.[Ô`A="justify">Avrupa Birli?i (AB)-Türkiye ili?kileri son seçimlerden sonra ve ne yaz?k ki hâlâ duraklama devrinden ç?kamam??t?r. Türkiye'nin üyelik perspektifi daha olumlu bir havaya girmi? olsa da Türkiye'nin üyelikten önce çözmesi gereken sorunlar az olmad??? gibi, çözümü sadece Türkiye'ye ba?l? olmayan çetin sorunlar da vard?r,  K?br?s örne?inde gördü?ümüz gibi. Buna ra?men sorunlar ne kadar büyük, çok boyutlu ve çetin olursa olsun, Türkiye'nin olay? zamana b?rakmak yerine, çözüm aray??? içerisinde olmas? her bak?mdan daha sa?l?kl?d?r. Bu sadece Türkiye'nin imaj? için de?il, uluslararas? ili?kilerde oldukça önemli olan "zaman" faktörünün çözüm olanaklar? aç?s?ndan de?erlendirilebilmesi için önemlidir. ?üphesiz çetin ve çok boyutlu bir sorun te?kil eden önümüzdeki sal? günü seçimlere giden Ermenistan'la ili?kiler de Türkiye'nin "zaman" faktörünü iyi kulland???n? ve mesela K?br?s politikas?nda oldu?u gibi kolay anla??l?r bir çözüm politikas? geli?tirmi? oldu?unu ne yaz?k ki söylemek mümkün de?ildir.

Co?rafi bak?mdan kuzeyde Gürcistan, güneyde ?ran'a k?sa bir s?n?r? olan Ermenistan, bat? ve do?uda Türkiye ile Azerbaycan aras?na s?k??m?? küçük bir ülkedir. Sovyetler Birli?i'nin çökmesinden sonra "ba??ms?zl???na" kavu?an Ermenistan, Karaba? sorunu ve Azerbaycan ile girdi?i sava? yüzünden y?llard?r ekonomik ve politik sorunlarla bo?u?makta. Ekonomi ve savunma politikas? tümüyle Rusya endeksli olan Ermenistan, Azerbaycan'la gerilim içerisinde olan ?ran taraf?ndan da desteklenmektedir ve özellikle ticari bak?mdan bu ülkeye ba??ml? durumdad?r. Rusya ve ?ran endeksli bu politikay? Ermenistan, Bat?'n?n bu ülkeye duydu?u tarihî sempati ve diyaspora sayesinde AB ve ABD ile s?cak ili?kilerle birlikte götürmeyi ba?ar?yor diyebiliriz. Bu "denge" politikas? bir bak?ma Gorbaçov'la ba?layan ve ana hatlar? ile sürmekte olan So?uk Sava? sonras? ?l?ml? politik hava sayesinde mümkün görünse de, kal?c? bir strateji de?ildir. Enerji politikas?n?n s?cak havzalar?ndan biri olan Kafkaslar da ?ran-Rusya ikilisinin Bat? ile çeli?kileri derinle?ti?i an, bu "denge" politikas? çökmeye mahkumdur.

Ermenistan'?n Rusya ve ?ran'a, (ki ?ran'?n Filistin politikas? ile kar??la?t?rd???m?zda "din-karde?lik" olgusunun her zaman geçerli bir dayan??ma ölçüsü olmad???n? ibretle görürüz) olan ba?l?l??? veya "denge" politikas?na biraz yak?ndan bakt???m?zda, Ermenistan da K?br?s gibi zor, a??r? milliyetçili?in ve ?iddetin politikada ço?u zaman etkin oldu?u bir ülkedir. Ba?bakan ve sekiz bakan?n, yani nerede ise kabinenin tümünün Parlamento oturumu s?ras?nda öldürüldü?ü ülke say?s? pek fazla de?ildir san?yoruz. Karaba? kökenli politikac?lar?n etkin oldu?u bu ülkede Rusya ba??ml?l??? bu a??r? milliyetçi politikay? bir bak?ma tamamlar niteliktedir. Topluma faturas? a??r da olsa iktidarlar? bu tür politikaya endeksli oldu?u için Ermenistan'dan "Bat?'ya" endeksli, Türkiye'ye aç?lan, Karaba? sorununa kal?c? bir çözüm getiren bir giri?im gelmesi ?imdilik zor görünüyor, seçimler bir yenilik getirmezse ?ayet. Rusya ve ?ran'?n da desteklemedi?i böyle bir aç?l?m? beklemek zaman kayb?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir. Bu yüzen Türkiye bugünkü durumu de?i?tirici, Ermenistan'? "denge" politikas?na zorlayan bir politika geli?tirmeli ve genel olarak Bat? ve AB ile ili?kilerinde sürdürdü?ü çeli?kili politikaya izin vermemelidir.

