.[Ô`A="justify">ABD'nin giri?imiyle ba?lat?lan Büyük Karadeniz Projesi'nin Kafkasya'ya önemli yans?malar? oluyor. Bu sürecin d???nda kalmak istemeyen Ermenistan'?n yeni taktiklere yöneldi?i gözleniyor. BTC, demiryolu gibi bölgesel projelerden d??lanan Ermenistan, Rusya'ya ba??ml?l???n? da sorgulama sürecine girmi? durumda. Erivan, i?galci tutumunda ve iddialar?nda aç?l?m yapmadan kazançl? ç?kmaya çal???yor. Büyük Orta Do?u, Büyük Orta Asya projelerinden sonra Türkiye'nin d?? politika önceli?ini olu?turan bölgelere yönelik yeni bir proje de Karadeniz bölgesinde ortaya ç?kt?: Geni?letilmi? Karadeniz Projesi. Bu projeler Türk d?? politikas?ndaki öncelikli bölgeleri kapsad??? kadar dost ve müttefik devletleri de içeriyor. Bu nedenle söz konusu projeler, Türkiye'nin ad? geçen bölgelere yönelik ataca?? ad?mlardan büyük ölçüde etkileniyor. ABD'nin Türkiye'ye bu projelerde rol vermek istedi?i biliniyor ve hatta Amerikal? yetkililerce aç?k aç?k ifade ediliyor. Geni?letilmi? Karadeniz Projesi'nde de, yak?n çevresi özellikle de Güney Kafkasya ile olan tarihi, kültürel ve siyasi ba?lar? dikkate al?narak Türkiye'den "destek" isteniyor. Projenin haz?rlay?c?lar? özellikle projenin Ermenistan bölümünün ba?ar?l? olmas? için Türkiye'den bir tak?m "fedakârl?klar" bekliyor.

Proje, Kas?m 2002'de yap?lan: NATO Prag Zirvesi'nden sonra Romanya D?? ??leri Bakan? Mircea Geoana taraf?ndan ortaya at?ld? ve ABD kurulu?u olan Alman Marshall Fonu taraf?ndan desteklendi. Proje, Karadeniz ve çevresine yönelik NATO ve AB'nin çabalar?n? birle?tirmek ve bu ba?lamda sadece Balt?k ülkelerine de?il, Karadeniz'in bat?s?na do?ru bir geni?leme sürecini içeriyor. Di?er bir ismi de "Karadeniz Bölgesine Yönelik Yeni Avroatlantik Strateji" olan proje Moldova, Karadeniz ülkeleri, Orta ve Do?u Avrupa ile Güney Kafkasya'y? kaps?yor. Projenin destekleyicisi ABD Alman Marshall Fonu projeyle ilgili biri 2004'te (New Euroatlantic Strategy for The Black Sea Region) di?eri ise 2006'da (Next Step In Forging A Euroatlantic Strategy For The Wider Black Sea.) olmak üzere iki adet makaleler toplulu?u yay?nlad?.

Amac? Geni?letilmi? Orta Do?u ve Büyük Orta Asya projelerinden farkl? olmayan projenin hedefi, bölge devletleri aras?ndaki sorunlar? çözerek ortakl?klar ve bu ortakl?klar? tamamlayacak bir bölgesel üst kimlik yaratmak; demokrasi, liberal ekonomi, insan haklar? gibi kavramlar? bölgeye yerle?tirerek böylece Bat? de?erlerini benimseyecek olan devletleri tek çat? alt?nda toplamak. Bir di?er ve belki de en önemli amaç da bölge devletleri aras?nda kurulacak ortakl?klar yoluyla Bat?'n?n bölge üzerindeki etkisini Rusya ve ?ran'a kar?? daha da kuvvetlendirmek ve hatta söz konusu devletleri toplu bir ?ekilde Bat?ya entegre ederek Rusya ve ?ran'dan koparmak.

Projeyi destekleyenlere göre, Geni?letilmi? Orta Do?u ve Orta Asya projelerinden farkl? olarak projenin ba?ar?l? olma ?ans? çok yüksek. Çünkü bölge devletlerinin baz?lar? NATO ve AB gibi Bat?l? örgütlere üye olurken, baz?lar? üye olmay? hedefliyor, baz?lar? ise üye olmay? hedeflemeseler bile bu örgütlerle yak?n i?birli?i içerisinde bulunuyorlar. Fakat AB ve NATO aras?nda halen var olan gizli rekabet, ortak Avroatlantik çabalar? engelliyor. Zaten bu projenin ana amaçlar?ndan biri de bölgeye yönelik politikalarda NATO ve AB rekabetini ortadan kald?rmak ve Rusya'ya kar?? pozisyonlar?n? kuvvetlendirmektir. Bu ba?lamda ABD, AB'nin enerji alan?nda Rusya'ya alternatif aray???n? bir f?rsat olarak kullan?yor. Dolay?s?yla Geni?letilmi? Karadeniz Projesi'nin di?er iki önemli amac?, enerji kaynaklar? ve boru hatlar?n?n çe?itlendirilmesi ve bölge devletlerinin silahl? kuvvetlerinin mevcut ve geleneksel tehditlere kar?? güçlendirilmesidir.

