="justify">Tarihi sürece bak?ld???nda Kafkasya’daki Osmanl?, Rus ve ?ran aras?ndaki güç mücadelesi, 20. yy sonlar?nda Rusya-?ngiltere, 21. yy ba?lar?nda da ABD ve Rusya aras?nda devam etmi?tir. Günümüzde ise ABD, Rusya ve AB gibi küresel güçler yan?s?ra ?ran ve Türkiye de etkin birer aktör olarak bölgede boy göstermektedir. Bölgede devletlerin yan?s?ra uluslararas? örgütlerde etkin bir çal??ma içindedir.

h/iyle yak?n i?birli?i yollar?n? aramaktad?r. Ancak BDT’nin etkisizli?i, GUAM’?n yeterli sistem ve etkin güce sahip olmay???, NATO’nun Rusya kar??s?nda ihtiyatl? tavr? ve Avrupa Konseyi’nin sadece demokrasinin etkin k?l?nmas?na dair çal??malar? bölge ülkelerinin gelece?ini bu kurumlarda görmesini engellemi?tir.

Bölgedeki mücadelede Rusya, Sovyet sonras? dönemde ya?ad??? ekonomik krize ba?l? olarak bölgeye ilgisini kaybetmekle beraber, Putin’in iktidara gelmesi sonucunda kendini toplam??, ülke içi sorunlar? çözerek d?? siyasetini de?i?en dünya dengelerine göre yenilemi?tir. Bunun sonucunda Güney Kafkasya’ya tekrar dönmü? çe?itli bask? araçlar?ndan istifade ederek bölgeyi hakimiyeti alt?na almaya çal??m??t?r. Bunun sonucunda Da?l?k Karaba?, Abhazya ve Güney Osetya’da ayr?l?kç? güçler ayakland?r?lm?? ve Azerbaycan ile Gürcistan’?n toprak bütünlü?ü ciddi ?ekilde tehlikeye maruz kalm??t?r. Ayr?l?kç?lara kar?? ba?lat?lan sava?larda yüzbinlerce mülteci anavatanlar?n? terketmek zorunda kalm??t?r. Bu bölgelerde do?al ve kültürel de?erler yokedilmi? ve milyonlarca dolarl?k ekonomik kay?p ortaya ç?km??t?r. Ba??ms?zl???na yeni kavu?an bu ülkeler s?n?rl? kaynaklar?n? ve enerjilerini bu sava?larda ortaya ç?kan zararlar? kar??lamakta kulanmak zorunda kalm??t?r. Mülteci sorunu, ekonomik s?k?nt?lar ve Ermeni etnik gruplar?n faaliyetleri sonucunda Azerbaycan ve Gürcistan tam bir kaos ortam?na sürüklenmi?tir. Do?al olarak her iki ülkede Rusya ve Ermenistan’a kar?? ciddi bir antipati olu?mu?tur. Bu iki ülke yöneticileri s?k s?k Rusya ve Ermenistan’? dünya kamuoyuna ?ikayet etmek zorunda kalm??t?r. Bugün gelinen noktada Rusya’ya kar?? ciddi bir güvensizlik, korku ve uzakla?ma iste?i, Ermenistana kar?? ise bast?r?lamayan öfke olu?mu?tur.

Asr?n Anla?mas?’yla bölgeye etkin bir güç olarak giren ABD, 11 Eylül sonras? teröre ve terörü destekleyen ülkelere kar?? ba?latt??? küresel mücadelede Kafkasya’ya ayr? bir önem vermi?tir. Özellikle ?ran’a kar?? bölge ülkeleriyle i?birli?ine giren ABD, ekonomiden güvenli?e geni? bir sahada bölge ülkelerini yan?na çekmek için gayret göstermi?tir. Bu yak?n diyalog sonucunda bölge ülkelerinde ABD’ye kar?? güven olu?mu? ve Rusya’ya kar?? koruyucu bir kalkan olarak görülmü?tür. Ancak ABD’nin terör bahabesiyle girdi?i Irak’a saplanmas? ve yeni ortaklara ihtiyaç duymas? sonucu bölge ülkeleri yeniden Rusya gerçe?i ile tekrar yüzle?mi?tir. ABD’nin bölgede güvenli?in sa?lanmas?na yönelik taleplere gerekli de?eri vermemesi, ayr?l?kç? bölgelere gerekli bask?y? yapmamas?, Rusya’ya kar?? dengesiz politika izlemesi, hatta zaman zaman ayr?l?kç?lar? destekleyen aç?klamalarda bulunmas?, kendisinden beklenen insiyatifi üstlenmemesi, sadece Amerikan ç?kar? endeksli bir siyaset yürütmesi ciddi rahats?zl??a sebep olmu?tur.

