!ßé°€ellspacing="0" ceŽÿ) !LOZAN'DA MÜLKLER?N ?ADES? KONUSU£

Osmanl? Devleti'nin özellikle parçalanma döneminde Osmanl? vatanda?? oldu?u halde 'himaye alt?na' giren az?nl?klar?n yol açt??? sorunlar ve kötüye kullanmalara bolca tan?kl?k etmi?ti. Az?nl?klar?n bir k?sm? Türk vatanda?? olduklar? halde Türk kanunlar?na kar?? kendilerine dokunulmazl?klar elde etmi?lerdi.

°'anunlar?na kar?? kendilerine dokunulmazl?klar elde etmi?lerdi. O kadar ki 1863'te ç?kar?lan bir yönetmelikle az?nl?klar?n bu tür hukuki hilelerinin önüne geçmeye çal???lm??t?r. Osmanl? Devleti'nin az?nl?klar?n bu tür davran??lar?na gösterdi?i tepkinin bir sonucu olarak imparatorlu?un son zamanlar?nda bu tür hukuki statü sahipleri son derece seyrekle?mi?ti. Buna ra?men ?smet Pa?a Lozan Görü?meleri'nin sonuna do?ru (22 Haziran 1923) 'himaye alt?nda olanlar'dan 'müttefik devletlerin sömürge vatanda?lar?n?n, bu ülkeler hukukuna tabi tüzelki?ilerin' anla??lmas? gerekti?ini ifade etmi?tir. ?smet Pa?a bunun d???nda özel bir statüden yararlanabileceklerin 'sadece 1863 tarihli Nizamnamede belirtilen imtiyazl? tercümanlar, kavaslar gibi konsolosluk müstahdemleri' ve müttefik devletlerin büyükelçilikleri ile Bab?âli aras?nda irtibat sa?layan ama genellikle müttefik devletlerin ç?karlar?na hizmet etmeyi görev sayan s?n?rl? say?da ?ah?slar? kapsad???n? ifade etmi?tir. Müttefik devletlerin görü?mecileri de bu durumu tasdik etmi?lerdir. Ancak söz konusu ?ah?slar?n müttefik devlet vatanda?lar? gibi hukuki himayeden yararlanabilmeleri bunlar?n bir haklar?n?n himaye alt?nda olmalar? s?fat? nedeniyle zarara u?ramas? halinde söz konusu olacakt?. Yine de söz konusu ?ah?slar?n mallar?na kamu yarar? gerekçesiyle idari hizmetlere tahsis amaçl? ve bedeli ödenerek kamula?t?r?lan mallar?n iade edilmeyece?i öngörülmü?tür ( Bkz. Cemil Bilsel, Lozan, II. Cilt, Sosyal Yay?nlar, s. 464-465). Bir ba?ka ifade ile Lozan Andla?mas?'n?n 64. maddesinde mali haklar? iade edilecekler aras?nda Ermeni as?ll?lara dönük özel bir koruyucu hükme yer verilmemi?tir.

