.Fj@à="justify">ABD'nin 2006 ?nsan Haklar? Raporu'nda Karaba?'a yönelik ifadenin Ermeni lobisinin istemi do?rultusunda de?i?tirilmesi, Bakü yönetimini k?zd?rd?. Azerbaycan, iki ülke aras?nda yap?lacak olan Güvenlik Diyalogu Toplant?s?'n? ifade düzeltilinceye kadar erteledi. ABD D??i?leri Bakanl???n?n 2006 ?nsan Haklar? Raporu'nun Ermenistan bölümünde "Ermenistan, Azerbaycan'?n Da?l?k Karaba? ve (ona biti?ik) yedi bölgesini i?gal alt?nda tutmaya devam etmektedir" ifadesi Ermeni lobisi ve Ermenistan taraf?ndan sorunun çözümünü olumsuz etkileyece?i ?eklinde yorumland?. Bunun üzerine 3 Nisan 2007'de Amerikan Ermenileri Ulusal Komitesi (Armenian National Committee of America-ANCA) Ba?kan? Ken Haçikyan, ABD D??i?leri Bakan? Condoleezza Rice'a, Da?l?k Karaba?'? Azerbaycan topra?? olarak tan?mlaman?n, bu ve di?er bölgelerin Ermenistan taraf?ndan i?gal edildi?ini söylemenin sorunun temelini sarsmak anlam?na geldi?ini, yazarak Karaba?'? Azerbaycan topra?? olarak tan?mlad??? için ABD'ye sitemde bulundu. Mektup üzerine 21 Nisan 2007'de ABD D??i?leri Bakanl??? 2006 ?nsan Haklar? Raporu'nun Ermenistan bölümünde de?i?iklik yaparak Ermeni lobisinin ve Ermenistan yönetiminin itiraz?na neden olan bölümü, "Ermenistan ordusu Da?l?k Karaba?'a kom?u olan Azerbaycan topraklar?n?n büyük bölümünü i?gal etmi?tir" ?eklinde de?i?tirdi. Bu de?i?iklik Ermenistan ve Ermeni lobisi taraf?ndan memnuniyetle kar??lan?rken Azerbaycan'?n tepkisine neden oldu. Haçikyan'?n mektubu üzerine ABD D??i?leri Bakanl???n?n 2006 ?nsan Haklar? Raporu'nda söz konusu de?i?ikli?in yap?lmas? ABD d?? politikas?n?n Ermeni lobisi taraf?ndan etkilenebildi?inin aç?k bir göstergesidir.

ABD'N?N TAVRI

Karaba?'?n statüsünün çözümü için Azerbaycan ve Ermenistan aras?ndaki müzakerelerde a?amal? çözüm plan? görü?ülüyor. Azerbaycan taraf? Da?l?k Karaba?'a kesinlikle ba??ms?zl?k vermeyece?ini ve 26 Kas?m 1991'de Da?l?k Karaba?'?n özerklik statüsünün Milli Meclis taraf?ndan kald?r?lmas?na ra?men sorunun çözümü için Karaba?'a en yüksek özerklik statüsü verebilece?ini söylüyor. Ermenistan taraf? ise Karaba?'da ya?ayan Ermenilerin kendi kaderini tayin hakk? çerçevesinde ba??ms?zl??? tercih etti?ini ve Da?l?k Karaba?'?n ba??ms?zl???n?n Azerbaycan taraf?ndan tan?nmas? halinde Karaba? etraf?nda i?gal edilmi? di?er yedi Azerbaycan bölgesinden (bu konuda da Ermeni yönetimini ile Azerbaycan yönetimi aras?nda görü? farkl?l??? bulunuyor. Ermenistan Karaba? d???nda sadece be? ilin i?gal alt?nda oldu?unu iddia ederken, Azerbaycan taraf? Karaba? d???nda yedi ilin i?gal alt?nda oldu?unu söylüyor) çekilece?ini ifade ediyor. Yani Ermenistan di?er bölgelerin i?gal edildi?ini kabul etmiyor. Sorunun ?imdiye kadar çözümlenememesinin en önemli nedeni taraflar?n Karaba?'?n statüsü konusunda farkl? bak?? aç?lar?na sahip olmalar?d?r.

