="justify">Dört kom?usundan birinin topraklar?n? i?gal eden, birinden toprak ve tazminat isteminde bulunan, di?er birine kar?? yay?lmac? emellerini belli eden Ermenistan kendisini bölgede yaln?zla?t?r?yor.

”Cve ?ran'a mahkum konuma gelmi? durumda...

Ermenistan, kendi politikalar? nedeniyle olu?an durumu, diyasporas? yard?m?yla 'iki Türk devletinin ku?atmas?nda' kald??? propagandas?yla a?maya çal???yor.

Ermenistan, henüz ba??ms?zl???n? kazanmadan co?rafi konumunun dezavantaj?na ald?rmadan yay?lmac? giri?imlere yönelince kendini yaln?zl??a itmi?tir. Ermenistan, dört kom?usundan birinin (Azerbaycan) topraklar?n? i?gal etmi?, di?erine (Türkiye) yönelik toprak ve tazminat talebinde bulunmu?; di?er bir kom?usu (Gürcistan) ise hala Erivan'?n toprak iddias?ndan ?üphe duymakta ve ba?ka bir kom?usu ise (?ran) Ermenistan'? bölgesel ve küresel politikalar? için araç olarak kullanmaktad?r. En önemli stratejik müttefiki olarak gördü?ü Rusya'dan bak?nca ise Ermenistan sadece bir askeri üs veya "ileri karakol" olarak görülmektedir. Yay?lmac?l?k politikas? sadece kom?u ülkelerle ikili ili?kilerin bozulmas?na de?il ayn? zamanda bölgesel entegrasyon ba?lam?nda i?lerli?i olan bölgesel bir te?kilat?n kurulmas?na da engel te?kil etmi?tir. Böylece Ermenistan bölgesel projelerin d???na itilerek en büyük zarar? kendisi görmü?tür. Bu süreçte Ermenistan,

* Hazar petrollerini Bat?'ya ula?t?racak boru hatlar? için en uygun güzergah olmas?na ra?men bu f?rsat? alt?n tepside Gürcistan'a sunmu? ve transit ülke olarak kazanaca?? yüz milyonlarca dolardan, hatt? kontrol avantaj?ndan mahrum kalm??t?r.

* Bunun ötesinde enerji yoksulu olan Ermenistan enerji ihtiyac?n? kar??lamak için güzergah çe?itli?inden yoksun kalarak dünyan?n en pahal? do?algaz?n? satan iki ülke ?ran ve Rusya'ya muhtaç olmu?tur. Rusya'dan ald??? enerjinin kar??l???n? ödeyemeyince birçok stratejik kurulu?unu Rusya'ya vermek zorunda kalm??t?r.

* Rusya'ya olan a??r? ba??ml?l???n sonucu olarak ?ran do?algaz boru hatlar? için Avrupa'ya ç?k?? noktas? olma özelli?inden yararlanamam??t?r.

* Ermenistan, hem stratejik müttefiki Rusya hem de dünya pazar?n?n merkezi Avrupa'ya karasal yolla ula??mdan yoksun kalm??t?r.

* Kom?u devletler Avrupa'n?n ötesinde Asya'yla karasal ba?lant? kurmak için gerekli projelerini bitirme a?amas?ndayken Ermenistan ise hala güvenli, istikrarl? ve ucuz ula??m yolu aray???ndad?r.

