.A°*="justify">Fransa gibi baz? ülkeler, tan?may? bir ileri a?amaya götürerek 'Ermeni soyk?r?m?n?' reddedenleri cezaland?rma yolunda. Türkiye, soyk?r?m yasalar?n? ?imdiye kadar genelde ekonomik ve siyasi yapt?r?mlarla engellemeye çal??t?. Fakat bu tür tedbirlerin uzun süreli çözümler getirmedi?i ortada. Paris Siyasal Bilimler Enstitüsü'ne ba?l? Uluslararas? Ara?t?rmalar ve Etütler Merkezi'nde çal??an Prof. Riva Kastoryano, Türkiye'nin yeni bir tav?r geli?tirmesi gerekti?ini dü?ünüyor: "Dünya de?i?ti. Diasporalar art?k devletleri bile dize getiriyor. Yurtd???nda milyonlarca sad?k vatanda?? olan Türkiye'nin de art?k diaspora oyununu oynamas? laz?m. Ve kesinlikle Ermenilerle birlikte çal??man?n yolu bulunmal?." Prof. Kastoryano ile, diasporalar?n bu güce nas?l eri?ti?ini ve Türkiye'nin neler yapabilece?ini konu?tuk.

Diasporalar, uygulad?klar? etki ve bask? metotlar?yla uluslararas? sistemin ana aktörleri konumundaki devletleri bile dize getirebiliyorlar. Ermeni meselesinde ABD ve Fransa'da gördü?ümüz gibi bir diaspora, kendi menfaatleri do?rultusunda bulundu?u ülkenin ç?karlar?n? bile unutturabiliyor. Diasporalar, bu güce nas?l ula?t??

Küreselle?me, çok kültürlülü?ün tan?nmas? ve her ne kadar çeli?kili görünse de az?nl?klar?n veya cemaatlerin bulunduklar? toplumlara asimile olmalar? diasporalar?n güçlenmelerinde büyük rol oynad?. Demokratik ülkelerde, 'kimlik politikalar?' kapsam?nda cemaatlerin kültürel haklar? ve kimlikleri siyasi alanda tan?nd?. Tan?ma, bu kimliklere bir me?ruiyet kazand?rd?. Bu durum farkl? yollarla d??ar?dan gelen, göç eden cemaatlerin, örne?in Ermeniler gibi, bulunduklar? ülkelere tam olarak yerle?melerinin ve o toplumlarla bütünle?melerinin neticesinde geli?ti. Eskiden asimile olmak demek kimli?ini unutmak ve sadece, yemek kültürü gibi sembolik alanlarda hat?rlamakla yetinmekti. ?imdi ise kimlik politikalar? ile ne kadar asimile olmu?sa, o kadar kendi farkl? kimli?ine sahip ç?kma iddias? ortaya ç?kt?. Frans?z ama 'Ben Ermeni'yim, Ermeni cemaatine ba?l?y?m, menfaatlerim buradan geçer' diyor. Ya?ad??? ülkenin vatanda?? ve bir parças?, ekonomik, sosyal ve siyasi hayat?nda aktif; fakat kendi kültürel kimli?ine me?ruiyet kazand?r?lmas? onu ba?ka yerlere getiriyor. Ermeni meselesinde oldu?u gibi, o kimli?in Frans?z ya da Amerikan topraklar?nda bir iddias? yok. ?ddia ba?ka yerlerde. Ve bu ülkeler bu kimliklere, bu isteklere zaman?nda me?ruiyet verdi. Diasporalar?n gücü, me?ruiyet alan? giderek daha da geni?letilen ve uluslararas? bir nitelik kazanan bu kimliklere izin verilmesiyle kontrol edilemez bir düzeye ula?t?. Öte yandan, küreselle?menin getirdi?i ileti?im olanaklar? diasporalar?n harekete geçmesini çok kolayla?t?rd?. 

Diasporalar?n bu gücünün önemli bir kayna?? da ülkelerin iç siyasetindeki mücadeleleri iyi kullanmalar? de?il mi?