Ermeni taraf?n?n Karaba? sorununa bak?? aç?s?yla, ABD D??i?leri Bakanl??? 2006 ?nsan Haklar? Raporu'nda Karaba?'la ilgili yap?lan de?i?iklikler bir birinin ayn?s?d?r. Dolay?s?yla ABD D??i?leri Bakanl???'n?n Rapor'da yapt??? de?i?iklik Ermeni taraf?n?n isteklerini destekliyor. ?unu da vurgulamak gerekir ki, ABD'nin bu "düzeltmeye" kadar konuyla ilgili haz?rlad??? tüm raporlarda Da?l?k Karaba?'?n Ermenistan taraf?ndan i?gal edildi?i ve bölgenin Azerbaycan topra?? oldu?u yer al?yor. Bu de?i?iklikle ABD, dolayl? yoldan Karaba? bölgesini Azerbaycan topra?? olarak tan?mad???n?; bölgenin i?gal alt?nda olmad???n? ve dolay?s?yla bu bölgede ya?ayan Ermenilerin kendi kaderini tayin hakk?n? tan?d???n? gösterdi. Bu olay sonras? Ermeni bas?n?n?n "de?i?ikli?i" ABD'nin sorunun çözümüne olumlu katk?s? olarak de?il, Ermeni lobisinin bir ba?ar?s? olarak tan?mlamas? da ABD D??i?leri Bakanl???'n?n Ermenistan'a "yanl?? mesaj" gönderdi?inin göstergesidir. Yani de?i?iklik Ermeni ve ABD taraf?n?n iddia etti?i gibi sorunun çözümüne olumlu katk?da bulunmak için yap?lmad?. Sonuç olarak bu de?i?ikli?i yapan ABD d?? politikas?nda belirli bir hedefe ula?mak istiyor. ABD bu de?i?ikli?in Azerbaycan-Ermenistan aras?nda Da?l?k Karaba?'?n statüsü ile ilgili görü?meleri etkilememek için yap?ld???n? ileri sürdü. Fakat son dönemdeki baz? geli?meler farkl? nedenlerin olabilece?inin i?aretini veriyor.

ABD'nin bu raporu yenilemesinin birkaç nedeni olabilir:

1. 12 May?s 2007'de Ermenistan'da yap?lacak parlamento seçimleri öncesi Ermenistan'da kendi pozisyonunu kuvvetlendirmek için Ermenistan yönetimine bir mesaj göndermek,

2. Son günlerde gündemde olan ?ran konusunda Azerbaycan'dan ödün almak için bask? yapmak.

AZERBAYCAN'DAN TEPK?

ABD D??i?leri Bakanl???n?n yaz?l? belgesinde Karaba?'? Azerbaycan topra?? olarak tan?mlamamas?na kar??n yetkililerin ?ifahi olarak bunu yalanlamalar? Azerbaycan taraf?ndan tatmin edici görülmedi. ABD D??i?leri Bakanl???n?n insan haklar? raporunda yapt??? de?i?iklik Azerbaycan devletinin üst düzey yetkilileri taraf?ndan tepkiyle kar??land?. Azerbaycan Cumhurba?kanl??? ve D??i?leri Bakanl??? bas?n aç?klamalar?nda bu de?i?ikli?i, ABD'nin Ermenistan'? desteklemesi olarak de?erlendirdi. Bu olayla birlikte Azerbaycan'da, Minsk Grubu e? ba?kan? olan ABD'nin, Karaba? konusunda adil davran?p davranmad???ndan, Azerbaycan-ABD stratejik ortakl???na ve ABD'nin demokrasi anlay???na kadar bir çok konu sorgulanmaya ba?land?.

ABD'nin bu de?i?ikli?i sonras? Azerbaycan D??i?leri Bakanl??? bir bas?n aç?klamas? yaparak 23-24 Nisan 2007'de ABD-Azerbaycan aras?nda yap?lacak olan Güvenlik Diyalogu'na(1) Azerbaycan taraf?n?n kat?lmayaca??n? ve yap?lan de?i?ikli?in önceki haline dönü?ece?i tarihe kadar toplant?n?n ertelendi?ini duyurdu. Bu toplant?ya Azerbaycan taraf?ndan d??i?leri, savunma, acil durumlar, milli istihbarat ve içi?leri bakanl??? yetkililerinin kat?lmas? bekleniyordu. Ayr?ca Azerbaycan D??i?leri'nin bas?n aç?klamas?nda ABD'nin yapt??? de?i?ikli?in düzeltilmemesi durumunda iki ülke aras?nda güvenlik alan?ndaki i?birli?inin olumsuz etkilenece?i belirtildi. Bunun üzerine ABD'nin Bakü Büyükelçili?i diplomatlar? Azerbaycan taraf? ile görü?erek Güvenlik Diyalogu toplant?s?n?n yeni tarihinin belirlenmesini istediler. Fakat Azerbaycan D??i?leri Bakanl??? Bas?n Sözcüsü Hazar ?brahim " Belgede yap?lan de?i?ikli?in eski haline dönmemesi halinde toplant?n?n süresiz ertelendi?ini" söyleyerek Azerbaycan'?n bu konudaki tutumunun kararl???n? gösterdi.

