!à‡`ellspacing="0" ceŽÿ &GÜNEY KAFKASYA'NIN GÜVENL?K SORUNLARIô

Güney Kafkasya'da üç tan?nm?? ülke -Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan-, üç de tan?nmam?? bölge -Güney Osetya, Abhazya ve Da?l?k Karaba?- bulunmaktad?r. Bölge güvenli?i aç?s?ndan Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan i?birli?i önemliyken, bu devletlerin ç?karlar? tam tersi çat??maktad?r. Özellikle Ermenistan'?n di?er iki ülkeyle sorunlar? oldu?u görülmü?tür. Ermenistan'?n irredantist politikalar?, Rusya ile yak?n i?birli?i ve bölgede tek yabanc? askeri üs bar?nd?rmas? bölge güvenli?i aç?s?ndan son derece önemli tehdit unsurlar?d?r.

—Aedil;?s?ndan son derece önemli tehdit unsurlar?d?r. Bunun d???nda bölgedeki söz konusu ülkelerin ulusal ç?karlar?n?n ciddi anlamda çat???yor olmas?, sorunlar?n çözümü için tek reçete olan bölge devletleri aras?ndaki i?birli?ini engellemi?tir. ?? birli?inin olu?amamas? ise d?? güçlerin Kafkasya'daki iç ve d?? ili?kileri etkileme gücünü art?rm??t?r.

Ermenistan'?n sürekli olarak uzla?madan uzak tutumlar sergilemesi bölge sorunlar?n?n çözümünde Azerbaycan ve Gürcistan'?n birbirlerine yak?n durma politikas? izlemesine neden olmu?tur. Bu ba?lamda Kafkasya'da istikrar?n ve güvenli?in sa?lanmas? aç?s?ndan Azerbaycan-Gürcistan ili?kileri önemli bir olgudur. Azerbaycan-Gürcistan ili?kilerinin konumu ve karakteri sadece bu iki devleti de?il bütün Kafkasya'n?n istikrar?n? yak?ndan ilgilendirmektedir. Bu iki gücün farkl? kutuplara kaymas? ve aralar?ndaki sorunlar?n büyümesi durumunda d?? güçlerin Kafkasya'y? parçalama faaliyetleri ba?ar?ya ula?acakt?r. Bu ba?lamda Gürcistan ve Azerbaycan'?n ba??ms?zl?klar? kar??l?kl? olarak ba??ml?l?k içindedir.

Kafkasya'da çat??an ulusal ç?karlar?n yan? s?ra güçlü olmayan devlet gelenekleri de iç ve d?? sorunlar?n çözümünde bölge ülkelerini bölge d??? güçlerle i?birli?ine yönlendirmi?tir. Bölgenin ça?da? politik ve ekonomik ili?kilerinin Karadeniz, Kafkasya, Orta Do?u ve Orta Asya'n?n olu?turdu?u makro bölgesel geli?meler aç?s?ndan son derece stratejik bir öneme sahiptir. Bölge Rusya, ?ran, Avrupa, Çin, Hindistan ve ABD gibi devletlerin ve NATO, Avrupa Birli?i, Ba??ms?z Devletler Toplulu?u, ?slam Konferans? Örgütü, Karadeniz ??birli?i Örgütü, Avrupa Güvenlik ve ??birli?i Te?kilat? gibi örgütlerin ilgi oda?? olmu?tur. Giderek de bölgeye olan bu ilgi yo?unla?makta ABS, bölgeyi Büyük Orta Do?u Projesi; Avrupa Birli?i Yak?n Kom?uluk Politikas?; NATO Bar?? ?çin Ortakl?k Projesi; Rusya Yak?n Çevre Doktrini, ?ran Arka Bahçe Politikas?; Hindistan ise Asya Enerji Birli?i çerçevesinde de?erlendirmektedir. Bunun yan? s?ra 11 Eylül sonras? Orta Asya jeopoliti?inde ya?anan de?i?iklikler Güney Kafkasya'y? da küresel güvenli?in ilgi oda??na dönü?türmü?tür.

