.[Ô`A="justify">Füze Kalkan? projesi orijinal olarak ‘ABD Milli Füze Savunma Program?’ndan (National Missile Defence Programme) gelir. Amerika’da Ronald Reagan yönetimi taraf?ndan ba?lat?lan ‘Stratejik Savunma Giri?imi (Strategic Defence Initiative-SDI)’, takma ad?yla ‘Y?ld?z Sava?lar? (Star Wars)’ projesinin devam? mahiyetindedir. Küresel Füze Savunma Kalkan? (Missile Defense Shield-MDS) olu?turma giri?imleri ise, ABD milli projesi olarak 1990’l? y?llar?n sonlar?nda ba?lat?lm??t?r. Projenin genel amac?; dünyan?n her bölgesinde Amerikan toplumuna yönelik füze sald?r?lar?n?n hedefine ula?madan tespit ve imhas? için küresel bir füze savunma kalkan? olu?turulmas? ve geli?tirilmesi olarak tan?mlanabilir. MDS’nin SDI’dan belirgin fark? gelen füzelerin sat?hta konu?land?r?lan silahlarla imhas?n?n dü?ünülüyor olmas?d?r. Ayr?ca, SDI’de pahal? sistemleri içeren uzay savunma silahlar?na yer verilmeyecektir.

ABD Giri?imleri ve Nükleer Silahlar?n Azalt?lmas?na Yönelik Anla?malar

George W. Bush yönetimi, özellikle 2001 y?l? ba?lar?nda küresel Füze Savunma (Missile Defence) projesini müttefiklerine ve ili?kisi olan ülkelere yo?un politika giri?imleriyle anlatarak taraf bulmaya çal??m??t?r. Proje, ABD milli strateji dokümanlar?nda ‘haydut devletler’ (rogue states) olarak belirtilen Kuzey Kore ve ?ran gibi devletlerden kaynaklanabilecek füze tehlikeleriyle ba?a ç?kmay? hedeflemektedir. Proje, ABD’ye yak?n politikalar izlemeyi ç?karlar? için gerekli gören devletlerce desteklenmektedir. Di?er devletler ise, Rusya’yla nükleer silahlar?n azalt?lmas?na yönelik anla?ma hükümlerinin geçerli oldu?u bir dönemde projeye ihtiyatla yakla?maktad?rlar. Proje yeni geli?tirilmektedir. Hayata geçirilmesi için yo?un AR-GE (ara?t?rma-geli?tirme) masraflar?na, süreye ve paraya ihtiyaç vard?r. Projeyle bir yandan da ABD savunma sanayiinin güçlendirilmesi öngörülmektedir.

11 Eylül 2001’de ABD’nin kendi k?tas?nda u?rad??? terör sald?r?lar? sonucunda tehdit öncelikleri de?i?mi? ve bu kapsamda Füze Savunma projesinin günümüze kadar geri planda b?rak?ld??? gözlemlenmi?tir.

2002’de ABD yönetimi tek tarafl? olarak 1972 tarihli Anti-Balistik Füze Sistemlerini S?n?rland?rma Antla?mas?’ndan (Anti-Balistic Misilse Treaty-ABMT) çekilmi?tir. Baz? uzmanlar, ABD’nin ABMT’ye uymayan füze savunma testleri yapt???n? ifade etmektedir. ABD’nin ABMT’den çekilmesinin ard?ndan Rusya da ‘Start-II’ Antla?mas?’ndan çekilmi?tir. Fakat, Rusya ve ABD, yine 2002’de yeni bir ‘Ba?l?ca Yeni Silahlar?n Azalt?lmas? Anla?mas?’ (Major New Arms Reduction Deal)’ imzalam??lar ve nükleer silahlar?n? 2000 nükleer harp ba?l???na indirecek ?ekilde, 2/3 oran?nda azaltma konusunda anla?m??lard?r. Yap?lan anla?malar?n uygulanmas? konusunda, Rusya’n?n ABD’ye kar?? güven bunal?m? içinde oldu?u gözlemlenmektedir.