Konuyla ilgili bas?n aç?klamas? yapan Beyaz Saray sözcüsü Sean Mc Cormak ABD'nin Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ünü tan?d???n? bildirdi. Devletlerin bu tür sorunlarla ilgili bas?n aç?klamalar?nda sözcükleri dikkatle seçti?ini dikkate alarak Cormak'?n aç?klamas?ndan ABD'nin, Karaba?'? Azerbaycan topra?? olarak görmedi?i söylenebilir. Cormak'?n bas?n aç?klamas?nda ?u ifadeler yer ald?: "ABD'nin Karaba? politikas? de?i?memi?tir, ABD Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ünü destekliyor ve sorunun taraflar?n kendi aras?nda çözümlenmesi gerekti?ine inan?yor." Cormak'?n da aç?klamas?nda görüldü?ü gibi, ABD Karaba?'? Azerbaycan'?n bir parças? oldu?unu söylemeyerek süreci Ermenistan lehine etkiledi ve dolay?s?yla tarafs?z kalmad?.

Azerbaycan Cumhurba?kanl??? Siyasi ve ?çtimai ??ler ?ubesi Ba?kan? Ali Hasanov, ABD D??i?leri Bakanl???'n?n bu de?i?ikli?ini "ciddiyetsizlik" olarak tan?mlad?. ABD D??i?leri Bakanl???'n?n de?i?ikli?i sonras? ABD'de ya?ayan Azerbaycan ve Türk te?kilatlar? da harekete geçti ve de?i?ikli?in düzeltilmemesi durumunda ABD'de gösterilere ba?layacaklar?n? aç?klad?lar. De?i?iklik sonras? Amerika Azeri Cemiyeti Ba?kan? Tomris Azeri, Condolizze Rice'a bu de?i?ikli?in düzeltilmesi gerekti?i konusunda bir mektup yazd?.

?L??K?LERE OLASI ETK?S?

ABD'nin Azerbaycan'a kar?? Ermenistan'? desteklemesi yeni bir geli?me de?il. 1992 y?l?nda ABD Kongresi "Özgürlükleri Destekleme Yasas?"na ek olarak 907. madde ile bütün eski SSCB devletlerine ekonomik ve insani yard?mda bulunurken Azerbaycan bundan yoksun b?rak?lm??t?. Ermeni lobisinin deste?i ile al?nan bu kararda Azerbaycan'dan Ermenistan'a ve Karaba?'a yönelik sald?r?lar?n? durdurmas? istenmi?ti. 2001 y?l?nda Azerbaycan terörizme kar?? mücadeleye destek verdi?i için bu karar ABD Ba?kan? George Bush taraf?ndan dondurulmu?tu. Fakat sonuç itibariyle 1992-2001 y?llar? aras?nda ABD'nin Ermenistan'a yard?mda bulunup Azerbaycan'a bulunmamas? güçler dengesinde çok önemli rol oynam??t?.

Ermenistan'? Rusya ve ?ran'dan koparmaya çal??an ABD, bir taraftan Türkiye'ye kar?? sözde soyk?r?m kart?n? oynayarak, s?n?rlar?n aç?lmas? için bask? yap?yor, di?er taraftan ise Karaba? kart?n? oynuyor. ABD'nin bu politikalar? Washington'un bölgesel politikas? çerçevesinde sürdürülüyor. Fakat Ermenistan'? Rusya ve ?ran'?n elinden koparmaya çal??an ABD, Karaba? kart?n? oynayarak Azerbaycan'? kaybedebilir. Son dönemlerde Ermenistan'?n d?? politikada dengeyi koruyaca??na yönelik aç?klamalar? Erivan'?n, bölgesel projelerden giderek daha fazla soyutlanmas? ve bu konuda ABD'nin deste?ine ihtiyaç duymas?ndan kaynaklan?yor.