Lozan tart??malar?
Konuyu biraz daha açacak olursak, Lozan Antla?mas?'n?n 64. maddesi mallar? iade edilecek kimseler aras?nda özel olarak Ermenileri saymam??t?r. Bu durum Ermenilerin birlikte hareket ettikleri müttefik devletlerin de kabulü sonucu ortaya ç?km??t?r. Asl?nda Lozan görü?meleri s?ras?nda müttefik devletler mal iadesinden Ermenilerin de yararland?r?lmalar?n? talep etmi?lerdi. Müttefikler Ermeni mallar?n?n iadesini bir yükümlülük olarak düzenlemeyi ve antla?ma metnine koydurmay? çok istemi? olmalar?na ra?men buna muvaffak olamam??lard?r. Türk taraf? bu talepleri görü?meye bile gerek duymaks?z?n reddetmi?tir. Çünkü bu dönemde bir devletin kendi vatanda?lar?yla ya?ayabilece?i hukuki uyu?mazl?klar devletin milli yetkisi alan?nda kabul edilmekte, yabanc? devletlerin bu konuya müdahil olmalar? hukuka ayk?r? say?lmaktayd?. (Ayr?nt? için Bkz. ?lyas Do?an, 'Devletler Hukukunda Özel Mülkiyetin II. Dünya Sava?? Öncesinde Korunmas? Anlay???', Hukuki Perspektifler dergisi, say? 7, Temmuz 2006, s. 189-197).
Türk devletinin bu tutumu bu dönemde genel kabul gören devletler hukuku anlay???na dayanmaktayd?. Türk taraf?n?n bu tutumu kar?? devletlerce de kabul edildi?i için Ermenilere mallar?n?n iadesine ili?kin herhangi bir hüküm Lozan Andla?mas?'nda yer almam??t?r. Bu nedenle Türkiye Devleti bu konuda devletler hukuku anlam?nda herhangi bir yükümlülük alt?na girmemi?tir. Lozan Andla?mas?'nda Ermenilere dönük bir düzenlemenin yer almam?? olmas? konunun milli egemenlik alan?na dahil olmas?ndan kaynaklanmaktayd?. Bu nedenle Ermenilerin Lozan Andla?mas?'n?n III. K?s?m'daki mallar?n iadesi sürecinden yararlanmalar? söz konusu de?ildi. Fakat vatana ihanet etmeyen ve Kurtulu? Sava?? s?ras?nda ve sonras?nda yurtta kalmaya devam eden Ermeniler için bu tür olumsuz sonuçlar söz konusu olmam??t?r.
Lozan Andla?mas?'n?n 65. maddesi andla?maya taraf devlet vatanda?lar?n?n yabanc? ülke egemenli?inde kalan menkul ve gayrimenkul mallar?n?n belirli ilkeler çerçevesinde iadesini öngörmekteydi. Bu haktan yararlanabilecekler yukar?da da i?aret edildi?i gibi 64. maddede say?lm??t?r. 65. madde Osmanl? Devleti'nin kendi vatanda?lar?na ili?kin bir yükümlülük do?urmaya dönük bir hüküm içermemektedir. Unutmayal?m ki devletlerin kendi vatanda?lar?n?n mülkiyet hakk?n? devletler hukuku konusu yapan ilk örnek Avrupa ?nsan Haklar? Sözle?mesi'dir. Bilindi?i üzere bu sözle?menin tarihi 1950'dir. Dolay?s?yla devletler hukuku aç?s?ndan daha önce 'milli yetki' kullan?larak ortadan kald?r?lm?? mülkiyet haklar?n?n kendili?inden yeniden tesisi hukuken de mümkün de?ildir.
13. Say?n Y?lmaz'?n bildi?inin aksine terk edilmi? mallar?n iki ayr? defterde tutulmas? hükmü ilk olarak 28.10.1331'den (10 Kas?m 1915) önceki bir tarihte, 'sevk ve iskân kanunu'nun ç?kar?lmas?ndan 13 gün sonra, yani 10 Haziran 1915 tarihli yönergenin 3. maddesinde yer almaktad?r. Burada tutulan defterlerin asl?n?n yerel idareye, kopyas?n?n söz konusu komisyona teslim edilmesi istenmektedir.
14. Say?n Y?lmaz birkaç defa ?srarla komisyonlar taraf?ndan tutulan defterlerin nerede oldu?unu sormaktad?r. Her ne kadar yukar?da bununla ilgili bilgi verilmi?se de, Say?n Y?lmaz'?n bu soruyu ?srarla yöneltmesini Osmanl? ar?ivlerinde hiç ara?t?rma yapmam?? olmas?na ba?l?yorum. Bununla beraber konu hakk?nda daha geni? bilgi edinmek isterlerse, Sultanahmet'te bulunan ar?iv müdürlü?üne ba?vurmalar? yerinde olacakt?r.

