KORKUSUZCA TARTI?MAK YARARLI

Levent Y?lmaz'?n 1 Eylül 2007 tarihli aç?k mektubuna aç?k cevap (1)
Say?n Y?lmaz'?n bilimsel ara?t?rmalar? incelendi?inde, Ermenilerle ilgili bir ara?t?rma yapmam?? oldu?u gözlenmektedir. Buna kar??l?k ?ahs?ma yöneltti?i sorulardan konuya duyars?z olmad??? izlenimini edindim. Öte yandan pekçok kitapta yöneltti?i sorular?n cevaplar?n?n bulunmas?na ra?men, taraf?ma 'Aç?k Mektup' ?eklinde sorular sormas?n?, kamuoyunun da bu konularda bilgilenmesine yard?mc? olmak istedi?i ?eklinde yorumluyorum. Nitekim Devlet Ar?ivleri Genel Müdürlü?ü'nün gayretli çal??malar? sonucu ara?t?rmac?lar?n istifadesine sundu?u Ermeni sorunuyla ilgili ço?u belgeleri ve çevirilerini görmü? oldu?unu dü?ünüyorum. Zira kendisi Osmanl? Ar?ivi'nde hiç ara?t?rma yapmamas?na ra?men (zira ar?ivde ara?t?rma yapanlar?n, çal??t??? tarih ve konusu ile gördükleri veya fotokopisini ald?klar? belgeler bilgisayara kaydedilmektedir) sorular?nda baz? belgelerden söz etmektedir. Asl?nda ara?t?r?c?lar?n tarihi belgeleri, orijinalinden incelemeleri tarih metodolojisinin bir gere?idir. Tabii ki bunun için Osmanl?ca bilmek ?artt?r. Ayr?ca Türkiye'de 1915 olaylar?n?n bir ?ekilde farkl? dü?ünceler içinde olanlar taraf?ndan korkusuzca tart???lmas?nda büyük yarar görüyorum.
Bu nedenle say?n Y?lmaz'?n sorular?n?, Radikal okuyucular?n?n da izlemesi
aç?s?ndan faydal? buluyorum. ?imdi say?n Y?lmaz'?n sorular?n?n cevaplar?na gelelim:
1. 14 May?s 1331 (27 May?s 1915) tarihli kanun bugün k?saca tehcir kanunu olarak bilinmektedir. Bu kanun iddia edildi?i gibi sadece Ermenileri ya da H?ristiyan Osmanl? vatanda?lar?n? sürgün etmek için ç?kar?lm?? bir kanun de?ildir. Ayn? kanun çerçevesinde sava? bölgesi veya stratejik noktalardan Frans?z, ?ngiliz ve Ruslarla i?birli?i yapt?klar? için yo?un olarak Ermeniler nakladilmekle birlikte, Rum, Suryani ve Müslüman Araplar da nakledilmi?tir. Buna ba?l? olarak say?n Y?lmaz'?n tehcirin hangi illere uyguland??? sorusu da bu bak?mdan anlam?n? yitirmektedir. Bununla beraber tehcirin uygulanmad??? iller olarak, ?stanbul, Edirne (Trakya dahil), Kastamonu, ?zmir, Ayd?n, Antalya, Manisa say?labilir. Kanunun içeri?inde de belirtildi?i gibi sava? esnas?nda askeri otoritelerin ülke savunmas? için ald??? kararlara kar?? silahl? eylemelere giri?enler (etnik ve dini durumuna bak?lmaks?z?n) nerede olursa olsun zorunlu göçe tabi tutulmu? veya hapsedilmi?tir. T?pk? ?kinci Dünya Sava??nda ABD taraf?ndan Pasifik k?y?lar?ndaki Japonlar?n iç kesimlere nakli gibi. Böyle bir nakletme hakk?, tabii ki Osmanl? Devleti için de geçerliydi. Nitekim Ermenilerin Suriye'ye nakilleri, Arnold J. Toynbee taraf?ndan bile "yasal bir güvenlik önlemi" (a legitimate security measure) olarak de?erlendirilmi?tir (Acquaintances, OUP, New York-Toronto, 1967, s.242.). Say?n Y?lmaz'?n bu soruyu sormas? bir art niyeti ortaya koymas?na kar??l?k, kendisini de gülünç duruma dü?ürmektedir. Öte yandan kanunun uygulanmas?na dair muhtelif çal??malar bulunmaktad?r. Mesela bununla ilgili olarak TTK taraf?ndan yay?nlanm?? kitaplar bulundu?u gibi (Bkz. Kemal Çiçek, Ermenilerin Zorunlu Göçü 1915-1917, Ankara, 2005; H.Özdemir, Y.Halaço?lu, K.Çiçek, Ö.Turan, R.