ABD söz konusu düzeltmeyi yaparak Karaba? sorununun çözümüne olumlu katk?da bulunmuyor, aksine çözümün önüne bir engel daha koyuyor. ABD söz konusu de?i?iklikle uluslararas? alanda kabul gören bütün belgelere ayk?r? davranm?? bulunuyor. Sorunun çözümünde belirli bir çizginin olmamas? sorununun çözümünü zorla?t?r?yor. ABD bu de?i?iklikle sorunun çözümünde yeni bir tez ortaya atarak süreci daha da karma??k bir hale getiriyor. ABD ve Ermenistan sorunun çözümünde öncelikli olarak Azerbaycan ve Ermenistan'?n karar vermesi gerekti?ini söyleseler de ikili oyunlar?yla sorunun çözümünü asl?nda zorla?t?r?yor. Bu durum sadece ABD için de?il Fransa, Rusya, ?ran gibi devletler için de geçerlidir. ABD'nin bu davran??? büyük devletlerin küçük devletler aras?ndaki krizi kendi lehinde kulland???n?n göstergesidir.

ABD'nin bu hatay? düzeltmemesi, Azerbaycan'?, topraklar?n? kurtarmak için diplomasiden ba?ka yollara ba?vurmaya itebilir. Çünkü Rusya ve ?ran'?n giri?imleri sorunun Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ü çerçevesinde çözümüne zarar veriyor. Azerbaycan, Washington'u küresel, bölgesel ve enerji politikalar? nedeniyle Karaba? konusunda "güvenilir müttefik" olarak görüyordu.

Bu de?i?iklik Azerbaycan'daki ABD imaj?n?n sorgulanmas?na neden olacakt?r. Hatta olmaya ba?lam??t?r bile. Di?er taraftan Azerbaycan'da ABD kar??tl???n?n artmas?na ve ülkede farkl? ç?karlar? olan d?? destekli gruplar?n Karaba? konusunu kullanarak halktan destek almas?na neden olabilir. Afganistan, Pakistan, Filistin, Irak veya di?er bölgelerde giderek yükselen radikal dini ak?mlar?n ABD kar??tl??? üzerine oturtuldu?unu dikkate alarak bu olay sonucunda ortaya ç?kacak olan ABD kar??tl???n?n, radikal dinci gruplara deste?e dönü?mesi ihtimali de bulunuyor.

ABD D??i?leri Bakanl???n?n Karaba? konusunda Ermenistan'a verdi?i destek Azerbaycan'?n, bölgesel ve küresel güçler aras?nda dengeyi koruma, ?ran ve askeri üsler konusunda ABD'ye ödün vermeme kararl?l???n?n isabetli d?? politika kararlar? oldu?unu gösterdi. ABD'nin bu hatay? yapmas? Azerbaycan'?, Rusya veya ?ran'a daha fazla yak?nla?t?rmayabilir. Azerbaycan bundan sonraki süreçte de Rusya ve ?ran'la olan ili?kilerini ayn? düzeyde tutmaya devam edecektir. Fakat Azerbaycan D??i?leri Bakanl???'n?n konuyla ilgili yapt??? yaz?l? aç?klamada da belirtildi?i gibi, ABD D??i?leri Raporu'nda yap?lan de?i?iklik düzeltilmezse bundan böyle Afganistan, Irak, terörizmle mücadele, Hazar ve di?er bölgesel ve küresel i?birli?i konular?nda, Azerbaycan taraf? Washington'la olan i?birli?ini geli?tirmek için daha az hevesli olabilir.

Dipnot:

1996'da kurulan ABD-Azerbaycan Güvenlik Diyalogu, biri Bakü di?eri ise Washington'da olmak üzere toplam iki toplant? gerçekle?tirir. Diyaloga Azerbaycan taraf?ndan Azerbaycan D??i?leri Bakan Yard?mc?s? Araz Azimov, ABD taraf?ndan ise ABD D??i?leri Bakan?n?n askeri-siyasi i?ler üzere dan??man? Con Hilendir ba?kanl?k yapmaktad?r. Y?ll?k diyalogda ABD ve Azerbaycan aras?nda askeri, siyasi ve güvenlik alanlar?nda fikir al??veri?i yap?l?r. Diyalogun gündeminde terörizme kar?? mücadele, kitle imha silahlar?n?n yay?lmas?n?n engellenmesi, s?n?r güvenli?inin geli?tirilmesi, uluslararas? örgütlerde ABD-Azerbaycan i?birli?inin geli?tirilmesi bulunmaktad?r. Ertelenen toplant?n?n gündeminde ise, Azerbaycan'?n ulusal ve bölgesel düzeyde güvenli?inin art?r?lmas?, NATO çerçevesinde i?birli?i, bölgesel geli?melerde AG?T'in rolünün art?r?lmas?, bölgesel krizlerin çözümü, Hazar Havzas? devletleri aras?nda ili?kiler, Hazar Havzas?'nda askeri-siyasi geli?meler gibi konular olacakt?.