DONDURULMU? SORUNLAR

Bölgede uzun y?llard?r etkisini gösteren a??r? milliyetçili?in yaratm?? oldu?u sald?rganl?k duygusu etnik çat??malar? ortaya ç?karm??t?r ki bu da Güney Kafkasya'da dünya taraf?ndan tan?nmam?? üç adet bölge yaratm??t?r. Bu ba?lamda Kafkasya'n?n üç önemli etnik sorunu vard?r; Azerbaycan topraklar?n?n Ermenistan taraf?ndan i?gali, Abhazya ve Güney Osetya'daki ayl?kç? hareketler. Bu bölgelerde ç?kan çat??malar 1989-1994 y?llar? aras?nda 50 binden fazla insan?n ölümüne ve bir milyondan fazla insan?n yurdundan ayr?lmas?na neden olmu?tur. "Dondurulmu? sorunlar" olarak tan?mlanan bu sorunlar Kafkasya'da ortaya ç?kabilecek yeni sava?lar? tetikleme potansiyeli ta??malar? aç?s?ndan bölge güvenli?i aç?s?ndan en büyük tehdittir. Bu sorunlar nedeniyle ba?layan silahlanma yar??? ise olas? bir sava? durumunda bölgede daha büyük tahriplere yol açacakt?r. Nitekim geçmi?te ya?anan sorunlar da halen tam olarak çözülebilmi? de?il. Azerbaycan ve Ermenistan aras?nda 1994 y?l?nda sa?lanan ate?kes anla?mas? sonras? ba?layan bar?? görü?melerinde halen bir sonuca var?lamam??, Gürcistan'daki Osetya ve Abhazya ayr?l?kç? hareketleri ise dinmek bir yana daha büyük çapl? s?cak çat??malar?n e?i?inden dönülmü?tür.

Güney Kafkasya'n?n istikrars?zl?k merkezi olmas? bölgeyi ayn? zamanda uyu?turucu ve silah kaçakç?l???n?n, uluslararas? suç örgütlerinin, yasad??? göç ve kad?n ticaretinin merkezine dönü?türmü?tür. Kontrolsüz bölgeler olarak tan?mlanan ayr?l?kç? bölgeler çe?itli terör örgütlerinin kamp? haline gelmekte bu durum ayn? zamanda insan, silah ve uyu?turucu kaçakç?l???n? da kolayla?t?rmaktad?r. Güney Kafkasya ülkelerinde yolsuzlu?un yay?lmas?, ekonomik ve siyasi istikrars?zl?k ve devletlerin topraklar? üzerinde kontrolünü kaybetmesi ile sonuçlanan etnik çat??malar bölgeye uluslararas? suç örgütlerinin yerle?mesine yol açm??t?r. Bölgenin s?cak çat??malarla dolu olmas? da bölgeyi silah kaçakç?l???n?n do?al merkezi haline getirmi?tir. Ayr?l?kç? ve sivil çat??malar Rusya, ?ran, Yunanistan ve Bat?l? devletlerden bölgeye silah ak?m? olmas?na yol açm??t?r. Daha da önemlisi bölgedeki istikrars?zl???n bu co?rafyay? nükleer, biyolojik, kimyasal ve radyolojik silahlar?n transit rotas?na dönü?türme olas?l???n?n giderek yükselmesidir.

BASTIRILMI? SORUNLAR

Yukar?da dile getirilenler d???nda bölgede patlak veremeyen fakat etnik çat??man?n e?i?inden dönülen baz? bölgeler bulunmaktad?r. Özellikle Gürcistan'?n Ahalkelek bölgesinde ya?ayan Ermeni az?nl???n radikal ç?k??lar?, Gürcistan'?n Marneuli bölgesinde ya?ayan Azerbaycan Türkleri'nin sosyo-ekonomik problemleri bölge d??? aktörler taraf?ndan kullan?lmaya müsait di?er sorunlar olarak öne ç?kmaktad?r.

Gürcistan'?n Marneuli bölgesinde 400 bin civar?nda Azerbaycan Türkü ya?amaktad?r. 1918-1920 y?llar?nda Rus Bol?eviklerinin Güney Kafkasya devletlerinin s?n?rlar?n? çizmesi sonucu bu topraklar Gürcistan s?n?rlar? içinde kalm??t?r. Bu tarihten itibaren Gürcistan vatanda?lar? olan Azerbaycanl?lar kar??la?t?klar? çe?itli sorunlara ra?men Gürcistan devletinin toprak bütünlü?ünü tehdit etmeyen tek az?nl?k olmu?lard?r. ?evernadze'nin ilgisiz kald??? Gürcistan Azerbaycanl?lar?n?n sorunlar?, Saaka?vli döneminde çözülmeye çal???lsa da topluluk, yap?lan toprak reformlar?ndan paylar?n? alamam??t?r. 2005 y?l? Eylül ay?nda üç Gürcistan vatanda?? Azerbaycanl?n?n öldürülmesi sonucu gösterilere ba?layan Azerbaycan Türkleri, Gürcistan'da yap?lan toprak reformlar?ndan kendi haklar?n? elde etmemeleri durumunda muhtariyet talep edeceklerini bildirmi?lerdir. Sorunun daha da büyümesi hem bölge güvenli?ini hem de bölgesel istikrar?n sa?lanmas?nda önemli bir nokta olan Gürcistan-Azerbaycan ili?kilerini de yak?ndan ilgilendirmektedir.