Çal?k, Ermeniler : Sürgün ve Göç, Ankara 2005), bendenizin de 'Sürgünden Soyk?r?ma Ermeni ?ddialar?' (?stanbul 2006), 'Ermeni Tehciri ve Gerçekler' (Ankara 2001) isimli kitaplar incelenebilir. Say?n Y?lmaz adeta bunlar? görmedi?ini ispata çal??m??t?r. Öte yandan, say?n Murat Bardakç? taraf?ndan yay?nlanan belgeler hakk?nda, sanki say?n Bardakç?'n?n bunlar?n Talat Pa?a'n?n hat?ra defteri olmad???n? söyledi?ini ve yazd???n? bilmiyormu? gibi soru sormaktad?r. Bununla ilgili aç?klamalar?nda say?n Bardakç?, yay?nlad??? belgelerin Talat Pa?a'n?n evrak? aras?nda ç?kt???n?, belgelerdeki yaz?lar?n da Talat Pa?a'ya ait olmad???n? zaten aç?klam??t?. Buna ra?men say?n Y?lmaz'?n bir akademisyen olarak hala bu evrak? soruyor olmas? da anla??l?r ?ey de?ildir. Bu evrakta nakillerin sadece Suriye'ye olmad???, yak?n ?ehir ve kasabalara da yer de?i?tirme ?eklinde uyguland??? ifade edilmi?tir. Say?n Y?lmaz ?ayet arzu ederlerse bunu say?n Bardakç?'ya sorabilir. Kald? ki Talat Pa?a'ya ait oldu?u söylenen söz konusu defterdeki yaz?yla birebir ayn? karakterde yaz?lm?? tehcir olunacaklarla ilgili bir cetvel de ATASE taraf?ndan yay?nlanm??t?r (Ar?iv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri, 1914-18, Ankara, 2005, C. I, s. 439-444).
2. 13 Eylül 1331 (26 Eylül 1915) tarihli kanun, yine etnik bir ayr?m gözetmeksizin zorunlu iskâna tabi tutulan ki?ilerin mal ve borçlar?n?n devlet taraf?ndan koruma alt?na al?nmas? ile alakal?d?r. Nitekim bakanlar kurulu mazbatas?nda "iskân edilenlerin memleketlerinde kalan mal ve e?yalar?n?n veyahut k?ymetlerinin kendilerine uygun ?ekilde iadesi yap?lacakt?r" denilmektedir. Sava? sonras?nda mallar?n iade edilmesiyle ilgili kararlar da ç?km??, hatta zarara u?rad???n? söyleyenler taraf?ndan mahkemelere ba?vurulmu?tur. Bunlar?n örnekleri Devlet Ar?ivleri
taraf?ndan yay?nlanm??t?r.
3. Zaman?m?zda 'tehcir kanunu' olarak nitelendirilen 'Sevk ve ?skân Kanunu' elbette Takvim-i Vekayi'de yay?nlanm??t?r. Bu arada say?n Y?lmaz'a, Takvim-i Vekayi'nin 'Resmi Gazete' oldu?unu ve orada yay?nlanmadan hiçbir kanunun yasala?mad???n? hat?rlatmak isterim.
4. Bu kanun gere?ince, tehcir edilenlerin mallar?, alacaklar? ve borçlar?, bu i? için kurulan komisyonlarca yap?lm??t?r. Komisyonlar?n kurulu? ve çal??ma esaslar? ile ilgili ar?ivlerde say?s?z belge bulunmaktad?r ve TTK taraf?ndan yay?nlanan eserlerde bu belgeler aç?kça de?erlendirilmi?tir. Komisyonlar?n kuruldu?u ve mallar?n tasfiyesini en iyi ?ekilde yapt??? yabanc? konsolos raporlar? ile de sabittir (US Archives, NARA 867.4016/142. Di?er örnekler için bkz. Kemal Çiçek, Ermenilerin Zorunlu Göçü, s.63-76). Say?n Y?lmaz'?n tehcir edilenlerin geride b?rakt?klar? mallar?n?n tasfiyesinin kabulüyle nas?l bir sonuca ula?mak istedi?i anla??lamamaktad?r. Tehcir edilenler yükte hafif de?erde a??r e?yalar?n? yanlar?na ald?klar?na göre, geride kalan mallar?n?n (hasad? gelen üzüm, sat?lacak ?arap, de?er kayb?na u?ramas? muhtemel e?ya veya mal?n) devlet taraf?ndan emniyet alt?na al?nmas? karar?, sava? s?ras?nda hükümetin yapt??? en insani uygulamad?r. Tasfiyenin her ilde titiz bir ?ekilde yap?ld??? elbette savunulamaz ama ülkede sava? durumu ya?and??? da göz ard? edilmemelidir.