TA?IMACILIK SIKINTISI

SSCB döneminde Ermenistan bölgedeki en önemli müttefiki olan Rusya ile karasal ba?lant?s?n? Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden demiryoluyla sa?l?yordu. Erivan, ba??ms?zl???ndan sonra izledi?i yay?lmac? söylemler ve bölgede patlak veren etnik çat??malar nedeniyle bu ba?lant?lar?n? kaybetmi?tir. Azerbaycan'?n Da?l?k Karaba? bölgesinde ya?ayan Ermenilerin ayr?l?kç? eylemlerine destek vermesi nedeniyle 1989 y?l?ndan itibaren bu güzergahtaki (Rusya-Azerbaycan Ermenistan) demiryolu Bakü taraf?ndan kapat?lm??t?r. Rusya-Gürcistan-Ermenistan demiryolu ise A?ustos 1992'de Abhazaya bölgesinde ba?layan ayr?l?kç? hareketler nedeniyle kapat?lm??t?r. Bu tarihten itibaren Ermenistan-Rusya ula??m? Gürcistan üzerinden karayoluyla sa?lanm??t?r. Bu ula??m yolu da Rusya-Gürcistan krizi nedeniyle s?k s?k kapanm??t?r. Ermenistan'?n Rusya ve Avrupa ile di?er ba?lant?s? Karadeniz üzerinden sa?lanm??t?r. Gürcistan'?n Poti Liman?'ndan yüklenen kargolar Ukrayna'n?n Karadeniz k?y?s?ndaki Ilyichevsk Liman?'na ta??nm?? ve buradan da Rusya'ya gönderilmi?tir. Bu yol hem pahal? hem de uzun oldu?u için Rusya ve Ermenistan daha k?sa ve ucuz yol aray???na girmi?tir. Ayr?l?kç? bölge Abhazya üzerinden demiryolunun tekrar çal??t?r?lmas? için Rusya, Gürcistan, Abhazya ve Ermenistan aras?nda kurulan komisyon Aral?k 2005'te demiryolunun ve güzergah?ndaki yol ve köprülerin onar?m? için önerge haz?rlam??t?r. Bu demiryolunun aç?lmas? için güvenlik, teknik ve finansal problemleri çözmedikleri için nihai anla?ma sa?lanamam??t?r. Rusya-Ermenistan aras?nda güvenli ve istikrarl? bir karasal ba?lant?n?n sa?lanamamas? özellikle Ermenistan'?n ticari ?irketlerini olumsuz etkilemi?tir.

Bundan sonra Ermenistan hükümeti, Avrupa ve ABD'deki Ermeni lobisi Türkiye-Ermenistan aras?ndaki Kars-Gümrü Demiryolu'nun aç?lmas?n? istemi?tir. Ermenistan, bunun için de Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye aras?ndaki Kars-Ahalkelek-Tiflis-Bakü (KATB) Demiryolu projesine kar?? bir kampanya ba?latm??t?r. Kars-Gümrü Demiryolu'nun aç?lmas? Ermenistan için sadece Türkiye'ye yönelik taleplerinden vazgeçmeksizin Türkiye ile ili?kilerinin geli?mesi anlam?na gelmiyor ayn? zamanda Türkiye üzerinden daha k?sa ve daha ucuz yoldan Avrupa'ya aç?lmas? anlam?na geliyordu. Fakat Ermeni lobisi, Ermenistan hükümeti ve Ermenistan'la i? yapmak isteyen Türk i? adamlar?n?n Kars-Gümrü demiryolu için yapt?klar? bask?lara ra?men KATB Demiryolu Projesi anla?mas? imzaland? ve temeli at?ld?. Çünkü Ermenistan Kars-Gümrü Demiryolunu, Türkiye'ye kar?? taleplerinden vazgeçmeden ve Azerbaycan topraklar?ndan ç?kmadan Türkiye ile diplomatik ili?kilerinin kurulmas? için bir araç olarak görüyordu. 7 ?ubat 2007'de imzalanan KATB Anla?mas?'na Ermenistan'?n da bu projeye kat?labilmesi için madde eklendiyse de Ermenistan ?imdilik inatla bu f?rsattan yararlanmak istememektedir.

