="text-align: justŽÿx 6AZERBAYCAN VE ERMENISTAN ARASINDAKI 13 YILLIK SORUN...®
«Rsorunun çözümüne yönelik temel prensipler üzerinde dahi görü? birli?ine var?lmad?.

ME?RU?YET HEZEYANLARI

Karaba?'? 15 y?ld?r i?gal alt?nda tutman?n avantajlar?n? kullanan Ermenistan, hem buradaki askeri potansiyelini kuvvetlendirmeye hem de sözde Da?l?k Karaba?'da ya?ayan Ermenilerle bütünle?meye çal???yor. Öyle ki, uluslararas? sistemde tan?nmayan Karaba? yönetiminin sözde Savunma Bakan?, geçti?imiz günlerde Ermenistan Savunma Bakan? olarak atand?. Asl?nda buna çok da ?a??rmamak gerekiyor çünkü ortada, önemli günleri ve bayramlar? beraber kutlayacak kadar yak?nl?k ve güçlü bir ba? var. Hatta uzunca bir dönem Azerbaycan'?n ?iddetli itirazlar?na ra?men bir çok yabanc? misyon görevlisi Karaba?'a Ermenistan üzerinden geçen yolu kulland?. Ermenistan, bu bütünle?me çabalar?n?n ve i?galin verdi?i rahatl?kla sürenin kendi lehine i?ledi?ini dü?ünüyor. Bilinçli bir ?ekilde Da?l?k Karaba?'a Gürcistan, ?ran ve Ermenistan'dan çok say?da Ermeni'yi götürüp yerle?tiren Ermenistan, bir yandan da Azerbaycan'a ait tarihi eserleri y?karak Karaba?'daki Azerbaycan izlerini silmeye çal???yor. Ermenistan, Karaba? Ermenileri için savundu?u kendi kaderini tayin etme hakk? görü?üne me?ruiyet k?l?f? giydirmek için Karaba?'da cumhurba?kanl??? seçimleri yap?lmas?n? sa?lad?. Fakat bu seçimler Ermenistan'?n müttefikleri dahil hiçbir devletçe tan?nmad?. Bu konuda bir ad?m daha ileri giden Ermenistan, tan?nmayan yönetimin bir de anayasas?n? haz?rlatt? ve "anayasa" Aral?k 2006'da sözde Da?l?k Karaba? cumhuriyetinde yap?lan referandumla kabul edildi. Fakat bu referandum da hiçbir devletçe tan?nmamakla birlikte AB, AG?T, ?slam Konferans? Örgütü ve Minsk Grubu e? ba?kanlar? taraf?ndan k?nand?. Bu k?namlar ve tan?nmama durumu Ermenistan'?n uluslararas? alanda Da?l?k Karaba? konusunda pek ba?ar?l? olmad???n? gösterdi.

Prag süreci kabul edilene kadar i?gal alt?ndaki 5 Azerbaycan bölgesinden çekilmeye kar??l?k Da?l?k Karaba?'a ba??ms?zl?k talep eden Ermenistan, daha sonra bu tutumunu de?i?tirdi. Fakat Prag zirvesinden sonra Ermeni taraf? a?amal? çözüm plan?n? benimsedi. A?amal? çözüm plan?na göre Ermenistan ilk a?amada i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?n?n bir k?sm?ndan çekilecek sonraki a?amada ise Karaba?'da referandum yap?lacakt?. Fakat çok geçmeden bu plan?n?n da kendi içinde ne kadar sorun bar?nd?rd??? ortaya ç?kt? ve çözüm yine ba?ka bahara kald?.

ERMEN?STAN'IN KIRMIZI Ç?ZG?LER?

Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan, 31 Ocak 2007'de devlet televizyonunda yapt??? konu?mada Karaba? sorununun çözümü konusunda Erivan'?n ortaya koydu?u k?rm?z? çizgileri ?öyle ifade etti:

* Sorun Ermenistan'?n ulusal güvenli?ine zarar vermeyecek ?ekilde çözülecektir,

* Da?l?k Karaba?'a kendi kaderini tayin hakk? verilecektir,

* Ermenistan'la Karaba? aras?nda engellenemez bir ula??m hatt? olacakt?r.

Asl?nda bu tan?mlama çözüme de?il bilakis çözümsüzlü?e yol aç?yor. Fakat Ermenistan yönetiminin son günlerde bir konuda zorland??? görülüyor. Ermenistan'?n ?imdiye kadar yap?lan bütün bölgesel projelerin d???nda kalmas? ve bundan sonra yap?lacak bölgesel projelerin d???nda kalma ihtimalinin bulunmas? Azerbaycan diplomasinin ba?ar?s? olarak de?erlendirilebilir.

AZERBAYCAN'IN KIRMIZI Ç?ZG?LER?