Bölgede etkin rol üstlenmeye çal??an bir ba?ka küresel güç AB’dir. Ancak di?er iki ülke ile k?yasland???nda AB bölgenin ekonomik ve siyasal hayat?nda oldukça etkisizdir. Bununla birlikte AB, bölge ülkelerinde demokrasinin geli?imi, dolay?s?yla insan haklar?, hukuk ve sosyal devlet anlay???n?n yerle?mesi ve inki?af?na büyük katk?larda bulunmaktad?r. Ancak AGIT’in özellikle Karaba? probleminde yetersiz kal??? Avrupa kurumlar?na kar?? da ?üphe ile yakla??lmas?na sebep olmu?tur. Avrupa Birli?i “Yak?n Kom?uluk Program?” çerçevesinde bölge ülkeleri ile ili?kileri geli?tirmek istese de bu Azerbaycan ve Gürcistan’?n güvenlik endi?elerini giderecek bir seviyeye ula?amam??t?r.

?ran bölgeye co?rafi olarak en yak?n ülke olmakla birlikte, gerçekte en uzak devlettir. Özellikle 11 Eylül sonras?nda ABD’nin ?ran’? kara listeye almas? tüm dünya ülkeleri gibi bölge ülkelerinin de ?ran’a ?üphe ile bakmas?na sebep olmu?tur. Bunun yan?s?ra Güney Azerbaycan’daki bask?c? yönetim ve Ermenistan’la yak?n i?birli?i, ?ran’? Azerbaycan’dan uzakla?t?r?rken, ABD tepkisinden çekinen Gürcistan ?ran’la yak?n i?birli?ini do?al olarak dü?ünmemektedir. Ancak ?ran, Rusya ile kurdu?u yak?n ili?kinin meyvelerini bölgede de toplamaktad?r. Özellikle Ermenistan pazar? sonuna kadar ?rana aç?lm??, ülke bundan fazlas?yla istifade etmi?tir. Do?algaz boru hatt? yan?s?ra bir çok ekonomik alanda da Ermenistan ?ran için ciddi bir pazara dönü?mü?tür. Ancak Rusya ?ran’a Ermenistan üzerinde s?n?rs?z bir hareket serbestisi vermedi?ini de göstermekten kaç?nmamaktad?r. Bu husus Boru Hatt? Projesinde kendisini göstermi? ve bu konudaki anla?ma Rusya’n?n belirledi?i ?artlarda gerçekle?ebilmi?tir. Ermenistan üzerinden Gürcistan’a, oradan da dünya pazarlar?na ula?may? hedefleyen ?ran’?n bu iste?inin Rusya’ya ba?l? kal??? bölgedeki etkinli?ini azaltmaktad?r.

Güvenlik konusunda ciddi endi?elerin ya?and??? bölgede, bugün ciddi ekonomik yat?r?mlar birbiri ard?nca gerçekle?tirilmekte, özelde Avrupa, genelde Dünya’ya enerji sa?layan bir koridora çevrilmektedir. Ayn? zamanda BTK Demiryolu Projesi’nin hayata geçirilmesi ile tarihi “?pekyolu”nun Projesi tamamlanm?? olacakt?r. Petrol ve do?algaz boru hatlar? da dü?ünüldü?ünde Rusya ve Ermenistan tehdidi ve ayr?l?kç? bölgelerin bölge ülkeleri üzerindeki bask?s? bölgede güvenlik ?emsiyesi olu?turulmas?n? zorunlu k?lmaktad?r. Bunun do?al bir sonucu olarak kal?c? bir bar?? ve uluslararas? projelerin güvenli?i konusunda ekonomik, yönetim ve güvenlik sorunlar?n? a?maya yard?mc? olacak bir birlik aray???na girilmi?tir.

Bu konuda bölgeye co?rafi yak?nl???, geli?en ekonomisi, demokrasi sahas?ndaki deneyimi ve bölgede bar???n sa?lanmas? noktas?nda ciddi çal??malar yapan Türkiye ön plana ç?kmaktad?r. Son dönemde özellikle Irak Sava?? öncesi ve sonras?nda, Türkiye bölgede bar?? ve huzurun sa?lanmas? amac?yla hareket etmi?tir. Ayn? zamanda bölgeyi dünyaya ba?layan BTC, BTE ve BTK projelerine kat?lm??t?r. Bunun yan?s?ra bölgesel güvenlik ve i?birli?inin sa?lanmas? amac?yla ikili ve üçlü anla?malar imzalam??t?r. Bu do?rultuda gerçekle?tirilen organizasyonlardaki uzla?t?r?c? ve birle?tirici rolü Türkiye’yi bölge ülkeleri taraf?ndan güvenilir bir ortak, i?birli?i konusunda sa?lam bir partner olarak alg?lanmas?na sebep olmu?tur.