Ula??m sorununu gidermek için ?ubat 2007'de Erivan'da Ermenistan hükümetiyle ?sviçre'nin Reserve Capital Coproration ?irketi aras?nda "daha ucuz" ve daha k?sa ula??m için Poti-Kavkaz feribot seferleri anla?mas? imzaland?. Feribot seferlerinin özellikle Rusya ile ticaret yapan Ermenistan ?irketlerinin zaman kazanmas?na ve ta??mac?l?k maliyetinin dü?mesine neden olaca?? dü?ünülmekteydi. ?lk seferin 15 Mart 2007'de yap?lmas? beklenirken, Poti-Kavkaz feribot seferlerinin aç?l??? 10 Nisan 2007'de gerçekle?ebildi. Gürcistan'?n Poti ve Rusya'n?n Kavkaz limanlar? aras?nda sadece Ermenistan-Rusya kargolar?n? ta??yacak elli vagon kapasiteli iki feribot haftada en az bir defa sefer yapacakt?. Fakat Nisan ay?ndan günümüze kadar bu güzergahtan sadece üç sefer yap?lm??t?r. Reserve Capital Coproration ?irketi Yönetim Kurulu Ba?kan? Hakim Matchanov ?irketin mü?teri bulmakta zorland???n?, güzergahta sekiz ?irketin faaliyet göstermesi nedeniyle güzergah?n ekonomik olmad???n? ifade etmi?tir. Bu nedenle sadece Ermenistan-Rusya aras?ndaki kargo ta??mac?l??? için faaliyet gösteren ?sviçre ?irketinin yüzde 49'luk k?sm?n?n Ermeni ?irketine satabilece?i aç?klanm??t?r. Fakat bu güzergahta kargo i?leri olan hiçbir Ermeni ?irketi 10 milyon dolar de?erindeki yüzde 49'luk hisseyi almak istememi?tir. Ermeni ?irketleri bu kadar paralar?n?n olmad???n? ifade etseler as?l nedenin feribot seferlerinin ekonomik olmamas? oldu?u dü?ünülmektedir.

?RAN ALTERNAT?F OLAB?L?R M??

Görünen o ki, Rusya, Ermenistan'a bir çok anlamda Türkiye ve Azerbaycan'a kar??l?k istikrarl? bir alternatif olamad?. Çünkü,

* Ermenistan ekonomisi daha çok Rusya'ya ba?land?kça ülke, siyasi ba??ms?zl???n? yitirme tehlikesiyle kar?? kar??ya kalm??t?r. Koçaryan-Sarkisyan ikilisi iktidarlar?n? koruyabilmek için ülkeyi Rusya'ya daha çok ba??ml? k?larken muhalefet Rusya'ya alternatif ülkeler aramaktad?r.

* Ermenistan'?n Rusya üzerinden dünyaya aç?lma projeleri Rusya-Gürcistan ili?kilerinde s?k s?k ya?anan krizler sonras? tart??maya aç?lm?? ve yönetim de alternatif aray??lar?na itilmi?tir.

Ermenistan için dünyaya aç?lacak ve birçok ekonomik ve ula??m sorununu çözecek en k?sa ve ucuz yol Türkiye ve Azerbaycan olmas?na ra?men bu ülkelere yönelik talepleri ve i?galci tutumundan vazgeçmedi?i için ?ran'? alternatif olarak görmü?tür. Ermenistan'?n ?ran'? dünyaya ç?k?? penceresi olarak görmesi tek tarafl? de?il. ?ran da izolasyondan kurtulmak için Bat?'ya ç?k???n? Ermenistan üzerinden sa?lamaya çal??maktad?r. Bu nedenle son y?llarda ?ran-Ermenistan siyasi ili?kileri enerji, ekonomi ve ula?t?rma alan?nda da geli?meye ba?lam??t?r. Her iki ülke de Türkiye ve Azerbaycan güzergahlar?na kar?? birbirlerini daha güvenli bir ortak olarak görmektedir. Bu ba?lamda Tahran Ermenistan'? yaln?zl?ktan kurtarmak için Erivan'la birçok anla?ma imzalad?. Ermenistan'?n kar??la?t??? enerji sorununu çözmek için ?ran'dan Ermenistan'a do?algaz boru hatt? yap?ld?, Aras Nehri üzerinde hidroelektrik istasyonu kurulmas?, elektrik enerjisi de?i?imi, Ermenistan'a büyük petrol rafinerisi yap?lmas? planlanmakta ve ?ran Ermenileri ayr?l?kç? Da?l?k Karaba? bölgesinde yat?r?mlar yapmaktad?r. 2007'nin sonuna do?ru ?ran, do?algaz k?tl??? nedeniyle Nahç?van (Azerbaycan) ve Türkiye'ye do?algaz ak???n? keserken Ermenistan'?n do?algaz?n? k?smam?? ve böylece ortakl???n güvenilirli?i bir daha kan?tlanm??t?r.

