="justify">Çarl?k yetkilisinin raporunda bugün heykelleri dikilen Andranik kaba ve ba??na buyruk, Dro ise inanm?? bir terörist olarak nitelendirilmektedir. Bir taraftan Van “kahraman?” Aram Pa?a’n?n ve Ta?nak liderlerinin yolsuzluklar?, di?er taraftan Ta?nak komploculu?unun yalanlar? Çarl?k makamlar? taraf?ndan kayda geçirilmi?tir.

?1un yalanlar? Çarl?k makamlar? taraf?ndan kayda geçirilmi?tir.

Çarl?k ar?ivleri, örgütlenmesinde ba?rolü oynamalar?na ra?men Rus makamlar?n?n Ermeni gönüllü birlikleri konusunda büyük s?k?nt? ya?ad???n? göstermektedir. Ermeni çetelerini kullanan Çarl?k yetkilileri bile gönüllülerin faaliyetleri hakk?nda ?ikâyetlerle dolu birçok rapor yazm??lard?r. Di?er taraftan Bat?’n?n ve Çarl?k Rusyas?’n?n emperyalist planlar?yla Ermeni gönüllülerinin “hayallerinin” kesi?medi?i de bu belgelerle ortaya ç?kmaktad?r. Bu belgelerden bir tanesi 8 Aral?k 1915 tarihinde Tiflis Jandarma ?daresi Müdürü’nün Kafkasya Valisi’nin sivil i?lerden sorumlu yard?mc?s?na yazd??? rapordur. “Ki?iye Özel” ve “Çok Gizli” ibareli rapor, Rusya Askeri Tarih Devlet Ar?ivi’nde (RGV?A) fond 2100, liste 1, dosya 557, sayfa 303-307, 303 arkas?-307 arkas? numaralar?yla saklanmaktad?r.

RUSYA KAR?ITI KAMPANYA

Jandarma müdürü, raporuna 1915 A?ustosunda Rus ordular?n?n Van’dan çekilmesinin Ermeni çevrelerinde yaratt??? olumsuz etkiyle ba?lar. Gönüllü birliklerinin komutanlar?, Ta?naklar, merkezi Tiflis’te bulunan Ermeni Milli Bürosu ve Ermeni toplumunun önde gelenleri, Rusya’n?n geri çekilmesini, sanki Rus hükümetinin Kürtlerin eline b?rakarak Ermenilerin ba??ms?z devlet hayaline kesin olarak son vermek ve Ermenistan’? Ermenisiz b?rakmak istedi?i gibi alg?lam??lard?r. Bu fikirler, Tiflis’te Ermenice ve yasal olarak yay?mlanan Ta?naklar?n günlük gazetesi Orizon’a (Ufuk) yans?m??t?r. Gazetenin 12 Eylül 1915 tarihli 206 nolu say?s?nda Türkiye’den kaçan 5000 Ermeninin Antakya’da Frans?z z?rhl?s?n?n amirali taraf?ndan kurtar?lmas?yla ilgili “Ya?as?n Fransa” ba?l?kl? bir yaz? yay?nlanm??t?r. ?mzas?z yay?nlanan yaz?da Rus askeri yetkililerinin Van’dan çekilmelerini aklamak amac?yla Ermenilere sözde söyledikleri cümleler aktar?lmaktad?r. Devam?nda yazar, Rusya’yla kar??la?t?rarak ?unlar? ifade etmektedir: “Frans?z amirali, kendi halk? ad?na hareket etmi?tir; es geçip yoluna devam edemezdi ve ?unlar? söyleyemezdi: ‘Beni niye ça??r?yorsunuz, benim kendi hedeflerim var’ ya da ‘Benden asla bir yard?m beklemeyin.’ Fransa’n?n bizi himaye etmesi gibi bir zorunlulu?u yoktu.” Ermeni liderlerinin Fransa’ya yaranma çabalar? Ruslar? rahats?z etmi?tir.