KAFKASYA, BRÜKSEL FORUMU'NDA

Brüksel Forumu y?lda bir kere toplan?r, ABD ve AB aras?nda d?? politika koordinasyonu sa?lamak için Atlantik'in her iki taraf?ndan resmi yetkililerin kat?l?m?yla gerçekle?ir. 27-29 Nisan 2007'de Brüksel'de ABD'nin Alman Marshall Fonu taraf?ndan düzenlenen Avro-Atlantik Yeni Mücadele Alan?: Balt?k Devletleri ve Geni?letilmi? Karadeniz ba?l?kl? Brüksel Forumu'na Güney Kafkasya'dan üç resmi temsilci kat?ld?. Forum'da ABD ve AB'nin Geni?letilmi? Karadeniz Projesi'ne yönelik politikalar?n?n koordinasyonu da ele al?nd?. Bas?na kapal? gerçekle?en 28 Nisan toplant?s?na Azerbaycan Milli Meclisi D?? ?li?kiler Komisyonu Ba?kan? Samed Seyidov, Gürcistan D??i?leri Bakan? Gela Bejua?vili ve Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan kat?ld?. Forum'da Güney Kafkasya ile ilgili a?a??daki konular tart???ld?:

* Bölge devletlerinin d?? politikalar?nda NATO ve AB önceli?e sahip olabilir mi?

* Dondurulmu? çat??malar çözülmeden Gürcistan NATO üyesi olabilir mi?

* Azerbaycan NATO üyesi olabilir mi?

* Ermenistan stratejik bir dönü?üm gerçekle?tirebilir mi?

Toplant? sonras? Azerbaycan bas?n?na demeç veren Seyidov, toplant?y?, AB ve NATO'nun Güney Kafkasya'ya ilgisinin artmas?n?n göstergesi olarak de?erlendirdi. Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan, Ermenistan'?n Avro-Atlantik kurumlara entegre olmak istedi?ini ifade etti, ayr?ca, Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? ve Kars-Gümrü Demiryolu'nun Bakü-Tiflis-Ahalkelek-Kars Demiryolu'na alternatif oldu?unu söyleyerek yetkililerden bu konularda destek arad?.

ERMEN?STAN'IN ÜÇ ENGEL?

Güney Kafkasya devletleri aras?nda, mevcut ?artlar alt?nda Bat? kurumlar?na entegre olmak için en zor ?artlara sahip olan ülke Ermenistan'd?r. Ancak durum dü?ünüldü?ü kadar da olumsuz de?il. Ermenistan'?n Bat?l? kurumlara üye olmas? iç ve d?? ili?kilerinde ataca?? baz? ad?mlara ba?l?. ?ç i?lerinde demokratikle?me, liberal ekonomi, ifade özgürlü?ü ve insan haklar? gibi konularda ataca?? ad?mlar, Ermenistan'?n NATO ve AB ile sa?layaca?? iyi ili?kilerin hatta NATO ve AB'ye üyeli?in önünü açabilir. D?? ili?kilerinde ise atmas? gereken ad?mlar iç i?lerinde ataca?? ad?mlardan çok daha zordur. Bat?l? kurumlara entegre olmas? için d?? politikada üç alanda ad?m atmas? gerekiyor. Bunlar:

* ??gal etti?i Azerbaycan topraklar?ndan çekilmesi,

* Türkiye'ye yönelik toprak ve "soyk?r?m" taleplerinden vazgeçmesi,

* Rusya'ya ba?l? ve ba??ml? olmaktan kurtulmas?.

?lk iki konuda ataca?? ad?m -Ermenistan bu konularda nedenlerin de?il sonuçlar?n de?i?mesinde ?srar etmekte ve sorunlar? Karaba? Sorunu ve Türkiye'nin Ermenistan'la s?n?r kap?lar?n? kapatmas? sorunu olarak tan?mlamaktad?r- Güney Kafkasya'da bölgesel i?birli?i olanaklar?n? art?racak ve Ermenistan'? tek tarafl? Rusya ba??ml?l???ndan kurtaracakt?r. Asl?nda son y?llarda Ermenistan'?n her üç konuda da baz? ad?mlar atma iste?i bulunmas? umut verici olsa da halen bu konularda somut ad?m atm?? olmamas? s?k?nt? yarat?yor.