Bugün ABD topraklar?n? ve müttefiklerini, Rusya, Çin, ?ngiltere ve Fransa d???nda füzeyle vurabilecek kapasiteye sahip ba?ka bir ülke bulunmamaktad?r. Bu ülkeler ise ABD’nin dostlar?d?r.

Ba?kan Bush 2007’nin ba??ndan itibaren, 2006 y?l?nda nükleer deneme yapan, füze teknolojisine sahip olan Kuzey Kore’yi ve uluslararas? ortam?n itiraz?na ra?men nükleer güç olma yolunda mesafe kat eden ?ran’?  öne sürerek, Füze Kalkan? projesine h?z vermi?tir. Sistemin Rusya’ya kar?? olmad??? ise özel olarak vurgulanmaktad?r. Tehdit, gelecekte ?ran ve Kuzey Kore’nin 2500-5000 km menzilli füzeler yapmas?yla ortaya ç?kabilecektir.

Amerikan yönetimi, ?ngiltere ve Grönland’da bulunan üslere ek olarak Avrupa’ya da uyar? sistemleri ve füzesavarlar yerle?tirmek istemektedir. Ba?kan Bush’un bu çok tarafl? konuda, tek tarafl? kararlar almas? ve uygulamaya geçirmesi, ba?ta Rusya olmak üzere müttefiklerince de ele?tirilmektedir. ABD taraf?ndan yo?un diplomatik ziyaretlerle Rusya, NATO ve Avrupa ülkeleri ikna edilmeye çal???lmaktad?r. ABD Savunma Bakan? Robert Gates’in 23 Nisan 2007’de Moskova’ya yapt??? ziyaret s?ras?nda Ba?kan Putin’i ikna edemedi?i anla??lmaktad?r.

Proje Süreci

Va?ington’un plan?; gelecek be? y?l içinde kullan?labilir hâle gelecek ?ekilde Polonya’ya 10 füze savunma sistemi yerle?tirilmesi, Çek Cumhuriyeti’nde kurulacak radarlarla Asya hava sahas?n?n kontrol alt?na al?nmas?, projenin Gürcistan ve Azerbaycan’? içerecek ?ekilde geni?letmesi ve projenin 2011 y?l?na kadar geli?tirilmesi hususlar?n? içermektedir.

Aktör Devlet ve Kurumlar?n Tutumlar?