Türkiye’nin bölgede uygulad??? politikan?n ba?ar?l? olmas?nda Bat?l? kurumlar?n kendisine sa?lad??? avantajlar?n önemli rolü olmu?tur. Zira, Türkiye bölge ülkeleri için demokratikle?menin ideal bir modeli, ekonomik kalk?nman?n örnek bir sistemi, Bat?l? kurumlarda kendilerini ifade edebilmenin bir arac?, ülke güvenliklerinin tehlikesiz teminat?, bask?c? devletlere kar?? cayd?r?c? bir güçtür. Bu nedenle bölge ülkeleri Azerbaycan ve Gürcistan bu kadar avantaj? kendilerine sunan ve di?er ülkelere bak?ld???nda tehdit unsuru ta??mayan Türkiye’ye gayri ihtiyari yönelmi?tir. Bu tercih ekonomik ve güvenlik i?birli?ine dönü?mü?, co?rafi zorunluluk ve tarihi ili?kilerde bu birlikteli?in gerçekle?mesini kolayla?t?rm??t?r. BTC, BTE, BTK projeleri ile bölge Türkiye üzerinden dünya sistemine entegre olma imkan?na kavu?mu?tur. Bu projelerin, bölge ülkelerine, ayn? ?ekilde Türkiye’ye milyarlarca dolarla ifade edilen bir ekonomik getirisi bulunmaktad?r. Ancak bu birlikteli?e sadece ekonomik bir birlik olarak bakmak yanl?? olacakt?r. Zira, Azerbaycan ve Gürcistan ayr?l?kç? problemler, Rusya’n?n gün geçtikçe yo?unla?an bask?s? kar??s?nda ortak bir güvenlik ?emsiyesine ciddi olarak ihtiyaç duymaktad?r. Bu ?emsiyeyi kuracak ve çal??mas?n? temin edecek en önemli etkin güç, askeri gücü ve NATO tecrübesiyle bu devletlere hem örnek, hem de yard?mc? olabilecek yegane devlet Türkiye’dir. Bu nedenle bu iki ülke, Türkiye ile askeri anla?malar imzalam??, ordu mensuplar?n?n e?itiminden, silah al?m? ve modernizesi gibi geni? bir sahada i?birli?ine gitmi?tir. Ekonomiden güvenli?e, resmi olmasa da fiili bir güvenlik ?emsiyesi, ülkeler aras?nda ad? konulmam?? bir “Birlik” kurulmu?tur. Kar??l?kl? olarak vize uygulamas?n? hafifletmeleri ve gelecekte gümrük duvarlar?n? indirme yönünde çal??malar yapmalar?, her üç ülke yönetiminin s?k s?k biraya gelerek durum de?erlendirmeleri, kar????kl? olarak sosyal ve siyasi meselelerin müzakeresi ve ortak çözüm aray??lar?, ili?kilerin ekonomik oldu?u kadar, sosyal ve siyasi sahalara da yay?lmas? halklar?n kayna?mas?na sa?layacak önemli çal??malar olarak kabul edilmelidir.

Nitekim Cumhurba?kan? Abdullah Gül’ün 6 Kas?m 2007 tarihinde ba?layan Azerbaycan seferi kapsam?nda ekonomi, güvenlik, bölgesel i?birli?i, kültürel, sosyal ve siyasal hayat?n geni? sahalar?n? içeren anla?malar imzalanmas?, gelecek ad?na yukar?da söylenenlerin gerçekle?mesine dair önemli i?aretler vermektedir. Özellikle “Üç Ülke Aras?nda Serbest Ticaret Bölgeleri”nin kurulmas?na ili?kin yeni bir proje üç ülkeyi gelecekte daha da yak?nla?aca??n?n ve bu yak?nla?man?n Türkiye öncülü?ünde olaca??n?n aç?k bir göstergesidir.

Dr. A. Reha YILMAZ
Azerbaycan Kafkas Üniversitesi
Uluslararas? Hukuk Fakültesi Dekan?
Kafkasya Ara?t?rmalar? Enstitüsü
Hukuk ve Siyaset Ara?t?rmalar? ?ube Müdürü