Evet. Kesinlikle. Örne?in, Ermeni diasporas?n?n gücünün en önemli kaynaklar?ndan birisi Ermeni cemaatlerinin bulunduklar? ülkelerin iç siyasetinde etkin olmalar?. Oy kullanan, siyasi bilinci olan, bulunduklar? topluma ekonomik katk?lar? olan, e?itim seviyesi yüksek, siyasette etkin, yani ellerinde pazarl?k kozu olan bir toplum ç?kt? kar??m?za. Ve bunlar iç politikada etkin olduklar? için d?? politikalar? da etkileyebiliyorlar. Bunun en güzel örne?i ABD Kongresi. Burada d?? ili?kilerin temeli lobiler taraf?ndan belirleniyor. Ermeni meselesinde, ABD'nin d?? bir ç?kar? yok. Ermenilerin Kaliforniya'daki gücü Nancy Pelosi'yi harekete geçiriyor. Güçlüler ve devlet içinde yerel bir güçler. Ermeni meselesi, her yerde bir iç siyaset sorunu. Tarih de?il. Konu 1915 olaylar? olsayd?, parlamentolara gelmemesi gerekirdi. 1915, bir kimlik. Bir kimlik referans?. Bunun kullan?m? geliyor meclislere. Tarih tek ba??na de?il. Tarihî iddialar?n oda??nda özerk bir ülke var. Ve ba?ka ülkelerin parlamentolar?, bu ülkenin tarihini yazma hakk?na sahip de?il. Bu me?ru de?il. Ama Ermeni diasporas?, art?k devletlerle pazarl??a girmiyor. Temsiliyetini meclislerde ar?yor. Bush, Chirac kar??; ama tasar?lar geçiyor. Farkl? ülkelerde yerle?erek güçlenen cemaatler, diasporan?n uluslararas? a??yla daha da büyüyor. Bazen iktidar ili?kilerinin de?i?mekte oldu?una ?ahitlik ediyoruz: Devletlerin kendi politikas? m?, diasporalar?n devlet üzerindeki bask?s? m??

Devletler, topraklar?ndaki diasporalar?n bu ?ekilde güçlenmelerinden ve cemaat ç?karlar?n? bu denli öne ç?karmalar?ndan rahats?z olmuyor mu?

Oldu?u durumlar da oluyor tabii. Ama art?k, devletlerin egemenliklerini s?n?rland?ran normlar var. Örne?in insan haklar? ilkeleri gibi. Tarihî hesapla?ma, tarihte ya?ananlardan dolay? özür talep etme gibi konular art?k insan haklar? kapsam?nda de?erlendiriliyor. Bu da bu tür amaçlar için çal??an diasporalar?n ellerini güçlendiriyor.

Ya devletle diasporan?n ç?karlar? çat???rsa...

?ki nokta var. Evet diaspora ile bulundu?u devletin ç?karlar?n?n çat??t??? durumlar olur. Bu durumda diaspora susturulabilir. Devletlerin hâlâ öyle bir gücü var. Engelleme mekanizmalar? var. Ama art?k bu da zorla??yor. Çünkü cemaatler art?k bulunduklar? ülkelerin gücünü a??yor. Diasporan?n gücü bu zaten: Topraklar üstü ve s?n?rlar ötesi olmas?. Devletlere içeriden oldu?u gibi d??ar?dan bask? yap?yorlar. ?kinci nokta ise devletlerin bu diasporalar? kullanma durumu. Diasporalar, nas?l devletleri kendi ç?karlar? do?rultusunda kullan?yorsa, devletler de uluslararas? ç?karlar? do?rultusunda diasporalar? kullanabiliyor. Bir ülkenin, devletleraras? resmi ili?kilerini bozmamak için girmedi?i; fakat diasporalar? kulland??? çok say?da durum var. Mesela, bir devlet, d?? ya da ba?ka bask?lardan dolay? bir konu ile ilgili tav?r alam?yorsa, diaspora arac?l???yla o tavr? ortaya koyabiliyor. Buna, Avrupa'daki Türkiye kar??tl??? örnek verilebilir. Baz? ülkeler, Ermeni diasporas? üzerinden Türkiye muhalifli?i yap?yor.

Ermeni diasporas? nas?l eri?ti bu noktaya? Hareket motivasyonlar? nelerdir?