5. ?lgili kanun çerçevesinde tehcir uygulanan illerde Emlak-? Metruke Komisyonlar?n?n kurulmas?n?n kararla?t?r?ld??? bilinmekle birlikte kaç komisyon kuruldu?una dair bir bilgiye rastlanmam??t?r. Bununla beraber tasnif edilen belgelerden komisyonlar?n kuruldu?u kesin olarak anla??lmaktad?r.
Ne yaz?k ki sava? ortam? olmas? dolay?s?yla ta?rada tutulan defterlerin merkeze yollanamad??? anla??lmaktad?r. Ta?ra ar?ivleri ise büyük sava??n ard?ndan Milli Mücadele döneminin ya?anmas? dolay?s?yla yokolmu? veya belki de i?galcilerin eline geçmi?tir. ?ayet bir ?ekilde bu defterlere ula??lacak olursa, diasporan?n iddialar?na en güzel yan?t bu defterler olacakt?r.
6. Terkedilmi? Mallar Komisyonunda kimlerin bulundu?u sorusuna gelince : 10 Haziran 1915 tarihli yönetmelik, Terkedilmi? Mallar Komisyonu'nda bir ba?kan ile iki resmi görevlinin bulunaca??n?, bunlar?n Dâhiliye ve Maliye bakanl?klar?ndan olmas?n? öngörmü?tür. Di?er görevlilerin seçimi, komisyonun bu üyelerine b?rak?lm??t?r. Trabzon'daki Amerikan konsolosu Oscar S. Heizer, söz konusu komisyonun tehcir edilenlerin mallar?n? nas?l defterlere kaydetti?ini ve depolad???n? yazmaktad?r (US Archives, NARA867.4016/142). Tehcir edilenlerin mallar?na sahip ç?k?lmas? Osmanl? hükümetinin duyarl?l???n? ve tehciri geçici bir uygulama olarak gördü?ünü ortaya koymaktad?r. Zira ne Müslümanlar? Kafkasya'dan Anadolu'ya süren Rusya'n?n, ne de di?er Balkan devletlerinin Anadolu'ya göç ettirilen Türk/müslüman göçmenler hakk?nda benzeri bir uygulamas? söz konusudur.
7. Say?n Y?lmaz'?n Emlak-? Metruke Komisyonlar?'n? ?srarla 'Tasfiye Komisyonlar?' olarak adland?rmas?na kat?lmak mümkün de?ildir. Bu komisyonlar?n resmi ad? 'Emlak-? Metruke Komisyonu' olup, tehcir edilenlerin geride kalan mallar?n?n korunmas? veya de?er kaybetmesinin önüne geçilmesi amac?yla hizmet vermi?lerdir. Bugünkü Türkçeye aktar?rsak, 'Terkedilen Mallar Komisyonu' kar??l???ndad?r. Tasfiye anlam? çok farkl? bir kelimedir. Yukar?da da ifade edildi?i gibi bu komisyonlar tehcirin yo?un olarak yap?ld??? illerde kanun gere?i kurulmu?tur.
8. 13 Eylül 1331 (26 Eylül 1915) tarihli kanunda ve önceki kanun ve yönetmeliklerde ifade edildi?i gibi komisyon taraf?ndan kay?t alt?na al?nan mallar sahiplerine iade ve dönü?lerinde teslim edilecektir. Sava? s?ras?nda ve sonras?nda komisyonlardaki para ve e?yalar?n
Ermenilere teslim edildi?ine dair ar?ivde say?s?z belge bulunmaktad?r. (www.devletarsivleri.gov.tr/kitap/)
Ancak yazar?n iddia etti?inin aksine, 10 Haziran 1915 tarihli yönergeye göre mal sand?klar?nda emanete al?nan menkul ve gayri menkulün de?erlendirilmesi tamamen Dahiliye (?çi?leri) Bakanl???'n?n yetkisine b?rak?lm??t?r.
9. Tehcir edilen Ermenilerin mallar? üzerindeki haklar?n? elde etmeleriyle ilgili o tarihte bir düzenleme söz konusu de?ildir. Mallar?n iadesi ile ilgili esas kanun 1 Kas?m 1918 tarihinde yay?nlanm??t?r. Bu kanunun 4. maddesinde ise aç?kça Ermeni evlerinde oturan muhacir ve mültecilerin ç?kar?larak as?l sahiplerine verilmesi ve mülklerin iadesinin yap?lmas?n? emretmektedir. Nitekim bir belgeye göre kanunun ç?kmas?ndan itibaren 30-40 gün içinde Ermenilerden 23.420 ki?inin meskenlerine yerle?tirildi?i, bu say?ya kendi imkanlar?yla yerle?enlerin eklenmesi durumunda 60.000 ki?inin bu ?ekilde evlerine yerle?ti?i belirtilmi?tir (BOA, BEO., 341055; Tasvir-i Efkar, 22 Aral?k 1918, nr. 2598). Öte yandan bir ABD belgesine göre geriye dönenler ve Anadolu'da ya?ayanlar?n Sevr öncesinde, 644.900 ki?i oldu?u bilgisi yer almaktad?r (US Archives, NARA 860 J.584).
