ermeniler için özel bir madde konuldu.

Ayastefanos Anla?mas?
3 Mart 1878’de ?stanbul’un Ye?ilköy semtinde a??r ?artlar içeren Ayastefanos Anla?mas? imzaland?. 29 Maddelik anla?mada Osmanl? Ermenileri ile ilgili özel hüküm 16. madde olarak yer ald?. Osmanl? Ermenileri ilk kez uluslararas? bir anla?maya girdi. Ayastefanos Antla?mas?, üzerinden 4 ay 11 gün geçmesine kar??n uygulanmad?. Anla?mas?n?n düzeltilmesi için 13 Haziran 1878’de Berlin’de Türkiye, Rusya, ?ngiltere, Almanya, Fransa, Avusturya-Macaristan ve ?talya’n?n kat?ld?klar? Berlin Konferans? ba?lad?. Bir ay süren Berlin Konferans?’n?n ard?ndan 13 Temmuz 1878’de Berlin Anla?mas? imzaland?. Bu anla?ma da Osmanl? için bir y?k?md?. 64 maddelik antla?mada toprak de?i?iklikleri d???nda, Ayastefanos Anla?mas?ndaki Ermenilerle ilgili 16. madde, yeni anla?man?n 61. maddesi olarak korundu. Türkiye, Do?u Anadolu’da Ermenilerin ya?ad?klar? illerde ?slahat yapmay?, Kürtler ve Çerkezlere kar?? Ermenilerin emniyet ve huzurlar?n? korumay? taahhüt etti.

Ermeni çeteleri devrede
Osmanl? Devleti’nin yenilgisi Ermenileri cesaretlendirmi? ve devlet rüyas?na kap?lm??lard?. Yunanistan, Bulgaristan, S?rbistan ve Karada?’?n isyanlar sonucu ba??ms?zl?klar?n? kazanmalar?n? örnek al?yorlard?. Eski Patrik Hrimyan’la birlikte Berlin Kongresine Çevirmen-Sekreter olarak kat?lan Nuryaz Çeraz, 1879’da bir bro?ür yay?nlad?. Çeraz bro?ürde, “Ermenilerin karamsarl??a kap?lmamas?n?” isteyerek, “Berlin’de gelecekte kuracaklar? Ermeni devletinin temellerini att?klar?n?” savunuyor ve Ermenileri silahl? eylemlere davet ediyordu. 1894 y?l?nda Ermeni Patri?i seçilen ve 1896’ya kadar görevde kalan Mateos ?zmirliyan döneminde isyanlar h?zla ço?ald?. Çünkü ?zmirliyan, kiliseyi kullanarak ihtilal ve isyan fikrini i?liyordu. Ancak isyanlar ba?ar?ya ula?may?nca görevinden istifa etti ve Kudüs’e gitti. 1908-1909’da ikinci kez patrik olacakt?. Bu arada isyanlar? yöneten Ermeni Komiteleri kuruldu.

Armenekan Komitesi
Osmanl? dönemindeki önemli Ermeni siyasi terör örgütlerinden birisi Armenekan Komitesi’dir. H?nçak ve Ta?naksutyun komiteleri Osmanl? topraklar? d???nda kurulurken Armenekan Komitesi 1885’de Van’da, ba??ms?zl?k yanl?s? ?stanbullu bir ö?retmen olan Portakalyan’?n yeti?tirdi?i 9 ki?i taraf?ndan kurulmu?tur. Van’da militan yeti?tiren bir okul kuran Portakalyan, faaliyetleri aç??a ç?kar?l?nca, bölgeden uzakla?t?r?ld?. Daha sonra da Fransa’ya gitti. “Kan dökmeden hürriyet olmaz” önemli sloganlar?ndand?r. Bilinen faaliyetleri aras?nda Kürt k?l???na girerek Türk zaptiyelerine sald?rmalar?, çe?itli cinayetler i?lemeleri, a?iretlere sald?rmalar? ve 1896’da Van ?syan?’n? ç?karmalar? vard?r. ?syan esnas?nda çok say?da sivilin öldürülmesinden sorumlu olan Komite sald?r?lar?nda Ruslarla dai?birli?i yapm??t?r. Bu çat??malarda Armenekan Komitesi militanlar?ndan bir k?sm? ölmü?tür. Geriye kalanlar H?nçaklara ya da Ta?naklara kat?lm??lard?r.
H?nçak, çan, çan sesi, ç?ng?rak anlam?na geliyor. Osmanl? yurduna hiç gelmemi? olan Kafkasyal? Ermenilerden Avedis Nazarbeg ile arkada?lar? taraf?ndan 1887 y?l?nda ?sviçre’de kuruldu. Komite merkezi daha sonra Londra’ya ta??nd?. Sosyalist, Marksist nitelikte bir programa sahiptir. Amaçlar?, “Türkiye Ermenistan’?n? kurtar?p”, buray? Rusya ve ?ran Ermenistan’? ile birle?tirerek, birle?ik ve ba??ms?z bir Ermenistan kurmakt?r. H?nçaklar ?stanbul’da te?kilatland?ktan sonra di?er Ermeni komiteleri de onlara kat?ld?. Amaçlar? isyanlar ç?kararak büyük devletlerin konuya el atmas?n? sa?lamakt?. H?nçaklar, ?stanbul’da merkezi komiteye girmeyenlere ve para vermeyenlere kar?? suikastler düzenledi. Bu suretle Ermeni cemaati y?ld?r?ld?. Daha sonra di?er illere yay?ld?lar.