Türkiye olas? yeni bir Ermeni-Azeri çat??mas?ndan da en fazla etkilenecek ülke durumundad?r. Yeni bir çat??man?n sonucu meçhul oldu?u gibi, nas?l sonuçlan?rsa sonuçlans?n Türkiye'nin zarar?nad?r. Zira ?ran ve Rusya'n?n bölgedeki etkinlikleri bu krizin sürmesinde ve Azeri-Ermenistan çeli?kisinde yatmaktad?r. Bu yüzden Türkiye yeni bir çat??maya izin vermeyece?ini hissettirmeli, iki ülkeyi çözüme zorlamal? ve bu konuda aktif bir rol üstlenmelidir. Azerbaycan'?n dörtte biri i?gal alt?ndad?r ve bir milyonun üstünde insan yurdundan edilmi?, sefil bir durumda dönü?ü beklemektedir. Azeriler giderek silahlanmakta ve bu yüzden sava? tehlikesi artmaktad?r. Ermenistan ise ekonomik bak?mdan geli?mekte ise de, hâlâ bölgenin en fakir ülkesi durumunda bulunuyor ve ili?kilerini Rusya ve ?ran ile derinle?tiriyor. Avrupa Birli?i ekonomik olarak etkin olsa da, politik olarak bölgede pek yoktur. Türkiye bölgedeki dengeleri etkileyecek konumdad?r. Türkiye, Ermenistan'?n Azeri topraklar?ndan çekilmesini sa?layabilece?i gibi, Karaba? sorunu için de çözüm sürecini h?zland?rabilir. Ermenistan ve Azerbaycan'?n Türkiye'ye ba??ml?l??? Türkiye'nin bu iki ülkeye ba??ml?l???ndan daha derindir.

Türkiye'nin, bu tür yeni bir politika uygulamak istiyorsa, Ermenistan'a uygulad??? boykot politikas?n? gözden geçirmesi gerekmektedir. Ermenistan'la ili?kiler bugünden yar?na normalle?mese de, diyalog sürecinin ve diplomatik ili?kilerin ba?lat?lmas?, s?n?rlar?n aç?lmas? Türkiye'ye bu ülkeyi yak?nla?t?rma olana?? verece?i gibi, Ermenistan'?n bugün kuzey/güney endeksli "denge" politikas?n? do?u/bat? eksenine çekebilir. Bu süreçte Rusya ve ?ran'la çeli?kileri giderek derinle?en AB ve ABD Ermenistan'a gerekli bask?y? yapaca?? gibi, Ermenistan bugün sürdürdü?ü "denge" politikas? için ileri sürdü?ü Türkiye'nin ambargo politikas?n? gerekçe olarak kullanamayacakt?r. AB ve genel olarak Bat?'ya yönelen Ermenistan'?n Türkiye'ye ba??ml?l??? her gün biraz daha artacakt?r, say?s?z sorunlar var olmaya devam etse de.

Ermenistan'la yak?nla?mam?z? engelleyen di?er sorunlara bakt???m?zda iki konu öne ç?kmaktad?r: s?n?rlar?n tan?nmas? ve soyk?r?m meselesi. S?n?rlar konusunu k?sa geçelim. Türkiye, Yunanistan'?n Makedonya politikas?nda dü?tü?ü gülünç duruma dü?memelidir. Ermenistan Türkiye'den toprak talep ediyor iddias? ciddi al?nmamal?d?r. Kald? ki hâlâ geçerli olan 1921 Kars anla?mas?n? ili?kilerde teyit etmek bu sorunun a??lmas? için yeterlidir. Ba??bozuk birkaç Ermeni milliyetçisinin laf? yüzünden Türkiye'nin Ermenistan'la ili?kilerinde gereken so?ukkanl?l??? yitirmesine gerek yoktur. Nas?l 'iki milyon nüfuslu Makedonya bizi tehdit ediyor' diyen Yunanistan uluslararas? ili?kilerde komik bir görüntü veriyorsa, Ermenistan Türkiye'yi tehdit ediyor söylemi de pek inand?r?c? olmayacakt?r.