Ermeni diasporas?, bugün son derece kuvvetlenmi? ve çok say?da ülkede toplumsal hayat?n her dal?na tesir edebilen bir diaspora haline gelmi? durumda. Ben Ermeni diasporas?n?n bu geli?iminin ard?nda iki önemli faktör görüyorum. ?lki, bir Ermeni devletinin, yani Ermenistan'?n ba??ms?z bir devlet olmas?. Diaspora her ne kadar devlet d???, devlet s?n?r?n? tan?mayan bir topluluk ise de devlet referans? diasporay? daha da güçlendirdi. Devletsiz bir diaspora daha zay?f bir diasporad?r. Her zaman kovulma, gönderilme korkusu olabilir. Ama arkas?nda devlet oldu?u zaman kendini güçlü hisseder. Soyk?r?m konusunda, Ermeni diasporas?n?n faaliyetlerinin Ermenistan'?n ba??ms?zl???n?n ard?ndan yo?unla?t???n? görmekteyiz. Di?eri ise art?k dönem de?i?ti. Farkl? bir dönemi ya??yoruz. Yahudi soyk?r?m? bile halledilmi?, hesaplar kapanm?? iken bir sürü ba?ka ?eyler ç?kar?l?yor. Yeni pi?manl?klar, ödenmemi? mallar. Yani hesapla?ma bitmemi? gibi. Hâlâ eski, kaçan Nazilerle u?ra?an kurumlar var. Bunlar?n ard?nda bir kimlik meselesi var. Yahudiler istiyor ki; holokost unutulmas?n. Bugün bulunduklar? ülkelerde tamamen asimile olmu? Ermeniler de kimliklerinin korunmas?n? istiyorlar. Ermeniler Türkiye'den 1915 olaylar?n? soyk?r?m olarak tan?mas?n? isterken, diasporay? asimilasyonla beraber götürecek bir eleman olarak ortaya ç?kar?yorlar. Hem asimileler; Frans?z, Amerikan politikas?n? bu derece etkileyebiliyorlar hem de kimliklerini koruyup devam ettirmek istiyorlar ki; iki nesil sonra unutulup gitmesin. Ermeni as?ll? Frans?z siyasetçi, Patrik Deveciyan. Fransa'da do?mu? büyümü?. Bunu annesine, babas?na bir borç olarak biliyor. Ermeni bilincini bu ?ekilde canl? tutarak bir dahaki ku?aklara ta??m?? oluyorlar. Bu, "büyüklere borç, gelecek nesillere veraset" olarak görülüyor.

Türkiye, bu güçlü diasporan?n soyk?r?m iddialar? kar??s?nda neler yapmal??

Türkiye'de Ermeni konusunda çok tart??malar oluyor asl?nda. Bat? medyas?n?n bilmedi?i çok ?ey yap?l?yor. Evvela, Türkiye art?k Ermeni sorununu konu?uyor. ?ster kabul etmek için ister reddetmek için olsun, soyk?r?m kelimesi sözlüklere girdi. Tart??malar oluyor. Zihinlerin de?i?mesi çok zaman al?r. Ayr?ca, henüz tarihî verileri tam olarak bilmiyoruz. Sorun, bu giri?imlerin Bat?'da bilinmemesi. Bu, Türkiye'nin bir sorunu. Türkiye, reklâm?n?, ileti?imini yapamayan bir ülke. Defansif bir tav?r yerine, Türkiye'nin bu konuda ne kadar önemli ad?mlar att???n? anlatmas? gerekli.

Ama Ermeniler ortak tarih çal??malar?n? reddediyor...

Olabilir. Fakat birlikte çal??malar? gerekiyor. Bir ?ekilde ikna etmek laz?m. Arac? bulmak laz?m. Öte yandan, uluslararas? kurulu?lara gitme, arac?l?k isteme de dü?ünülebilir. Burada bir ç?kar çat??mas? sorunu var. Yurtd???nda Türkiye'nin menfaatlerine z?t giden bir diaspora var. Ve bu diaspora dünyan?n her yerinde çok güçlü. Türkiye'nin soyk?r?m kelimesini tan?mas?n? istiyor. Olay tarihte de?il, kelimede. Bugün art?k devletlerin gücü diasporalar?ndan geçiyor. Güçlü bir diasporaya, yani kendini yurtd???nda etkin bir ?ekilde temsil eden vatanda?lara sahip olmak devletlere güç veriyor. Ayn? diasporalar?n arkas?nda devlet olmas?n?n onlar? güçlendirdi?i gibi. Yurtd???ndaki vatanda?lar?n gücü, devletlerin gücüdür. Örne?in, geçenlerde bir konferansta bir Kanadal? ara?t?rmac? yurtd???nda iki milyon Kanadal?n?n oldu?unu belirterek 'Bu bizim gücümüz' demi?ti. Türkiye, bu konuya e?ilmeli. Türkiye'nin gücü yurtd???ndaki Türkler olmal?. Dünya ile ileti?imin gücü diasporadan geçiyor. Türkiye'nin de diaspora oyununu oynamas? laz?m. Ama savunmac? bir kimlikle de?il.