Gürcistan'da ya?ayan Ermenilerin muhtariyet talepleri de çat??maya gebe olan sorunlardan biridir. Sovyetler Birli?i Yüksek Savunma ?uras?'n?n 31 Temmuz 1944 karar?yla 12-16 Kas?m 1944 tarihlerinde, Gürcistan'da bulunan 220 Türk köyünden, -Ah?ska Türklerinin ya?ad???- 125 Türk köyü Özbekistan, Kazakistan ve K?rg?zistan'a sürgüne gönderilmi?tir. Bu topraklar 1921 Kars ve Moskova Anla?malar? ile Türkiye'den ayr?larak Gürcistan'la birle?tirilmi?tir. Ah?ska Türkleri'nin bu bölgeden sürülmesinden sonra Yak?n ve Orta Do?u ülkelerinden göç eden Ermeniler bu bölgelere yerle?tirilmi?tir. Gürcistan vatanda?? Azerbaycanl?lardan farkl? olarak Gürcistan'da ya?ayan Ermenilerin kültür ve e?itim haklar? daha geni? olup, toprak reformlar?ndan kendi paylar?n? alabilmi?lerdir. Buna ra?men Ah?ska Türkleri'nin tarihi topraklar?nda ya?ayan Ermeniler, Rusya'n?n ve Ermenistan'?n deste?i ile Gürcistan'da ayr?l?kç? hareketlere giri?mektedirler. Ermeniler Rus Askeri üslerinin Ahalkelek'ten ç?kmas?na engel olmaya çal??m?? ve bir nevi Rusya'n?n Gürcistan'daki destekçileri rolünü üstlenmi?lerdir. Ah?ska Türkleri'nin kendi topraklar?na dönmesi durumunda ise burada ya?ayan Ermenilerin Gürcistan'?n toprak bütünlü?üne yönelik tehdidinin k?s?tlanaca?? dü?ünülmektedir.

DEVLETÇ?L???N GEL??MEMES?

So?uk Sava? sonras?nda Kafkasya'da ortaya ç?kan ba??ms?z devletlerin çok k?sa devlet deneyimleri bulunmaktayd?. Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan ba??ms?zl?klar?n? kazan?rken sadece 2 y?ll?k (1918-1920) devlet tecrübeleri vard?. Sovyetlerin da??lmas?ndan arda kalan sosyal, ekonomik ve siyasi sorunlar ülkelerin iç güvenli?ini tehdit eden güvenlik sorunlar?n? yaratm??t?r. Kaba hesaplamalara göre bölgede ortalama 5 milyon insan ba?ta Rusya olmak üzere dünyan?n birçok bölgesinde siyasi ve ekonomik nedenlerle s???nmac? olarak ya?amaktad?r.

Bölgede devlet deneyimlerinin, demokrasinin ve siyasi kültürün geli?memesi ayn? zamanda a??r? milliyetçili?e ve siyasi istikrars?zl???n ortaya ç?kmas?na neden olmaktad?r. Ülke içinde yeterli destek bulamayan muhalif siyasetçiler iktidar u?runa bölge d??? güçlerle i?birli?i içinde olma çabas?nda olmu?tur. 27 Ekim 1999'da Ermenistan'da gerçekle?tirilen ve Parlamento Ba?kan? Karen Demirçiyan'?n, Ba?bakan Vazgen Sarkisyan'?n ve di?er alt? milletvekilinin öldürülmeleriyle sonuçlanan suikastlar, 2003 y?l?nda Gürcistan, 2003 ve 2004 y?l?nda Azerbaycan'da ya?anan muhalefet-iktidar çat??mas?, Azerbaycan ve Gürcistan devlet ba?kanlar?na düzenlenen suikastlar devletler içi ?iddetin ve güvenlik sorunlar?n?n gerçekleridir.