Soyk?r?m meselesi ise çözümü zor, zaman isteyen, birçok boyutlu, önemli ve büyük bir sorundur. Türkiye'yi uluslararas? ili?kilerde u?ra?t?rd??? gibi, Hrant Dink olay?nda da gördü?ümüz gibi iç politik boyutu aç?s?ndan da küçümsenmeyecek bir konudur. Ermenistan'la ili?kilerde de önemli bir engel te?kil etmektedir ?üphesiz. Soyk?r?m tart??mas? derinlemesine irdelenecek bir sorundur. Biz konunun Ermenistan ve AB ile ili?kilerde de önemli olan üç boyutuna k?saca de?inmek istiyoruz. Bu üç boyutu "Soyk?r?m terimi", olay?n tarihî yönü ve insanî boyutu olarak irdeleyelim.

Yaln?z Türkiye'de de?il, dünya çap?nda irdelenen bir konudur 1915 olaylar?. Ermeniler "Soyk?r?m" diyor, Türkiye'nin resmi görü?ü "Soyk?r?m" olmam??t?r "Tehcir" söz konusudur olarak tarif edilebilir. Bu herkesin kabul etti?i gibi, ac? olaylarda Türk Tarih Kurumu'na yak?n kaynaklar 300 bin, tarafs?z ara?t?rmac?lar 600 ile 800 bin, Ermeni kaynaklar? ise 1,5 milyon insan?n hayat?n? kaybetti?ini söylemektedir. Biz kimin do?ruyu söyledi?ine, olay?n "Soyk?r?m" m?, "Tehcir" mi oldu?una girmek istemiyoruz. Zira meselenin özellikle Türkiye'de henüz yeteri kadar tart???lmad???n? dü?ünüyoruz. Bu yüzden Türkiye Ermenistan'la ili?kilerin ba?lamas?nda bu konuyu ne ön ?art olarak kabul etmeli, ne de ?u veya bu ?ekilde ön ?art yapmal?d?r. Bu bak?mdan Türkiye'nin meseleyi tarihçilere emanet etme giri?imi isabetli olmu?tur. Türkiye, bu giri?iminde tutarl? olmak istiyorsa ara?t?r?lmas?n? istedi?i bir konuda ön ?art koymamal? ve Ceza Yasas?'n?n 301'inci maddesi gibi dü?ünce özgürlü?ünü k?s?tlayan ve konunun tarihi üzerinde sürdürülmesi gereken ara?t?rmalar? zorla?t?ran engelleri kald?rmal?d?r.

Soyk?r?m tart??mas?n?n tarihî boyutu ise zaman isteyen bir konu oldu?u gibi, tarihçilerin bu konuda politik çözüm üretmeleri mümkün de?ildir. Tarihçiler bu konuya ???k tutabilir, sa?l?kl? ve bilimsel bir tart??ma zemini olu?mas?n? sa?layabilirler. Tarihçilerin Ermenistan ve Türkiye'nin kabul edece?i bir terim veya "tarih" üretece?ini beklemek ise safl?k olur. Zira tarih bilimi de san?ld??? kadar objektif bir bilim olmad??? gibi, tarihçiler de insand?r. Almanya ve Çek Cumhuriyeti'nin ?kinci Dünya Sava?? sonras? Alman nüfusun tehciri olay?n? ara?t?rmak için kurduklar? ortak tarih komisyonun ak?beti bu aç?dan ibret vericidir. Alman ve Çek tarihçilerden olu?an bu komisyon on y?l? a?an bir çal??madan sonra, ortak bir metin üretemedi?i gibi, delegasyonlar?n üretti?i iki ayr? metni birlikte yay?nlamak için önsöz üzerinde bile anla?amam??t?r.

Fakat bu zorluklar Türkiye'nin olay?n insani boyutuna e?ilmesine engel olmamal?d?r. Olay "tehcir" olarak da isimlendirilse, 1,5 milyon de?il 300 bin insan ölmü? ve yüz binlerce insan göçe zorlanm?? da olsa, Ermeniler çok ac? çekmi?tir. Babadan o?ula, anadan k?za, nesiller boyu aktar?lan ve birçok Ermeni için günlük ya?amda kâbus kayna?? olan bu ac?lar? ciddiye almak zorunday?z. Hrant Dink'te oldu?u gibi hüzün, birçok diyaspora Ermenisi taraf?ndan kin ve nefret ?eklinde dile getirilen bu ac?y? ciddiye almal?y?z. Topraklar?m?zda ya?anan olaylardan kaynaklanan bu ac?lar? anlamaya çal??mak, yüzy?llar sürecek bu sorunun bugünkü insani boyutu için oldukça önemlidir. Hrant Dink'in cenaze merasiminde görülen bu hassasiyet, 1915'te ölen, sürülen insanlar?n çocuklar? için önemli, bizim için ise vicdan borcudur. Gösterece?imiz bu hassasiyet bizleri insan olarak, Türkiye'yi de uluslar aras? ili?kilerde rahatlatacakt?r.