Ta?naksutyun Komitesi
Ta?naklar (Ermeni Devrimci Federasyonu / Hay Heghapokhakan Dashnaktsutiun) için k?saca milliyetçi Ermeniler denebilir. 1890 yaz?nda Tiflis’de (bugünkü Gürcistan) do?mu?tur. Tiflis Kongresi’nin sonucunda ilan edilen ‘Ermeni Devrimcileri Federasyonu’ fikrinin merkezinde yer alan isim Krisdapor Mikaelyan olmu?tur. Ta?naksutyun Türkiye’ye yurtd???ndan çeteler sokmay?, Türkiye Ermenilerini silahland?rmay?, Ermeni köylülere silah kullanmas?n? ö?retmeyi ve ayaklanmalar düzenlemeyi amaçlam??t?r. Onlar da böylece büyük devletlerin konuya el atmas?n?, kendilerine Bulgaristan ve Lübnan gibi statüler verilmesini arzulam??t?r.

?syanlar birbirini izledi
Ermeni Patrikhanesi ve Ermeni çeteciler hedef olarak “Vilayeti Sitte” dedikleri alt? ili seçmi?lerdi. Bunlar Mamüratülaziz (Bugünkü Elaz??), Diyarbak?r, Erzurum, Sivas, Van ve Bitlis’tir. 1890’dan ba?layarak Ermeni isyanlar? patlamaya ba?lar. Çünkü Ermeniler haz?rl?klar?n? tamamlam??lard?. Kafalar?ndaki senaryoya göre onlar isyan ç?karacak, büyük devletler de gelip, Vilayeti Sitte’de bir Ermeni devleti kuracaklard?. 1890 Erzurum ve Kumkap?, 1894 Birinci Sasun (Bugün Siirt’in Sason ilçesi) isyanlar?n? ç?kard?lar. 29 Eylül 1895 y?l?ndan ba?layarak arka arkaya isyanlar ç?kt?. S?ras?yla, “Sivas Divri?i, Bab?ali, Trabzon, E?in (Elaziz), Kayseri Develi, ?zmit Mutasarr?fl??? Akhisar, Erzincan (Erzurum), Zeytun, Bitlis, Gümü?hane (Trabzon), Bayburt (Erzurum), Mara? (Halep), Urfa (Halep), Erzurum, Diyarbekir, Siverek (Diyarbekir), Malatya (Elaziz), Harput (Elaziz), Arapkir (Elaziz), Sivas, Merzifon (Sivas), Antep (Halep), Mara? (Halep), Mu? (Bitlis), Kayseri (Ankara), Yozgat (Ankara)” isyanlar? ya?and?. 24 Ekim 1895-28 Ocak 1896 Zeytun ayaklanmas?ndan sonra H?nçak partisinin Türkiye’deki etkinli?i fiilen sona erdi ve meydan Ta?naklara kald?. 14-24 Haziran 1896’da da Van ayaklanmas? ya?and?.

> ?ngiltere’den yard?m istediler
Ayastefanos ile Berlin Anla?malar? aras?nda üç önemli olay ya?and?:
1) ?stanbul Ermeni Patri?i Nerses Vartabedyan, 17 Mart 1878 günü ?stanbul’daki ?ngiliz Büyükelçisi Layard’? ziyaret ederek, “Bir y?l önce Osmanl? idaresinden ?ikâyetimiz yoktu, ancak Rus zaferi ?imdi durumu de?i?tirdi, Do?u’da ba??ms?z bir Ermenistan istiyoruz. E?er siz yard?m edemezseniz bunu gerçekle?tirmek için Rusya’ya müracaat ederiz” dedi. Büyükelçi’nin “ Ermenistan’dan nereyi kastediyorsunuz?” sorusuna, Patrik Nerses, “Van, Sivas, Diyarbak?r ve Kilikya” kar??l???n? verdi. Büyükelçi’nin “Evet ama bu yerlerin hiçbirinde ço?unlukta de?ilsiniz” demesi üzerine de “Bunu biliyoruz, ama ?imdi Rusya Do?u’da topraklar kazan?yor, Rusya ile Osmanl? ?mparatorlu?u aras?ndaki güç dengesi de?i?ti. Biz de gelece?imizi dü?ünmeliyiz” diyerek, Ermeniler’in amac?n? aç?klad?.
2) Patrik Vartabedyan 13 Nisan 1878 günü de ?ngiltere D??i?leri Bakanl???’na getirilen Lord Salisbury’ye bir muht?ra yollad?. Patrik, Ermenilerin art?k Müslümanlarla bir arada ya?ayamayacaklar?n? söyledi ve “Türkiye Ermenistan?’nda bir H?ristiyan yönetim” kurulmas?n? istedi. “Türkiye Ermenistan”? ile neresinin kastedildi?i pek belli de?ildi. Çünkü Türkiye’de ya?ayan Ermeniler hiçbir yerde ço?unluk de?ildi. T?pk? bugün Ermenilerin ya?ad?klar? Fransa ve ABD’de “Fransa ve ABD Ermenistan’?” olmamas? gibi.
3) ?ngiltere ile 4 Haziran 1878’de K?br?s anla?mas? imzaland? ve K?br?s’?n idaresi, Ayastefanos’un a??r ?artlar?ndan Osmanl?’y? kurtarmas? ve bundan sonra ya?anacak Rus sald?r?lar?na kar?? ç?kma kar??l??? geçici ve ?artl? olarak ?ngiltere’ye b?rak?ld?. Böylece K?br?s’taki 309 y?ll?k Osmanl? hakimiyeti sona erdi.