JEOPOL?T?K UNSUR

Bölgenin stratejik konumu devletlerin güvenli?i aç?s?ndan hem olumlu hem de olumsuz sonuçlar do?urmaktad?r. Jeopolitik konumun yol açt??? jeopolitik mücadelenin d???nda ikinci bir olumsuz taraf? da uyu?turucu, silah ve insan kaçakç?l??? aç?s?ndan Do?u ve Bat? aras?nda koridor konumunda olmas?d?r. Son y?llarda uyu?turucu trafi?i için Güney (Orta Asya-?ran-Türkiye-Avrupa) ve Kuzey (Orta Asya-Rusya-Türkiye-Avrupa) rotalar?n?n kontrol alt?na al?nmas? Güney Kafkasya rotas?n?n uyu?turucu, silah ve insan kaçakç?lar? için önemini art?rm??t?r.

Son dönemlerde terör örgütlerinin Güney Kafkasya'da hareket alan? arad??? da aç?kça görülmektedir. Çeçenistan'da faaliyet gösteren Vahabilerin ba??n? çekti?i Radikal ?slami örgütlenmeler Azerbaycan'? ve Gürcistan'?n Pankisi Vadisi'ni geçit noktas? olarak kullanmaktad?r. Rusya, Pankisi Vadisi'ni bahane ederek Gürcistan üzerinde egemenlik kurmaya çal??m??t?r. Ayr?ca Suudi Arabistan ve ?ran destekli dini örgütlerin faaliyetleri de bulunmaktad?r. Fakat ideolojik ba?lamda bu örgütlerin Güney Kafkasya'da destek bulamamas? yak?n on y?lda bu örgütlerin hareket alanlar?n? k?s?tlamaktad?r.

Güney Kafkasya bölgesinde jeopolitik oyun son bulmu? de?ildir. Önümüzdeki on y?l içinde devletlerin güvenlik politikalar?nda müttefik önceliklerinin de?i?meyece?inin garantisini kimse veremez. Dolay?s?yla bu süreç içinde söz konusu jeopolitik oyunu kazanmak isteyen güçler zaman zaman bölgedeki güvenlik sorunlar?n? art?rarak veya azaltarak, bu sorunlar? kendi ç?karlar? için araç olarak kullanabilirler.

ENERJ? HATLARI VE KAYNAKLARI

Enerji hatlar? ve enerji kaynaklar? Güney Kafkasya için yap?lacak her türlü gözlemde göz önünde bulundurulmas? gereken en önemli faktörlerden biridir. Bölge içi çeki?melere, sosyal, ekonomik, siyasi ve askeri yap?lar?n ?ekillenmesine, d?? güçlerin bölgeye olan ilgisine ve genel istikrars?zl?k ortam?na bak?ld???nda petrolün önemi ortaya ç?kmaktad?r. Petrolün varl??? ve önem kazanmas?, bölge devletlerinden daha çok d?? güçlerin politik projeksiyonlar?nda yer almaktad?r. Bölge devletleri daha dar bir bak?? aç?s?yla petrolü k?sa dönemli planlamalarla de?erlendirirken; d?? güçler bölgede hegemonyalar?n? kurmakta, petrolü hep stratejik, uzun dönemli bir etken olarak ele almaktad?rlar. Kafkasya'n?n enerji kaynaklar?n? Bat?'ya ta??yan birçok boru hatt? sorunlar?n bir türlü çözülemedi?i Kafkasya'dan geçmektedir. Bunu tersinden okudu?umuz zaman enerji nakil hatlar?n?n yap?m?n? geciktirmek veya tamamen engellemek için bu güzergahlar?n yer ald??? co?rafyalarda etnik çat??malar?n ve istikrars?zl?klar?n ç?kar?ld??? söylenebilir.

Güney Kafkasya güvenlik sorunlar? bir birine ba??ml? bir biçimde geli?mektedir. Güney Kafkasya'n?n güvenlik sorunlar? bir biri ile ba?lant?l? oldu?undan onlar? çözmek için ?u ana kadar yap?lan çal??malar yeterli olmam??t?r. Bölgesel güvenlik sorunlar?n?n çözülmesinde uluslararas? örgütler yetersiz kalmaktad?r. Bölge devletleri taraf?ndan kurulacak ortak bir güvenlik sistemi bölgenin güvenlik sorunlar?n?n çözümünde etkili olabilir. Di?er taraftan böyle bir birlik bölge devletlerinin ilerdeki geleneksel ve geleneksel olmayan güvenlik tehditlerine kar?? ortak mücadelesini sa?layabilir.