“ERMEN?LER?N TÜRK ?KT?DARINI TERC?H ETMES?NE ?A?ILMAMALIDIR”

Rusya kar??t? fikirler, Ta?naklar?n Amerika’daki yay?n organ? Ayrenik’de (Vatan) de dile getirilmi?tir. Rus yetkili, bu yaz?dan belirli bölümleri raporunda aktar?r. Ayrenik’in 2 Kas?m 1915 tarihli say?s?nda Rus ordular?n?n Van’dan çekilmesiyle ilgili Stepan Margosyan, Rus generallerinin sadece kendi ç?karlar?n? dü?ündü?ünü, Rus subaylar?n?n Kafkas cephesinden geri çekilmeyi hayal etti?ini yazmaktad?r. Ermeni yazara göre yüz binlerce Ermeninin ölmesi Ruslar?n umurunda bile de?ildir ve Ermenilerin tek kurtar?c?s? Ermeni gönüllü birlikleridir. Margosyan, Ruslar?n çekilmesinin beklenmedik bir zamanda gerçekle?ti?ini, hatta Ermeni gönüllü birliklerinin önlem almas?na bile f?rsat vermedi?ini belirtmektedir. Rus birliklerinin gözünü Türklerin zay?f olduklar? yerlerde bile korku kaplam??t?r, tek dü?ünceleri Rus s?n?r?na do?ru h?zla kaçmakt?r. Türkiye Ermenileri, büyük bir hayal k?r?kl??? ya?am??t?r ve hatta büyük bir ço?unlu?unun Türk iktidar?n? tercih etmesine ?a??lmamal?d?r. Hayal k?r?kl???, Türkiye Ermenilerinin Rusya s?n?rlar?na girmesiyle daha da büyümü?tür. Rus hükümeti taraf?ndan Ermeni göçmenler için bir dizi kanun haz?rlanm??t?r. Göçmenlerin Tiflis ve çevresine girmeleri, Sürmeli ve I?d?r’da ya?amalar? yasaklanm??t?r. Bu talimat temelinde bölge polisi, göçmenleri zorla bölge d???na ç?karm?? ve gitmeyenleri de kamç?yla kovalam??t?r.

Tiflis jandarma müdürü, bu yaz? dolay?s?yla Erivan bölgesine giden Margosyan hakk?nda arama ve tutuklama emri ç?kartt???n? belirterek raporuna devam eder. Rus yetkili, Ermenilerin serzeni?lerinin gerçe?i yans?tmad???n?, Rus ordular?n?n Van’dan çekilmesinden 10 gün önce Türk ordular?n?n kar?? sald?r?s? dolay?s?yla bunun kaç?n?lmaz oldu?u konusunda ?ehirde bulunan Ermeni gönüllü birliklerini uyard???n? belirtir. Ayr?ca Ermeni yetkililere 9 günden önce olmamak üzere Van’?n tekrardan i?gal edilece?i belirtilmi?, gönüllü birliklerin ister Rus ordular?yla geri çekilebilece?i ister Van’da kalabilece?i söylenmi?tir. Rus yetkilinin ifadesiyle Ermeni komutanlar, Ermeni halk?yla ilgili hiçbir kayg? duymaks?z?n geri çekilmeyi kararla?t?rm??lard?r.

TA?NAKLARIN YOLSUZLUKLARI

Rus jandarma müdürü, Ermeni gönüllülerin Van’?n i?galini tamamen kendilerine atfettiklerini ve ?ehri kendi kendini vali ilan eden Aram isimli bir Ermeninin yönetti?ini belirterek devam eder raporuna. Öyle ki gönüllü birliklerin örgütlenmesinde Ta?naklar ba?rolü oynam?? ve Van’?n al?nmas?yla da partinin rolü h?zla büyümü?tür. Ancak gönüllü birliklerin Van’? terk etmesi, Aram Pa?a’n?n idaresizli?i ve toplad??? vergileri kendi zimmetine geçirmesi, Ermeni kitleleri içerisinde Ta?naklara duyulan inanc? sarsm??, partiye kar?? infial yaratm??t?r. Di?er taraftan Ermeni Milli Bürosu taraf?ndan gönüllü birliklerin olu?turulmas? için toplanan paran?n hesab? verilememektedir. ?ki ay önce Erivan’da toplanan aralar?nda Agbalyan, Vratsyan, Andranik, Dro gibi liderlerin bulundu?u parti yetkilileri ve gönüllü birliklerinin komutanlar?, yap?lan harcamalar?n hesaplar?n? nas?l vereceklerini görü?mü?lerdir. Öyle ki bu giderlerin önemli bir k?sm? parti veya parti yöneticilerinin ki?isel ihtiyaçlar?na harcanm??t?r. Bas?n ve kamuoyu hesaplar? isterken, Ta?naklar bir türlü mali giderlerini aklayamamaktad?r. Mali raporun hala yay?mlanmam?? olmas? Ermeni kamuoyunun Ta?natsutyun’a yönelik güvensizli?ini derinle?tirmektedir.

TA?NAKLARIN YALAN HABER?