Da?l?k Karaba? Azerbaycan'?n iç sorunu olmas?na ra?men Bakü bunu bir iç sorun olarak ele al?p sorunu çözemedi. Bunun yan? s?ra çe?itli devletlerin sorunu çözmek için arabulucu olma giri?imleri de ba?ar?s?z oldu. Ate?kes anla?mas?n?n imzaland??? günden itibaren Azerbaycan, sorunun çözümü için iç ve d?? siyasette baz? stratejiler belirlemeye ba?lad?. ??gal alt?ndaki topraklar?n geri al?nmas? Azerbaycan d?? politikas?n?n önceli?i oldu ve bütün d?? politika araçlar? bu önceli?i destekledi. Her ne kadar Minsk Grubu sorunun çözümünde görev ald?ysa da Azerbaycan, sorunu Birle?mi? Milletler, Avrupa Konseyi ve ?slam Konferans? Örgütü gibi uluslararas? örgütlere de ta??d?. Uluslararas? örgütler Karaba?'? Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ü çerçevesinde tan?mlarken di?er yandan Ermenistan'? i?galci devlet olarak tan?yor. BM Güvenlik Konseyi dahil bütün uluslararas? örgütlerde Da?l?k Karaba?'? Azerbaycan topra?? olarak tan?tmay? ba?aran Azerbaycan, sorunun çözümünü Minsk Grubu'nun tekelinden ç?kartmaya çal??t?. Asl?nda pek resmi düzeyde ifade edilmediyse de Azerbaycan taraf? bu ad?mlar?yla Minsk Grubu e? ba?kanlar? olan Fransa, ABD ve Rusya'ya güvenmedi?ini gösterdi. Ayr?ca Azerbaycan bu yolla hem Ermenistan'a bask? yapmaya hem de i?galin hukukile?mesini engellemeye çal???yor. Azerbaycan, uluslararas? örgütlerin bu tutumlar?n?n Birle?mi? Milletler Anla?mas?'n?n 51. maddesi gere?i var olan me?ru müdafaa hakk?n?n zaman a??m?na u?ramas?n?n önüne geçece?ine inand?.

Do?rusu sorunun çözümü konusunda Azerbaycan'?n sundu?u teklifler Ermenistan'?n tekliflerinden daha net, uluslararas? hukuka uygun ve uluslararas? siyasetin ç?karlar?na olan tekliflerdir. Hiçbir ?ekilde Da?l?k Karaba?'a ba??ms?zl?k vermeyece?ini ifade eden Azerbaycan, buradaki halka en yüksek özerklik statüsünü teklif ediyor. Da?l?k Karaba?'da kendi kaderini tayin etme hakk?n?n olmad???n? ?lham Aliyev ?u sözlerle ifade etmi?ti: "Ermeniler kendi kaderini tayin etme haklar?n? Ermenistan devletini kurarak tayin etmi?tir. Kendi kaderini tayin etmek isteyenler Ermenistan'a gidebilir".

Ermeniler, Da?l?k Karaba? Ermenileri ile bütünle?meye çal???rken Azerbaycan Da?l?k Karaba?'dan göç eden Azerbaycanl?lar? son y?llara kadar örgütleyemedi. Buna kar??n Azerbaycan'da yap?lan parlamento ve cumhurba?kanl??? seçimlerinde Da?l?k Karaba?'da ya?ayan Ermeniler'e oy kullanma ve milletvekili seçilebilme hakk? verdi fakat Ermeni taraf? hiçbir ?ekilde oy kullanmazken aday olan da ç?kmad?. Azerbaycan taraf?n?n, yap?lacak referandumda kendi lehine sonuç ç?kmas? için Azerbaycan'? ekonomik olarak Da?l?k Karaba? Ermenileri için çekici k?lma stratejisi de ba?ar?l? olamad?.

Azerbaycan, Ermenistan'dan farkl? olarak, topraklar?n?n i?gal alt?nda olmas?n?n s?k?nt?s?n? ya??yor. Azerbaycan bundan sonraki sürecin kendi lehine olmayaca??n?n fark?nda. Bu dezavantaj, ?lham Aliyev'in en son aç?klamas?nda, "Azerbaycan bu görü?meleri 10 y?l sürdürmeyecektir" sözleri ile ifade etti. Bunun yan? s?ra Azerbaycan, geçen süre zarf?nda ülkesinin ekonomik ve askeri aç?dan güçlendi?ini dile getirerek Ermenistan'a, "gerekirse toprak bütünlü?ümü silahl? kuvvetlerim arac?l???yla sa?lar?m" mesaj? veriyor. Bu konuda ciddi oldu?unu göstermek için de 2007 y?l? askeri bütçesini 1 milyar dolara kadar yükseltmeyi planl?yor. Bu bütçe, Ermenistan devlet bütçesi kadar olsa da Ermenistan'?n diasporadan ve Rusya'dan ald??? bütçe d??? yard?mlar, askeri dengenin Azerbaycan lehine de?i?mesini engelliyor. Bu ek gelirlere güvenen Ermenistan, Azerbaycan'?n sorunu sava? yoluyla halletmeye kalk??mas? durumunda geri kalan topraklar?n? da kaybedece?ini iddia ediyor.