BÖLGESEL ??B?RL???NDE YER ALMA FIRSATI

1988-1994 y?llar? aras?nda Türkiye ve Azerbaycan'a kar?? Rusya ile yak?nla?an Ermenistan Rusya'ya tek tarafl? ba??ml? olmas?n?n yaratm?? oldu?u hatay? telafi etmenin yollar?n? ar?yor. Erivan'? Rusya'ya ba??ml? k?lan en önemli nedenlerden biri Ermenistan'?n Karaba? sorunu nedeniyle Azerbaycan'?n giri?imleri ile bölgesel enerji projelerinin d???nda kalarak ihtiyac?n?n çok büyük bir k?sm?n? sadece Rusya'dan sa?lamas?d?r. Ermenistan bu ba??ml?l???n?n faturas?n? sadece siyasi olarak de?il ekonomik olarak da ödemekte güçlük çekiyor. Nitekim borçlar? nedeni ile Rusya, Ermenistan'?n stratejik kurumlar?na el koyuyor. Bu sorun günümüze kadar ula?m?? durumda.

Bölgesel enerji, ta??mac?l?k ve ula??m projelerinin d???nda kalmas? Ermenistan'?n Azerbaycan topraklar?n? i?gal etmesinden kaynaklan?yor. Ermenistan i?galci s?fat? nedeniyle ba?ta Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hatt? olmak üzere Bakü-Tiflis-Erzurum Do?algaz Boru Hatt? ve Bakü-Tiflis-Ahalkelek-Kars Demiryolu Projeleri'nin d???nda kald?.

??galin sonucu olarak Azerbaycan hem bölgesel, hem ikili hem de uluslararas? örgütler ba?lam?nda Ermenistan'la i?birli?ine son verdi. Ermeni taraf? bölgesel i?birli?ine her an ba?lamaya haz?r olduklar?n? ifade ediyorlar. Fakat Azerbaycan, topraklar?ndan çekilmedi?i sürece Ermenistan'la bu tür bir i?birli?inin olmayaca??n? ifade ediyor. Buna ra?men Azerbaycan, Da?l?k Karaba? sorunu çözülürse Ermenistan'?n bölgesel ve uluslararas? projelerde yer alabilece?ini ifade ediyor ve hatta 7 ?ubat 2007'de Tiflis'te imzalanan Tiflis Bildirisi'nde Türkiye ile birlikte, bu tutumunu onaylayan bildiriye imza att?. Karaba?'?n statüsünün çözümü için Bakü'nün destekledi?i a?amal? çözüm plan?n?n belli bir a?amas?nda -Ermenistan'?n i?gal etti?i yedi Azerbaycan ilinden çekilmesi durumunda- da Ermenistan'?n bölgesel projelere kat?lmas? için izin verilebilece?i dile getiriliyor. Ermenistan'?n bundan sonraki süreçte yer alabilece?i bölgesel projeler Trans-Hazar Boru Hatlar? ve Güney-Kuzey Demiryolu Projesi'dir. Fakat Erivan, bu defa da Tiflis engeline tak?l?yor. Karaba?'?n statüsünün çözümü sonras? Trans-Hazar Boru Hatlar?'n? Ermenistan'a kapt?rmak istemeyen Gürcistan, bu konuda çal??malara ba?lam?? durumda. Bu ise Geni?letilmi? Karadeniz Projesi çerçevesinde Ermenistan'?n enerji koridoru olma özelli?ini k?s?tl?yor. Bunun d???nda Rusya Ermenistan'? yörüngesinden ç?karmamak için çal??malar?n? sürdürüyor. Rusya'n?n son dönemlerde Ermenistan'da yeni bir nükleer santral ve petrol rafinerisi yap?lmas? üzerinde çal??mas? bu çabalar?n bir parças?d?r.

RUS-ERMEN? ?L??K?LER?

Son iki y?lda Rusya­Ermenistan aras?nda ya?anan baz? olaylar Ermenistan'?n tek tarafl? olarak Rusya'ya ba??ml? oldu?unu fark etmesine neden oldu. Bu olaylar hem Ermenistan halk?n? hem de yönetimini Rusya'ya alternatif müttefik aray???na itiyor. Bu olaylar k?saca ?öyle s?ralanabilir:

* Rusya'n?n, Eylül 2004'deki Beslan Olaylar? sonras?nda Ermenistan ve Rusya aras?ndaki yük ta??mac?l???n?n yüzde 20'sinin yap?ld??? Verkhn?y Lors Gürcistan s?n?r kap?s?n? "teröristlerin Rusya'ya s?zmas?n? önlemek için" kapatmas?.

* Rusya'n?n Ermenistan'a kap?y? kapatt???n? haber vermemesi üzerine yüzlerce Ermenistan vatanda??n?n günlerce bu kap?da beklemesi.