Rusya Devlet Ba?kan? Vladimir Putin 10 ?ubat 2007’de Münih Güvenlik Zirvesi’nde yapt??? konu?mas?nda; tek kutuplu dünyan?n kabul edilemez oldu?unu, uluslararas? hukukun temel ilkelerinin her geçen gün artan bir ?ekilde küçümsendi?ini, tek tarafl? ve ço?u kez gayri me?ru olan eylemlerin hiçbir soruna çare olamad???n? ve yeni gerilim noktalar? yaratt???n? vurgulam?? ve “bu ko?ullar alt?nda, kendi güvenli?imizi sa?lama konusunda bir kez daha dü?ünmemiz gerekti?i a?ikard?r“ ifadelerine yer vermi?tir. Yine Ba?kan Putin uzaydaki silahlanman?n uluslararas? toplum için tahmin edilemeyecek sonuçlara sebep olaca??na dikkat çekerek, “Füzesavar (anti-missile) savunma sisteminin belirli unsurlar?n? Avrupa’ya geni?letme planlar? bize yard?m etmez: tam tersine bizi rahats?z eder. Kimin, bu durumda kaç?n?lmaz bir silah yar??? olacak bir sonraki ad?ma, ihtiyac? var? Benim Avrupal?lar?n kendilerinin ihtiyaçlar? oldu?una dair derin ?üphelerim var” diyerek duydu?u rahats?zl??? belirtmi?tir. Gelinen noktada Rusya Devlet Ba?kan? Vladimir Putin, “ABD’yle, nükleer stratejik füze kapasitemizi 31 Aral?k 2012 tarihine kadar 1700-2000 nükleer sava? ba?l???na kadar dü?ürmeyi kararla?t?rd?k. Rusya üzerine ald??? yükümlülükleri harfiyen yerine getirmeye kararl?d?r. Umuyoruz ki, ortaklar?m?z da ?effaf bir hareket tarz? benimserler ve zor günler için bir kö?eye gere?inden fazla sava? ba?l??? ay?rmazlar” diyerek Rusya’n?n tavr?n? belirtmi?tir. Konuya ili?kin çarp?c? geli?me ise; ABD Savunma Bakan? Gates’in  Moskova ziyaretinden hemen sonra Putin’in, ABD taraf?ndan Avrupa’da  olu?turulmak istenen Füze Kalkan? giri?imlerini bahane ederek, Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Antla?mas? (AKKA)’y? tek yönlü ask?ya alma giri?imi olmu?tur. Bu gerçekle?ti?i taktirde Rusya, Avrupa ve özellikle Kafkasya’da taahhüt etti?i kuvvet indirimleri d???nda kuvvet bulundurma imkan? elde edebilecek ve bölgede dengeler de?i?ecektir.

Sovyet Rusya’n?n da??lmas?ndan sonra ortaya ç?kan Do?u Avrupa ve Balt?k ülkelerinin, hem güvenlik, hem de ekonomik ihtiyaçlar nedeniyle AB’ye ve NATO’ya üye olduklar? bilinmektedir. Geçen zaman içinde, ka??t üzerinde olu?turulan Avrupa Güvenlik ve Savunma Politikalar? (AGSP)’nin pek uygulamaya geçirilememesi, Ba?kan Putin’in Rusya’y? önce da??lmaktan korumas?, sonras?nda ekonomik ve askerî aç?dan yeniden güçlendirmesi sonucunda bu ülkelerin “savunma güvenlikleri” aç?s?ndan ABD’nin olu?turaca?? sistemlere yöneldikleri görülmektedir. Bu kapsamda ABD’nin NATO ya da AB’yi karar sürecine dahil etmeyerek Polonya ve Çek Cumhuriyeti’yle ikili anla?malar yapma yoluna gitmesi, Avrupa’n?n tepkisine yol açm??t?r. Almanya Ba?bakan? ve AB Dönem Ba?kan? Angela Merkel, AB ülkeleri içinde Füze Kalkan? tart??malar?yla bir bölünme ya?anmas?n? istememekte, söz konusu füze savunma sisteminin NATO çerçevesinde kurulmas?ndan yana oldu?unu söylemektedir. ?ngiltere Hükümeti, ABD füze savunma sisteminde aktif rol almakta, proje kapsam?nda baz? önleyici füzelerin ?ngiltere’ye  konu?land?r?lmas? için ABD Hükümeti’yle toplant?lar yapmaktad?r. ABD’nin Do?u Avrupa’da Füze Kalkan? sistemleri olu?turma giri?imlerinin Almanya’da siyasi kesim aras?nda tart??malara sebep olarak, genelde kar??t görü?lerin olu?tu?u gözlemlenmektedir. Genel kan? olarak yeni silahlanma yar???n?n ba?lamas?ndan endi?e edilmekte, sistemin gereklili?inden ziyade sistemin olu?turulma yöntemi tart???lmaktad?r. Fransa cumhurba?kan? aday? Nicolas Sarkozy, ABD Füze Savunma sistemi konusunda “Avrupa Karar?’nda (European Decision) ?srar etmektedir. Çek ve Polonya ba?bakanlar? ?ubat 2007’de ortak bas?n toplant?s? düzenleyerek, ABD’nin tekliflerine yan?tlar?n?n olumlu olaca??n? aç?klam??lard?r. Çin projeden duydu?u rahats?zl??? dile getirirken, Kanada projeye kat?lmayaca??n? bildirmi?tir.