ORTAK NOKTALAR VE FARKLILIKLAR

Görü?melerin gizli tutulmas?na ra?men hem Ermenistan hem de Azerbaycan bas?n?nda zaman zaman yer alan haberler görü?melerin hiç de olumlu gitmedi?ini göstermekteydi. 2007 y?l? taraflar aras?nda sorunun çözümü giri?imleri aç?s?ndan hareketli geçiyor. Azerbaycan eski Cumhurba?kan? Haydar Aliyev'in dan??man? Eldar Namazov'a göre, görü?melerde bu kadar h?zlanma ya?anmas?n?n nedeni ABD'nin bask?lar?.

Ermenistan taraf? 12 May?s 2007 parlamento seçimleri öncesi Karaba? ile ilgili görü?melerin durdurulmas?n? istediyse de Minsk Grubu ve Azerbaycan buna kar?? ç?kt?. Bundan sonraki süreçte Ermenistan 12 May?s seçimlerinde Karaba? kart?n? oynamaya ba?lad? ve görü?melerde olaylar?n Ermenistan'?n lehine geli?ti?ini söyledi. 19 Nisan 2007'de Avusturya'n?n Der Standart gazetesine demeç veren Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan görü?melerin baz? tart??mal? boyutlar?n? aç?klad?. Oskanyan Da?l?k Karaba?'la Ermenistan aras?nda koridor rolünü oynayan ve Da?l?k Karaba? d???nda kalan Azerbaycan'?n Laçin bölgesinin Da?l?k Karaba?'?n bir parças? olarak kabul edilmesi gerekti?ini ifade etti. Oskanyan'a göre Azerbaycan görü?meler s?ras?nda koridorun ortak kullan?m?n? teklif etmi? fakat uluslararas? arabulucular buna kar?? ç?km??t?. Bu süreçte Ermeni yetkililer Ermenistan askeri birliklerinin 7 Azerbaycan bölgesinden de?il 5 Azerbaycan bölgesinden çekilmesinin taraflarca kabul edildi?ini ifade etmeye ba?lad?.

Görü?melerin içeri?i ile ilgili daha geni? bir aç?klama Minsk Grubu ABD e? ba?kan? Matthew Bryza taraf?ndan 24 Nisan 2007'de VOA News'e verdi?i röportajda s?ras?nda yap?ld?. Görü?melerle ilgili bilgi veren Bryza ?unlar? aç?klad?:

* Ermeni ordular?n?n 5 Azerbaycan ilinden geri çekilmesi, bu bölgelere bar?? güçlerinin yerle?tirilmesi ve sava? nedeniyle kaçmak zorunda kalanlar?n geri dönmesi.

* Karaba? ile Ermenistan aras?nda koridor rolünü oynayan stratejik öneme sahip Laçin ve Kelbecerin'in geri verilmesi için görü?melerin devam etmesi. (Bu konuda da taraflar anla?amaya varmak üzeredir.) Bu koridorlar?n Ermenistan-Karaba? aras?nda ticari ve sivil amaçl? kullan?ma aç?k olmas?.

* Görü?melerin belli bir a?amas?nda Da?l?k Karaba?'da plebisit yap?lmas?.

27 Nisan 2007'de Bryza'n?n aç?klamalar?n? yorumlayan Azerbaycan D??i?leri Bakan? Elmar Memmedyarov, bu konuda Azerbaycan'?n tutumunu ?öyle aç?klad?: "Azerbaycan ilk ba?ta bütün Ermeni birliklerinin i?gal atl?nda olan topraklardan ç?kar?lmas?n? istemektedir. Bunun için bir takvim belirlenecek ve birlikler a?amal? olarak ç?kar?lacakt?r. Birlikler ç?kar?ld?ktan sonra bölge yeniden yap?land?r?lacak, may?nlar temizlenecek ve zorunlu göçkünler (Azerbaycan, ??gal alt?ndaki topraklar?ndan ç?kar?lanlar? "zorunlu göçkünler", Ermenistan'dan göç edenleri ise "kaçk?nlar" olarak tan?mlamaktad?r) geri dönecektir. Ayr?ca Laçin ve Kelbecer'den Ermeni birlikleri tamamen ç?kar?lacakt?r. Zorunlu göçkünler geri döndükten ve Karaba?'da halklar?n bar?? içinde bir arada ya?amalar? sa?land?ktan sonra Karaba?'?n statüsü ile ilgili son karar verilecek ve referandum görü?meleri devam ettirilecektir".