Ermenistan aç?s?ndan can damar? olabilecek alanlarda devam eden i?birli?i ta??mac?l?k ve ula?t?rma alan?nda da devam ettirilmek istenmektedir. Son günlere kadar Ermenistan-?ran aras?ndaki karayolu ba?lant?s? Syunik bölgesindeki yüksekliklerden sa?lanm??t?r. ?ran Cumhurba?kan? Mahmut Ahmedinecat'?n Ekim 2007'de yar?m kalan Ermenistan ziyaretinde iki ülke aras?nda yeni karayolu aç?l??? yap?ld?. Bu yoldan Ermenistan Hazar'daki Enzeli Liman?'ndan Basra'daki Bender Abbas Liman?'na kadar ta??mac?l?k f?rsat?n? ele geçirmi? oldu. Bu ili?kinin devam? için Ermenistan-?ran aras?nda 1991 y?l?ndan itibaren dü?ünülen demiryolunun yap?m? görü?ülmektedir. Erivan bu demiryolundan oldukça fazla ?eyler beklemekte ve hatta söz konusu demiryolunu KATB demiryoluna alternatif olarak görmektedir. Ermenistan Ula?t?rma ve Telekomünikasyon Bakan? Andranik Manukyan'?n sözlerine göre, demiryolu projesinin teknik ve ekonomik yönlerinin içerdi?i fizibilite çal??malar? raporu üzerinde ?ran taraf?yla uzla??lm?? ve demiryolu projesi raporu 2008'in yaz aylar?nda haz?r olacakt?r. Ermenistan, demiryolu için Rusya ve ?ran'dan destek beklemektedir. Manukyan'?n sözlerine göre demiryolu projesinin yap?m? için 1 milyar dolar sermaye gerekiyor. Fransa, Ukrayna, Kazakistan ve Rusya ?irketlerinin Ermenistan demiryoluyla ilgilendi?ini söyleyen Manukyan'a göre ?imdilik bu demiryolu için sermaye bulunamam??t?r ve Ermenistan'daki trenlerin ve demiryolunun onar?m? için 170 milyon dolar yat?r?m gerekmektedir ki, Ermenistan'?nda da bu para yoktur. Görüldü?ü üzere pahal? bir yol olmas?na ra?men Ermenistan'?n yaln?zl?ktan kurtulmak için ba?ka bir alternatifi olmad???ndan, birçok anlamda gerçekle?mesi çok zor da olsa Ermenistan'?n bu "yolda" ?srarc? davranmas? pek de ?a??rt?c? olmasa gerek.

Ermenistan ?ran'dan gelecek demiryolunun, Kazakistan-Türkmenistan-?ran demiryoluna birle?tirilmesini istemektedir. Böylece Ermenistan, Rusya üzerinden de?il ?ran üzerinden daha k?sa yoldan Orta Asya ve Çin ile ticari ili?kisini geli?tirmeyi planlamaktad?r. Ermenistan'daki Kazakistan Büyükelçili?inden Ermeni bas?n?na verilen bilgiye göre, Kazakistan Ermenistan'la ticari ili?kilerini geli?tirmek istiyor fakat bunun önündeki engel ta??mac?l?kt?r. Bunun için Kazakistan da ?ran-Ermenistan demiryolu projesinin gerçekle?mesini istiyor.