Münih Güvenlik Zirvesi’ne kadar NATO’nun projeye itiraz? görülmemi?tir. 30 Kas?m 2006 NATO Riga Zirve bildirisinde NATO Füze Savunma Yap?labilirlik Çal??mas?’n?n  yak?n zamanda sonuçland?r?ld???, sistemin, baz? teknik k?s?tlamalarla ve uzla?malarla gerçekle?tirilebilece?i sonucuna ula??ld??? aç?klanm??t?r. Nihai bir karara var?lmamas?n?n sebebi olarak da Avrupa’n?n karars?zl???, söz konusu sistemin yarataca?? uzun vadeli tehditler ve projenin maliyeti gösterilmi?tir. 19 Nisan 2007’de Brüksel’deki NATO karargâh?nda  ABD yetkilileriyle yap?lan görü?meler sonras?nda, NATO Genel Sekreteri Jaap de Hoop Scheffer “ABD’nin kuraca?? herhangi bir sistemin NATO füze savunma sistemini tamamlay?c? nitelikte olmas? yönünde ortak bir arzu mevcuttur” ?eklinde olumlu bir yakla??m sergilenmi?tir.

De?erlendirme

ABD’nin Füze Kalkan? projesi, eski Do?u bloku ülkelerinde sistemler olu?turma ve bunu Güney Kafkasya’ya geni?letme giri?imleri, Moskova ve Va?ington aras?nda anla?mazl??a sebep olmaktad?r. Rusya, durumu kendine yönelik bir tehdit olarak alg?lamaktad?r. Benzer ?ekilde, Rusya, eski Sovyet ard?l? ülkelerin NATO üyesi yap?lmas?n? kendine do?rudan bir tehdit olarak de?erlendirmekte ve rahats?zl???n? ifade etmektedir.

Yeni geli?me olarak, ABD Ba?kan?, Arnavutluk, H?rvatistan, Makedonya, özellikle Ukrayna ve Gürcistan’?n NATO’ya dahil olmas?na olanak sa?layan 10 Nisan 2007’de NATO Özgürlük Konsolidasyon Kanun’unu (NATO Freedom Consolidation Act of 2006) imzalam??t?r. Bu ülkelere NATO üyeli?i yolunun aç?lm?? olmas?n?n, Moskova ile Va?ington’un aras?ndaki gerginli?i yeniden artt?rd??? gözlemlenmektedir.

ABD füze kalkan? giri?imi, Avrupa’da yeni bir So?uk Sava?’? ve buna ba?l? silahlanma yar???n? ba?latan bir etki yaratm??t?r. Bilindi?i üzere ?ngiltere, Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Danimarka gibi ülkeler Avrupa’da “Truva At?” olarak nitelendirilen ve ABD politikalar?na yak?n hareket eden devletler olarak tan?mlanmaktad?r.

Tehdidin hiçbir zaman diyalo?un yerini tutmayaca?? dü?üncesiyle do?ru yöntemin ABD’nin kitle imha silahlar?n?n yay?lmas?n?n önlenmesi için, Kuzey Kore örne?inde oldu?u gibi, ABD-Tahran aras?nda da do?rudan görü?melere ba?lanmas?n?n uygun olaca??na dair görü?ler bulunmaktad?r.

Türkiye’ye Etkileri

ABD üst düzey yetkililerince, özellikle ?ran’dan kaynaklanan ?ahap-3 füze tehdidi dile getirilerek projeye Türkiye’nin de dahil olmas? istenmektedir. Türkiye ise, füze kalkan? projesindeki geli?meleri sessiz bir ?ekilde izlemekte, ABD-Avrupa-Rusya aras?ndaki tart??malara dahil olmamay? tercih etmektedir.