4 May?s 2007'de Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev'in yapt??? aç?klamalar çok ses getirdi. Aliyev, Oskanyan'?n Laçin ve Kelbecer konusundaki aç?klamalar?n? 12 May?s parlamento seçimleri öncesi propaganda olarak de?erlendirdi ve kendisinin de görü?melerin içeri?ini aç?klamak zorunda kald???n? ifade ederek içeri?i ?u ?ekilde aç?klad?:

* Ermenistan sadece 5 de?il Laçin ve Kelbecer dahil i?gal edilmi? yedi Azerbaycan bölgesinden çekilecek,

* Azerbaycanl?lar Da?l?k Karaba?'a geri dönecek,

* Bundan sonra Da?l?k Karaba?'?n statüsü belirlenecek,

* Azerbaycan'?n onay? olmadan Da?l?k Karaba?'a hiçbir statü verilmeyecek,

* Bunlar?n yap?lmamas? durumunda Azerbaycan askeri yola ba?vuracak.

?lham Aliyev'in bu aç?klamalar? Azerbaycan ve Ermenistan'da farkl? yorumlara neden oldu ve aç?klama için ?u nedenler s?raland?:

* 2008 y?l?nda Azerbaycan'da cumhurba?kan? seçimleri var ve Aliyev ?imdiden Karaba? kart?n? oynuyor.

* Görü?meler s?ras?nda Azerbaycan'a baz? konularda bask?lar yap?l?yor ve ?lham Aliyev bu bask?lar için halktan destek ar?yor.

* Azerbaycan taraf? sava?a haz?rlan?yor.

13 y?ll?k bar?? görü?meleri sürecinde hala önemli ayr?nt?lar konusunda anla?maya var?lmamas? taraflar?n bar?? anla?mas? imzalamaktan çok uzakta oldu?unu gösteriyor. Fakat ayn? zamanda ayr?nt?lar?n tart???lmas? da taraflar?n sorunun çözümü için istekli oldu?unu gösteriyor. Sorunun tek çözüm yolu Azerbaycan'?n toprak bütünlü?ünün sa?lanmas?ndan geçiyor. Da?l?k Karaba?'a ba??ms?zl?k verilmesi durumunda bu bölgedeki ayr?l?kç? hareketlerde art?? görülebilir.

Bütün bu tart??malara kar??n taraflar iyimserli?i elden b?rakmamaya da çal???yor. Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan'?n ard?ndan Azerbaycan D??i?leri Bakan Yard?mc?s? Araza Ezimov, taraflar?n daha önce hiç bu kadar anla?maya yak?n olmad?klar?n? ifade etti. Bu ise gerçekten her iki taraf?n da anla?maya varmak istedi?ini fakat bir yandan da görü?meleri kendi lehlerine çevirmeye çal??t?klar?n? gösteriyor. Bu konuda olumlu olarak de?erlendirilebilecek iki önemli nokta vard?r. Öncelikle a?amal? çözüm plan?n?n benimsenmesi ve ayr?nt?lar? üzerinde anla??lmasa bile Karaba?'da referandum yap?lmas?n?n kabul edilmesi. Fakat a?amal? plan?n uygulanmas? kadar referandumun içeri?i de çok önemli. Referandum sadece Da?l?k Karaba?'da yap?l?rsa bu, hem Azerbaycan anayasas?n? ihlal eder hem de referandumun adil olmas?n? engeller. Azerbaycan anayasas?na göre, Da?l?k Karaba?'?n statüsünü belirleyecek referandum sadece Da?l?k Karaba?'da de?il bütün Azerbaycan'da yap?lmal?d?r. Büyük ihtimalle Ermeniler bu seçene?e kar?? ç?kacakt?r. ?kinci olarak ise Da?l?k Karaba?'?n nüfus yap?s? 20. Yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren Ruslar ve Ermenilerce bilinçli bir ?ekilde de?i?tirildi. Bunun sonucunda bugün Da?l?k Karaba?'da ya?ayan Ermeni nüfusu Azeri nüfusundan fazlad?r. Ayr?ca i?gal y?llar?nda da Da?l?k Karaba?'a di?er bölgelerden Ermeniler göç ettirildi. Bu nedenle do?al olarak fakat adil olmayarak yap?lacak referandumda sonuç Ermenistan'?n lehine ç?kabilir. ?unu da belirtelim ki Da?l?k Karaba?'da yap?lacak olas? bir referandumda, orada ya?ayan Ermeniler ba??ms?zl???, Azerbaycanl?lar ise Azerbaycan'a kat?lmay? tercih edebilir.