Gelelim meselenin Avrupa Birli?i boyutuna. Ermenistan art?k ABD'nin Türkiye'yi Ermenistan'la iyi ili?kilere zorlayamayaca??n? gördü?ü için, tüm umudunu Türkiye'nin AB'ye üyelik sürecine ba?lam?? görünüyor. AB'nin "Avrupa Kom?uluk Politikas?" çerçevesinde AB ile giderek yak?nla?an Ermenistan, Kafkaslardaki en ba?ar?l? "ortak" diyebiliriz. AB ülkelerinde bu ülkeye duyulan sempati ile de örtü?en bu yak?nla?ma ile Ermenistan Türkiye'yi etkileyebilece?ini dü?ünmektedir. Meseleyi diyasporan?n tersine "soyk?r?m" olarak de?il, ambargo sorunu ve Kopenhag kriteri olan "iyi kom?uluk ili?kileri" olarak koyan Ermenistan Türkiye'yi s?k??t?rabilece?ini dü?ünmektedir. Bu beklentinin temelsiz oldu?unu söylemek yanl?? olur. Bugün Türkiye-AB ili?kilerinde K?br?s gibi daha önemli konular oldu?u ve Kafkaslar henüz AB gündemine yeteri kadar girmedi?i için bu konu gündeme gelmiyorsa, yar?n masaya gelmeyece?i anlam?na gelmez. ?imdiden AB Komisyonu'nun raporlar?nda k?sa da olsa irdelenen bu konu ileride daha geni? yer tutabilir Türkiye-AB ili?kilerinde. Üçüncü bir ülke ile süren kriz yüzünden Türkiye'nin ambargo politikas?n? anlatabilmesi ve bu politikay? "iyi kom?uluk ili?kileri" aç?s?ndan "yap?c?" bir politika olarak savunmas? kolay olmayacakt?r. Türkiye üyesi olaca??, Azerbaycan ve Ermenistan'la yak?n kom?uluk ili?kileri sürdüren AB'yi kendi bölge politikas? için kazanmal?d?r. Zira AB de Kafkaslarda huzur ve bar?? için çal??maktad?r, politik bak?mdan etkin de?ilse de, ekonomik bak?mdan önemli enstrümanlara sahiptir. Türkiye'nin bölgedeki ç?karlar? AB ile her bak?mdan örtü?mektedir. Türkiye Kafkaslarda ekonomik olarak etkin olmak ve Rusya'n?n bölgeden askerî olarak çekilmesini sa?lamak, Kafkaslar?n Rusya'n?n ön bahçesi olarak alg?lanmas?n? a?mak istiyorsa, AB'yi bölge sürecine angaje etmeli, aday ülke olanaklar?n?n sa?lad??? ili?kileri AB nezdinde kullanmal? ve bar?? süreci için kazanmal?d?r.

Türkiye, Ermenistan'la ili?kilerde yeni bir politik sürece girmelidir. Karaba? sorununu, Ermenistan/ Azerbaycan çat??mas?n? a?an, Kafkaslarda bar???n yerle?mesini, bu bölgenin dünyaya aç?lmas? ve Bat? ile bütünle?mesini destekleyen bir politika her bak?mdan Türkiye'nin ç?kar?nad?r. Türkiye bu yüzden Ermenistan'la diplomatik ili?kileri ba?lat?p, s?n?rlar? açarak bu süreci ba?lat?p, Kafkaslarda yap?c? ve etkin bir rol oynamal?d?r. Diyalog aray??? içerisinde olan bir Türkiye radikal milliyetçi kesimleri zay?flataca?? gibi, Ermenistan'?n Rusya ve ?ran'a ba??ml? "denge" politikas?n? Bat? endeksli yapabilir. Türkiye, AB'nin tüm olanaklar?n? Ermenistan'la ili?kilerinde etken olarak kullanabilece?i gibi, Ermeni meselesini Türkiye'nin AB yolunda kesmek isteyen Avrupa sa??n? da zay?flat?r. Sonuç olarak aç?l?m politikas? Türkiye'yi K?br?s politikas?nda nas?l güçlü k?ld? ise, Ermenistan'la ili?kilerde de güçlü k?labilir. Kald? ki bu ili?kilerde K?br?s'ta olabilecek riskler bile bulunmamaktad?r.