KIRIKHAN'IN SON ERMEN?S?

Sultan Han?m, 100 bin nüfuslu K?r?khan'da ya?ayan son Ermeni. (Türkçe isim verilmek zorunda kal?nan Ermeni vatanda?lar?m?zdan bir tanesi de, kendisi.) K?r?khanl? Ermeniler l. Dünya Sava??'ndan sonra yava? yava? Türkiye'yi terk etmi?ler. Geride kalan birkaç aile de ?skenderun ve ?stanbul'a ta??n?nca, geride bir tek Sultan Han?m kalm??. "Di?erlerine ne oldu? Nereye gittiler?" diye soruyorum. "Ço?u Suriye, Fransa, Kanada çok az? da Avustralya'ya gitti" diyerek yan?t veriyor. Konu?mas? yava?, k?s?k, kavruk ve ac? yüklü ama onurlu. Sultan Han?m kendinden emin. Gözleri uzaklara dalsa da, bak??lar? dingin ve duru. Hemen bir s?cakl?k hissediyorum kendisine. ?lçenin ya?ayan son Ermenisi olmas?na ra?men, ya?ad??? kentle yabanc?la?ma sürecine girmemi?, ötekile?memi? henüz. Ma?rur duru?u bundan kaynaklan?yor ?üphesiz.