NATO ve ABD kaynaklar?na göre füze kalkan? projesi, bulunulan a?amada Avrupa’n?n büyük bölümünü koruma alt?na almakta, ancak ba?ta Türkiye olmak üzere Yunanistan, Bulgaristan ve Romanya’n?n da büyük bir k?sm? bu kapsama alan? d???nda kalmaktad?r. Oysa 2000’li y?llar?n ba??nda ABD taraf?ndan, tüm dünyay? kapsayacak ?ekilde “haydut devletler”den kaynaklanacak füze sald?r?lar?n? önlemek üzere Rusya dahil uygun bölgelerde radar istasyonu kurulmas? ve kara, deniz ve havada önleyici füze sistemleri kurulmas? öngörülüyordu. Projede onemli iki radar istasyonu bulunmaktayd?. Birincisi Grönland Adas?’nda tesis edilmi?ti. ?kincisinin ise Orta Do?u’ya tesis edilmesi dü?ünülüyordu ve Türkiye önemli aday ülke olarak görülüyordu. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hatt?yla bu tip kapsaml? bir radar istasyonunun Türkiye’de kurulmas?, Türkiye’nin güvenli?ine daha fazla katk? sa?layabilecekti. Gelinen noktada ise, tesis edilecek füze savunma sistemiyle ABD’nin ula?mak istedi?i hedef aç?k olarak anla??lamamaktad?r.

Bugün, Türkiye ile ABD aras?nda ikili ili?kilerin geli?mesini olumsuz etkileyen önemli konular bulunmaktad?r. Bunlar?n aras?nda, ABD i?galindeki Irak’ta PKK terör örgütünün varl?k ve faaliyetlerinin sona erdirilmesi, Irak’?n toprak bütünlü?ünün korunmas?, Kuzey Irak’ta ABD güdümünde bir Kürt devleti kurma giri?imleri, Orta Do?u'da s?n?rlar?n de?i?tirilmesi dü?ünceleri, ABD’nin, Montreux Antla?mas?’n? baypas ederek Romanya üzerinden Karadeniz’e girme giri?imleri, ABD Kongresi’nde Ermeni iddialar?n? destekleyen karar tasar?lar?n?n görü?ülmesi, s?ralanabilir. Bu nedenlerle Türkiye’nin Füze Kalkan? projesini yak?ndan izlemesi do?al olacakt?r.

Avrupa’da, Polonya ve Çek Cumhuriyeti’nin ABD’ye yak?n ve  sorunlar? olmayan ülkeler olmalar? nedeniyle tercih edildikleri anla??lmaktad?r. Diger yandan, NATO üyesi istikrarl? bir ülke konumunda bulunan Türkiye’nin ?ran’a kom?u olmas?, Türkiye’ye kurulabilecek sistemlerin erken uyar? bak?mdan ?srail’in güvenli?ine de katk?lar sa?layabilecek olmas? gibi nedenler, Füze Kalkan? projesinde Türkiye’yi öne ç?karmaktad?r.

Türkiye, bölgesinde kom?u ülkelerin füze tehdidi alt?ndad?r. Füzelerin ta??yabilece?i nükleer, biyolojik ve kimyasal ba?l?klar tehdit ve tehlikeyi artt?rmaktad?r. Dolay?s?yla Türkiye’nin bir yandan milli ve mü?terek füzesavar sistemlere sahip olmas? gerekirken, cayd?r?c?l?k sa?layabilmesi için kendinin de milli füze sistemleriyle donat?lmas?, Hava Kuvvetleri’nin s?n?rlar ötesinde vurucu gücünün artt?r?lmas?, kara-deniz ve hava platformlar?ndan at?lacak ?ekilde, kendisine tehdit yaratan ülkelerin derinliklerine gönderebilece?i füzelere sahip olmas? ya?amsal önem ta??maktad?r.