Bu durum kar??s?nda H?nçaklar harekete geçmi? ve Çarl?k Bölge Komutan? Albay Terman’?n emrinde Yegeryan’?n komutas?nda 200 ki?ilik bir birlik olu?turmu?tur. Bu dönemde Ta?naklar?n yay?n organ? Orizon’da Dr. Amo Ogancanyan isimli bir Ta?nak yetkilisinin I?d?r’dan bir mektubu yay?nlanm??t?r. Mektupta Albay Terman’?n ö?ütleriyle Van’dan ayr?larak Rusya’ya gitmek üzere yola ç?kan Ermenilerden be? yüzünün Kürtler taraf?ndan katledildi?i ifade edilmektedir. Ancak k?sa bir süre sonra bunun tam bir uydurma oldu?u ortaya ç?km??t?r. Ta?naklar, H?nçaklar?n son dönemde kurduklar? birli?in itibar?n? sarsmak için böyle bir yola ba?vurmu?tur.

“GÖNÜLLÜ B?RL?KLER DA?ITILMALI”

Yukar?da belirtilen sebeplerden dolay? geni? Ermeni katmanlar?n?n Ta?naklar?n elinde bulunan gönüllü birliklerin faaliyetlerine kar?? olumsuz tutumunun alt?n? çizen Tiflis jandarma müdürü, gönüllü birliklerin yarardan çok zarar getirdi?ini ifade ederek da??t?lmas? gereklili?inden bahsetmektedir. Bu mesele, Ta?nak yetkilileri taraf?ndan bile tart???lm??t?r. 3-5 Aral?k 1915 tarihlerinde Tiflis’teki Ermeni Milli Bürosu’nda yap?lan toplant?ya Amazasp, Dro, Sepuh, Kerri, Rostom Zoryan ve Sivas’tan yeni gelen Murad gibi önemli Ta?nak yetkilileri ve komutanlar? kat?lm??t?r. Amazasp ve Dro, gönüllü birliklerin da??t?lmas?n? savunurken, di?erleri korunmas? gerekti?i fikrini ileri sürmü?lerdir.

“DRO, ?NANMI? B?R TERÖR?ST”

Rus yetkili, raporunda kaba ve ba??na buyruk tav?rlar?ndan dolay? Ermeni gönüllü birliklerinin genel sorumlusu Andranik’e kar?? gönüllü birliklerin komutanlar?n?n ho?nutsuzluk duydu?unu ifade etmektedir. Ayr?ca jandarma müdürü, gönüllü birliklerin en önemli komutanlar?ndan Dro’yu da “inanm?? bir terörist” olarak nitelendirmektedir. Dro’nun birli?inin neredeyse tamam? da eski teröristlerden meydana gelmektedir. Bu sebeple onun birli?ine özellikle dikkat etmek ve takibe almak gerekmektedir. Tiflis jandarma müdürü, bu nedenle Tu?general Bolhovitinov’dan birlikteki gönüllülerin isim listelerini istemi?tir. ?lginçtir; Dro, II. Dünya Sava?? s?ras?nda da Nazi ordular? ad?na gönüllü birlikler olu?turacakt?r.

Rus yetkili, di?er taraftan Ermeni Milli Bürosu’nun yeniden olu?turulmas? tart??malar?na dikkat çeker. Özellikle Ermeni Duma üyelerinden Papacanov, Ta?naklar?n parti örgütüne döndü?ü gerekçesiyle di?er örgüt ve partilerin temsilcilerinin kat?l?m?yla Büro üyelerinin yenilenmesi gerekti?ini belirtmektedir.

Tiflis jandarma müdürünün 1915 tarihli raporu bugün Bat? güdümlü Ermeni çevreleri taraf?ndan kahraman ilan edilen, heykelleri dikilen gönüllü birliklerin komutanlar?n?n faaliyetlerini göstermesi aç?s?ndan önemlidir. Hele bir de bu ?ikâyetlerin Çarl?k Rusyas? yetkilileri taraf?ndan dile getirilmi? olmas? 1915 olaylar?nda en önemli rolü oynayan gönüllü hareketini karakterize etmek bak?m?ndan çarp?c?d?r.

Foto I: “Çok Gizli” ve “Ki?iye Özel” ibareli raporun birinci sayfas?.

Foto II: Gönüllü birliklerin komutanlar?ndan Dro.

Foto III: ??gal s?ras?ndaki Van Valisi Aram Pa?a.

Foto IV: Bir Ermeni gönüllü birli?i Erivan’dan sefere ç?k?yor.