* 2006 sonunda Gürcistan-Rusya aras?nda ya?anan "casus asker krizinde" Rusya'n?n yine Gürcistan s?n?r kap?lar?n? kapatmas? ve bu nedenle Ermenistan'?n zarar görmesi.

* Yine ayn? dönemde Rusya ve Gürcistan aras?ndaki do?algaz fiyat? sorunu nedeniyle Rusya'n?n Gürcistan'a satt??? do?algaz? durdurmas? ve dolay?s?yla Ermenistan'a giden do?algaz?n da bu kesilmi? olmas?.

* Ermenistan'?n, H?razdan Termal Tesislerini sat?n almas?na kar??l?k Rusya'n?n 1000 m3 do?algaz?n fiyat?n? 60'dan ,110 dolara yükseltmesi.

* Ermenistan'?n, Güney-Kuzey Demiryolu Projesi'ne (?ran-Azerbaycan-Rusya) kat?lma iste?ine kar??n Rusya'n?n buna yeterli destek vermemesi.

* Rusya'n?n bask?lar?yla ?ran-Ermenistan do?algaz hatt?n?n hacminin küçültülmesi ve böylece ?ran do?algaz?n?n Avrupa'ya ç?kmas?nda Ermenistan'?n güzergah olma özelli?ini yitirmesi.

DI? POL?T?KADA AB VE NATO FARKI

Bütün bunlar?n sonucu olarak Ermenistan, tek tarafl? Rusya'ya ba??ml? olmas? nedeni ile denge politikas?na yönelmi? durumda. Bu günlerde Ermenistan d?? politikas?nda bu sürecin devam? ya?an?yor. Rusya ile ya?anan olumsuzluklar Ermenistan'?n NATO ve AB ile olan ili?kilerinin daha farkl? olmas?na yol aç?yor. AB'ye tam üyeli?i hedefleyen Ermenistan, NATO ile ili?kilerini ise sadece Bar?? ?çin Ortakl?k (PFP) çat?s? alt?nda sürdürmek istiyor. Bu ise askeri anlamda Ermenistan'?n hala Rusya'ya ba??ml? olaca??n?n ve Kolektif Güvenlik Örgütü'nün aktif bir parças? olmaya devam edece?inin göstergesidir. Bat?l? uzmanlar Ermenistan'?n demokratikle?me, liberal ekonomi ve insan haklar? gibi AB ve NATO de?erlerinin uygulamas?ndaki s?k?nt?lar?n?n yan? s?ra silahl? kuvvetlerindeki modernizasyon çal??malar?n? halen gerçekle?tirmemi? olmas?na da dikkat çekiyorlar.

Baz? Ermeni yorumcular Ermenistan'?n NATO'ya ve AB'ye yak?nla?mas?ndaki en büyük s?k?nt?s?n?n co?rafi konumu oldu?unu ileri sürüyorlar. Erivan, ABD ve AB'yi, Türkiye s?n?r kap?lar?n? kapatt??? için Rusya ve ?ran'a kar?? manevra yapamad???na ve Bat? ile ili?kilerini istedi?i düzeyde geli?tiremedi?ine ikna etmi? görünüyor. Ermenistan bu konuda Türkiye'nin yan? s?ra Azerbaycan'? da suçluyor. Brüksel Forumu'nda konu?ma yapan Ermenistan D??i?leri Bakan? Oskanyan durumu ?öyle aç?kl?yor: "Biz Türkiye'den Avrupa'n?n sonuncu kapal? s?n?r?n? açmas?n? ve Ermenistan'la diplomatik ili?kilerini ba?latmas?n? istiyoruz." Oskanyan'?n bu aç?klamas? ayn? zamanda Ermenistan'?n s?n?r kap?lar? konusunda taktik de?i?ikli?i yapt???n? gösteriyor. Eskiden NATO ve AB'ye uzak durmak için Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?lar?n?n kapal? olmas?n? bahane eden Erivan, bu günlerde Bat?'ya entegre olmak için s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?na destek ar?yor.

Erivan, Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n? sa?lamak, Rusya'ya olan ba??ml?l???ndan kurtulmak, d?? politikada denge kurmak ve enerji güvenli?ini sa?lamak için önümüzdeki dönemde Geni?letilmi? Karadeniz Projesi'nin ?iddetli savunucular?ndan biri olabilir. Fakat Ermenistan'?n tek tarafl? arzusu yeterli olmayacakt?r. Ermenistan'?n ayn? zamanda d?? politikadaki engelleri de a?mas? gerekiyor. Ayr?ca iç politikada yapaca?? reformlarla Avrupa'y? da ikna etmesi gerekecektir. Bu ba?lamda 12 May?s parlamento seçimleri iç reformlar aç?s?ndan Ermenistan için bir dönüm noktas? olabilir.