Talat Pa?a'n?n telgraf?
15. Talat Pa?a'n?n söz konusu telgraf? elbette vard?r ve 6 Ocak 1916 tarihinde belgenin ba??nda da yer ald??? üzere pek çok vilayete gönderilmi?tir. Bu telgraf?n Say?n Y?lmaz taraf?ndan neden konu edildi?i anla??lamam??t?r. Çünkü telgraf?n sadele?tirilmesi halinde ?u anlam ortaya ç?kmaktad?r: "Ermenilerin terk etmi? olduklar? ta??nabilir mallar?n?n uzun bir müddet korunmas?, kimsenin sahip ç?kmad??? bu tür mallar?n kayba u?ramamas? için belirlenecek ?artlarda Müslümanlar taraf?ndan kurulacak ?irketlere verilmesi, ?irket kurucular?n?n ve sahiplerinin namuslu kimseler olmas?, ?irketlere ortak olmalar? için yar?m ve bir liral?k hisse senedi ç?kar?larak halka arzlar?, senetlerin yabanc?lar?n eline dü?memesi için isme yaz?l? olmas?, buna benzer ?artlar?n uygulanmas?yla ticaret hayat?n?n geli?tirilmesine dikkat edilmesi ve bakanl??a da bilgi verilmesi" denmektedir.
Görüldü?ü gibi, ta??nabilir Ermeni mallar?n?n (bunlar içerisinde zirai ürünler, di?er bozulabilecek yiyecek nevinden mallar) uzun müddet korunmas? talimat? verilirken, bu mallar?n uzun müddet muhafazas? sonras?nda tamamen i?e yaramaz hale gelmemesi ve ziyana u?ramamas? için belirlenecek ?artlarla Müslüman ?irketlere verilmesi ve bunun da halka yayg?nla?t?r?lmas? söz konusu edilmi?tir. Nitekim göçmenlerin mallar?yla ilgili yay?nlanan talimatnamede, durmakla bozulmas? muhtemel e?ya ile hayvanlar, emlak ve arazilerden elde edilecek mahsulün müzayede ile sat?lmas? ve bedellerinin mal sand?klar?na muhafaza edilmesi hükümleri vard?r. San?r?m say?n Y?lmaz'?n söylemeye çal??t??? ?ey, Ermeni mallar?na el konuldu?unun taraf?m?zdan itiraf edilmesidir. Evet baz? Ermeni mallar?na el konulmu? olabilir. Bunu ara?t?rmak herhalde merak eden ki?i taraf?ndan yap?lmal?d?r. Kald? ki, belgede de belirtildi?i üzere mallara do?rudan el konulmam??, zaman içerisinde ta??nabilir mallar?n ziyana u?ramamas? için belli ?artlarla Müslüman kimselere verilmesi karar? al?nm??t?r. Mallarla ilgili tüm problemler ise ?ngiltere ve Fransa'n?n da kat?ld??? Lozan Antla?mas?'yla çözümlenmi?tir. San?r?m burada Say?n Y?lmaz'?n ayn? hassasiyeti 1914 y?l?nda, ba?ta Erivan olmak üzere Kafkasya'dan Anadolu'ya göçe zorlanan ve göç ettirilen 1.5 milyon göçmen için de dü?ünmesi gerekir. Zira bunlardan ancak 702 bini gelebilmi?tir ve bu göçmenlerin mallar? ile ilgili hiçbir i?lem yürütülmemi?tir. Keza ayn? ?ekilde Balkanlar'dan sürgün edilen yakla??k 5 milyon göçmen için de ayn? ?ekilde mallar?na ait sorunlar dile getirilmemi?tir ve sorgulanmam??t?r. Say?n Y?lmaz bu göçmenlerin de haklar?n? gözetti?i takdirde daha inand?r?c? olacakt?r. Aksi takdirde yukar?daki sorular? soyk?r?m? ispatlamak için yöneltmi?se, soyk?r?m çok farkl? bir hukuki terimdir ve yukar?daki sorularla ispatlanmas? veya iddiada bulunulmas? abesle i?tigalden öte bir ?ey de?ildir.

Yusuf Halaço?lu: Türk Tarih Kurumu Ba?kan?