Dünyada bir Türk diasporas?ndan söz edilebilir mi?

Benim için Türkler, bir diasporadan daha çok, 'uluslar ötesi bir cemaat'. Diasporalar, bir devlet kurulmadan önce, bulunduklar? topraklardan ç?k?p kovulma yoluyla gerçekle?en yay?lma ile olu?uyor. Devlet öncesi bir yay?lma. Türklerin durumu ise çok farkl?. ??çi olarak ekonomik amaçlarla gelmi?ler. Bir devletin vatanda?lar? olarak göç etmi?ler. Ve yerle?erek gidilen yerlerde kal?c? olma diye bir ?ey söz konusu de?ildi. Türkler için her zaman dönülecek bir devlet vard?. Ama aradan 40 sene geçiyor, kal?yorlar. Türkiye'nin menfaati, yurtd???ndaki vatanda?lar?n?n ekonomik ve siyasal olarak güçlenmesi. Türkiye bunu fark etti; ama çok ileri gidemiyor. Çünkü hâlâ, çocuklar?n?n yanl?? bir ?ey yapmas?ndan korkan anne-babalar gibi dizginleri tutar gibi davran?yor. Oysa bulunduklar? ülkelerin toplumuna kar???p vazgeçilmez bir kuvvet olabilirlerse pazarl?k güçleri de artar.

Avrupa'ya bakarak bu potansiyeli görüyor musunuz?

Elbette, Türkler etkin bir topluluk olu?turabilir. Bunun önünde iki zorluk var. Birincisi, göçmenlerin henüz e?itim seviyesinin dü?ük olmas?. Di?eri ise medyas?yla vs. Türkiye'nin hâlâ yurtd???ndaki Türklere savunmac? bir milliyetçilik hissi pompalamas?. Art?k hepimiz biliyoruz ki; bulundu?un yerle kayna?mak o ülkenin dinine geçmek anlam?na gelmiyor. Türkler, siyasette ve ekonomide önemli yerlere geldikleri zaman ayn? cemaat kuvvetini elde ederler. Ve bugün sorun ç?karan ülkeler ayn? 'mü?tericili?i' (clientelisme) Türklere de uygular. Türkiye, 's?n?rlar?m? açmam ya da korumam' gibi sürekli ekonomik ve siyasal ?antaj yap?p duraca??na kendi elindeki, devlete sad?k, kimli?ini hâlâ orada gören insanlar?n kuvvetiyle oynamas? laz?m.

Peki, diasporalar?n yerle?mesinde ya da güçlenmesinde din faktörü etkili mi?

Elbette etkili. Ermeni meselesinin, Bat? kamuoylar?nda olu?turdu?u heyecan?n arkas?ndaki temel nedenlerden birisinin de din oldu?u söylenebilir. Yani Ermenilerin de H?ristiyan olmalar?. Di?er yandan, Ermenilerin yüzy?l?n ba??nda Fransa'ya yo?un bir ?ekilde yerle?melerinde kiliselerin deste?i çok önemli rol oynad?.

Avrupa'da 15 milyondan fazla Müslüman var. Neden bir Müslüman diasporas? yok?

Çünkü kendilerini hâlâ devletlere ba?l? görüyorlar. Diasporan?n temelinde ortak bir referans var: Tarih, toprak, dil, din. Henüz Avrupa Müslümanlar?nda ortak bir referans yok. Din kimli?i, milli kimli?in üstüne geçti?i zaman böyle bir geli?meye ?ahit olabiliriz. Bunu bir gün görece?iz. Hatta bunun bir Türk diasporas?ndan daha önce olaca??n? dü?ünüyorum. Avrupa'da Müslüman olmak diye bir kimlik olu?makta.