RUSYA ERMEN?STAN'I BIRAKMIYOR

Ermenistan-?ran aras?nda ula?t?rma projelerinin gerçekle?mesi Rusya'n?n da ç?karlar?na uygundur. Her ne kadar Ermenistan'?n ?ran üzerinden dünyaya aç?lma çabalar? Erivan'?n Moskova'ya olan ba??ml?l???n? azalt?c? etkiye sahip olsa da Rusya, Ermenistan-?ran aras?nda yap?lacak olan demiryolu üzerinden Hint Okyanusu'na ç?k?? aray???ndad?r. Ermenilere göre, Rusya'n?n beklentisi Ermenistan'?n "ku?atmadan" kurtulmas?n? sa?layacakt?r.

Ermenistan devlet yetkilileri bütün ziyaretleri ve bu konudaki aç?klamalar?nda dü?tükleri yaln?zl?k durumunu etnik ve dolayl? yoldan dini temellere oturtarak "?ki Türk devleti taraf?ndan ku?at?lmak" ?eklinde tan?mlamaktad?r. Bu tan?mlama Ermenistan'?n i?galci olmas?n? ikinci plana itmekte ve as?l suçlunun Ermenistan de?il de sanki Azerbaycan ve Türkiye oldu?u izlenimini yaratmaktad?r. Bu ise AB ve ABD'ye Türkiye ve Azerbaycan'a Ermenistan kozu ile bask? yapmak için f?rsat vermektedir. Ancak gerçekte Ermenistan Türkiye ve Azerbaycan taraf?ndan "ku?at?lan" bir ülke de?il, i?galci siyaseti sonucu bölgede yaln?z kalm?? bir ülkedir. Bu durum Ermenistan'?n sadece Türkiye ve Azerbaycan ile olan ili?kilerinde de?il Gürcistan'la olan ili?kilerinde de geçerlidir. Ermenistan Gürcistan'? "stratejik müttefik" olarak tan?mlamas?na ra?men Gürcistan'?n kendisini "stratejik müttefik" olarak tan?mlamamas?ndan son derece rahats?zd?r. Gürcistan'?n bu tutumu Ermenistan'a olan yakla??m?n?n s?radanl???n? göstermektedir. Ermenistan Gürcistan s?n?rlar?nda Cavahetya bölgesindeki ayr?l?kç? Ermenileri desteklemekte ve Gürcistan topraklar?n? da Hay-Dat Doktrin'i çerçevesinde Büyük Ermenistan'?n bir parças? olarak görmektedir. Fakat ?imdilik önceli?i i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?n? me?rula?t?rmaya ve sözde soyk?r?m?n Türkiye taraf?ndan tan?nmas?na vermektedir.

Görüldü?ü üzere Rusya ve ?ran'?n kap?lar?n? Ermenistan'a açarak Erivan'? i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?ndan çekilmemesi ve Türkiye'ye kar?? iddialar?n? devam ettirmesi için cesaretlendirmi?tir. Ermenistan'?n Rusya ve ?ran'la ili?kilerinin geli?mesi Ermenistan diplomasisinin ba?ar?s? de?il ?ran ve Rusya'n?n Türkiye, Azerbaycan ve Güney Kafkasya siyasetinden kaynaklanmaktad?r. Bu de?erlendirme aynen ABD ve AB için de geçerlidir. Zira bu ülkeler ayn? zamanda Türkiye ve Azerbaycan'?n "bir millet iki devlet" yakla??m?ndan da rahats?z olmakta ve Azerbaycan bas?n?na göre bunu bizzat ABD D?? ??leri Bakan Yard?mc?s? Matt Bryza Ermenistan'da yap?lan konferansta resmen aç?klam??t?r. Ermenistan ise bu konuyu "abluka" tan?mlamas? çerçevesinde gündeme getirmektedir.