K?r?khan vatan?m
"Babam ?ehrin tek kuyumcusuydu. Oturdu?um bu evi kendi elleriyle yapt?. Öldü?ünde kendisini bizim köye gömdük". (Samanda? ilçesindeki Türkiye'nin tek Ermeni köyü olan Vak?fl? köyünü kast ediyor.) "Tabii ki K?r?khan'da da Ermeni mezarl??? vard?. Ölülerimizi önceleri bu mezarl??a gömerdik. Birinci Dünya Sava??'n?n hemen sonras? mezarl???m?z mera ve tarla olarak kullan?lmaya ba?land?. Yak?nlar?m?z?n mezarlar? kaybolur oldu. Çözümü nüfusunun yüzde 100'ü Ermeni olan Vak?fl? köyünün mezarl???n? kullanmakta bulduk. 1950-60 y?llar?nda yurtd???na göç eden Ermeniler, 4-5 y?lda bir K?r?khan'a yak?nlar?n?n mezarlar?n? ziyarete gelirlerdi, mezarl?klar mera olunca son 20-25 y?ld?r gelmez oldular. Önce mezarl?klar?m?z yok edildi". Sessizce dinliyorum. "80 ya??nday?m. K?r?khan'da benim tarihim. Hayat?m?n tamam? K?r?khan geçti. Çocukluk an?lar?m, ilk gençlik a?k?m, sonra kilisede yap?lan nikah?m, akrabalar?m, ya?ad???m tüm hayal k?r?kl?klar?, büyük sevinçler her ?ey her ?ey burada ya?and?. Burada do?dum, burada ölece?im. K?r?khan benim vatan?m". Ama tüm Ermeniler K?r?khan'? terk ettiler, bir sen kald?n geride, yaln?zl?k duymuyor musun, diyorum.
"Kocam? çok erken kaybettim. Hiç çocu?um olmad?. Kocam?n öldü?ü günden beri hiçbir zaman evde tek ba??ma yatmad?m. Mahallemizde Müslüman birçok kom?u s?rayla benim evimde uyur. Beni geceleri yaln?z b?rakmazlar. Hiçbir zaman sabahlar? tek ba??ma kahvalt? yapmad?m. Her sabah mutlaka bir kom?um beni kahvalt?ya ça??r?r. Bazen ayn? sabah birkaç kom?um art arda telefon eder. Sadece birine giderim kahvalt?ya, di?erleri bana sitem eder. Ben de ilk kim telefon ederse onun evine kahvalt?ya gidiyorum diyorum". Bizi dinleyen bir kom?usu söze giriyor, "Bütün mahalleli Sultan Han?m?, 'Sultan Anne' diyerek ça??r?r. O hepimizin Sultan Annesidir" diyor ve devam ediyor, "E?i sebze halinde çal???rd?. Her ak?am mahalledeki fakir aileler için mutlaka yemeklik sebze ve meyve getirirdi". Tam bu s?rada Sultan Han?m?n evlilik yüzü?ünü hâlâ elinde ta??d???n? fark ediyorum. "K?r?khan'daki Ermeni Ortodoks Kilisesi'nde dü?ünümüz oldu. O gün bugündür yüzük parma??mda durur. Hayat?m?n en mutlu günü bu kilisede yap?lan dü?ün günümdü (eliyle dü?ünün yap?ld??? kiliseyi gösteriyor). Vak?flar Genel Müdürlü?ü bu kiliseyi 2003 y?l?nda kamula?t?rd?. Kilise binas?n? y?k?p yerine bir lise yapmay? planl?yorlard?. Bütün akrabalar?m, arkada?lar?m K?r?khan'? terk etmi?ken ?imdi de an?lar?m beni terk ediyordu. Kilisenin y?k?lmas? geçmi?in yok edilmesi olacakt?. Hatayl? Ermeni vatanda?lar biraraya gelip K?r?khan Ermeni Ortodoks Kilisesi Vakf?n? yeniden yap?land?rd?k. Ard?ndan bu kamula?t?rman?n ibadet özgürlü?ünü engelledi?i gerekçesi ile, Avrupa ?nsan Haklar? Mahkemesi'nde dava açt?k. Dava bizim lehimize sonuçland?. Kamula?t?rma kalkt?. Hayat?m?n en güzel olay?n?n ya?and??? binan?n y?k?lmas?n? önledik". Bir masal dinliyor gibiydim, sonu gelsin istemiyordum. Kilisenin avlusundaki evlerde ya?ayan Alevi ve Sünni vatanda?lar günlerce kilise binas? y?k?lacak diye korkulu günler ya?am??lar. Kilise kamula?t?r?l?rsa ya?ad?klar? evleri terk etmek zorunda kalacaklarm??. Neredeyse 50-60 y?ld?r hiç kira ödemeden bu kilisenin avlusundaki evlerde kalm??lar. Kamula?t?rma davas? Ermeni Vakf?n?n lehine sonuçlan?nca bu Müslüman aileler ellerini gökyüzüne aç?p "Allah?m sen bizi sokakta ya?amak zorunda b?rakmad???n için sana ?ükürler olsun" diyerek dua etmi?ler. Sultan Han?m?n kilisenin kamula?t?r?lmas?n? önleme çabalar?, bu Müslüman (Alevi ve Sünni) ailelerin kilise avlusundaki evlerinden ayr?lmalar?n? önlemi?. "Yaln?z Bittor'lar?n evlerini ve o sokaktaki di?er Ermeni evlerinin y?k?lmas?n? önleyemedik. Bu evler birkaç ay önce y?k?ld?". Gözlerinin ya?ard???n? fark ediyorum. Bittor kim? "Çocukluk arkada??m. Beraber büyüdük. Y?k?lan o sokakta geçti tüm çocuklu?umuz ve genç k?zl???m?z. O evlerin bahçelerinde oyunlar oynard?k. Evlerin bahçelerindeki meyve a?açlar?n? bile kesmi?ler" diyor. Bir ba?ka kom?usu "Ermeni kom?ular?m?z evlerini terk ettikleri o son günde bile, bu a?açlara su vermi?lerdi. Meyvelerini y?llard?r toplard?k" diye de ekliyor. "Bu Ermeni soka??n yap?lmas?nda Halep'ten Ermeni ve Süryani mimarlar gelmi?. Bu mimarlar çoktan öldü?ü için, bu binalar?n bir benzerinin tekrar yap?lmas? olanaks?zm??. Sanat eserleri sadece bir kez yarat?l?rlarm??". Uzun bir sessizlik ya??yoruz... "AKP kentsel dönü?üm ad? alt?nda tüm H?ristiyan yap?lar? bir bir yok ediyor. En son ?stanbul Balat'ta da buna benzer olaylar ya?and?. Kentsel dönü?üm bahanesi ile Türkiye'deki H?ristiyanl?kla ilgili bütün yap?lar yok edilirse ?a?mamak gerek". Tekrar sessizlik...

Ya?malanan çocukluk
Peki bu sokakta y?k?lan evlerin arsas? ne olacak? Ermeni sahipleri nerede? Sultan Han?m konu?muyor. Çocuklu?u ya?malan?yor. Çaresiz. Kom?usu "Y?k?lan evlerin arsalar? Merkez Caminin avlusuna eklenecek. Caminin avlusunun büyütülmesi böylece mümkün olacakm??" diyor. K?r?khan entelektüel Ermeni hem?erilerinden sonra bu sefer de, Ermeni mimarisinin ba?yap?tlar? olan ta? Ermeni yap?lar?n? kaybediyor, sessizce ve benli?i kanayarak.
Sultan Han?m?n di?er Ermeniler gibi K?r?khan'dan çekip gitmeyece?i kesin. K?r?khan'la özde?le?mi? o. Sultan Han?m daha kaç y?l ya?ar bilmiyorum. Ama e?er K?r?khan son Ermeni hem?erisini de kaybederse o zaman durum vahim. K?r?khan'?n öksüz kalaca?? gibi, di?er Ermeni yap?lar da öksüz kalacak; sahipsiz, çaresiz ve yaln?z.