10. Borçlu Ermeniler istisna tutulmak kayd?yla, inceledi?imiz belgeler ?????nda tehcir edilen Ermenilerin mallar?na haciz konmas?n?n söz konusu olmad??? belirtilmelidir. Zira o tarihte Ermeni mevduatlar?n?n
büyük k?sm? Frans?z ve ?ngiliz sermayeli Osmanl? Bankas?'nda bulunmakta idi.
11. Ermeni mallar?n?n iadesi konusunda 1918 sonras?nda iktidarda olan bütün hükümetler titizlikle hareket etmi?lerdir. Bunun için 'Geri Dönü? Kararnamesi' ç?kar?lm??t?r (Bkz. BOA, Bâb-? Âlî Evrak Odas?, No. 341055; Ayr?ca orijinali için bkz. Y.Halaço?lu, Sürgünden Soyk?r?ma Ermeni ?ddialar?, ?stanbul 2006). Ayr?ca bu konuda Doç. Dr. ?brahim Ethem Atnur ve Dr. Bülent Bakar ba?ta olmak üzere baz? ara?t?rmac?lar?n eserleri vard?r. Bu eserlerde terkedilmi? mallar?n iadesinin hangi ?artlarda yap?ld??? ve hükümetin konuya titizlikle yakla?t??? belgelerle ayd?nlat?lmaktad?r. Say?n Y?lmaz'?n ar?ivde mallar?n iadesi ile ilgili olarak BOA, BEO'da 340947 nolu belgeyi de incelemesini öneririm. Bu belgeden sorusuna daha tatmin edici yan?t alabilecektir.
TBMM'nin 14 Eylül 1338 tarih ve 284 numaral? karar?n?n gerekçesini Uluslararas? bir anla?ma olan Lozan Bar?? Antla?mas? olu?turmu?tur. Bu bak?mdan karar?n gerekçesini ö?renmek isteyenler Lozan Bar?? Antla?mas?'n?n ek protokollerini okuduklar? takdirde bilgi elde edebilirler.
12. Say?n Y?lmaz, Anayasa Mahkemesi'nin 31.07.1963 tarihli karar?n?n, Resmi Gazete'nin tarih ve say?s?n? da vererek yay?nland???n? belirtmesine ra?men, taraf?ma karar?n yay?nlan?p yay?nlanmad???n? sormas? anla??lamam??t?r. Bu kararda 6 A?ustos 1340 (1924) tarihinde mal?n?n ba??nda bulunmayanlar?n, bu tarihten sonra Türkiye'ye dönseler de, mallar?n?n hazineye intikal edece?i belirtilmi?tir. Evet bu karar yukar?da söz konusu edilen Lozan Antla?mas?'n?n tart???lan hususlar?ndan biridir. Bu mallar?n kime verildi?i, bedeli, sat?l?p sat?lmad??? gibi konular? ayr? bir çal??ma konusudur ve say?n Y?lmaz bu konularda bir ara?t?rma yapacak ve kamuoyuna aç?klayacak olursa, büyük memnuniyet duyaca??m?z? belirtmek isteriz.
Bununla beraber bu konuda bir aç?klama yapmak zarureti de görülmektedir :
Anayasa Mahkemesi karar? dayana??n? Lozan Antla?mas?'ndan almaktad?r. Bu ba?lamda müttefik devletlerce görü?meler s?ras?nda Ermeni mallar?na ili?kin dile getirilen talepler Türkiye taraf?ndan reddedilmi?tir. Bu durum müttefik devletlerce de kabul edilmi?tir. Lozan Antla?mas?'n?n
64. ve 65. maddeleri incelendi?inde Ermenilere ait mallar?n iadesi konusunda Türk devletinin bir devletler hukuku yükümlülü?ü alt?na girmedi?i görülecektir:
Lozan Antla?mas?'n?n 64. maddesi bu antla?mada mali bak?mdan zarara u?rayanlar? müttefik devlet vatanda?? gerçek ve tüzelki?iler veya bu devletlerin vatanda?? olmad??? halde müttefik (Türkiye'nin kar??s?nda dü?man olarak yer alan) devletlerce 'himaye' edildi?i için
Osmanl? makamlar?nca dü?man muamelesine maruz kalanlar (himaye alt?nda olanlar) ?eklinde belirlemi?tir.